NhinThay.comNhìn Thấy
Mắt và màn hình hằng ngày

Chế độ ánh sáng ban đêm có giúp ngủ ngon không: mắt, ánh sáng và đồng hồ sinh học

Chế độ ánh sáng ấm làm màn hình ngả vàng buổi tối. Mắt báo giờ cho não ra sao, nghiên cứu nói gì về tác dụng của chế độ này và điều gì quan trọng hơn màu màn hình.

Bedroom in Lam Dong at night with a warm bedside lamp, a woman placing her smartphone face down on a wooden nightstand, her face not visible, soft cozy dim light

Chế độ ánh sáng ban đêm (có máy gọi là ánh sáng ấm, lọc ánh sáng xanh hay chế độ đêm) làm màn hình ngả vàng để giảm phần ánh sáng lam vào buổi tối. Về nguyên lý nó có cơ sở, nhưng các nghiên cứu thực tế chưa cho thấy bật chế độ này một mình giúp ngủ ngon hơn rõ rệt. Độ sáng màn hình, thời điểm bạn dừng máy, và nội dung bạn xem có vẻ quan trọng hơn màu sắc.

Bài này giải thích mắt "báo giờ" cho não bằng cách nào, vì sao ánh sáng buổi tối có thể làm lùi giờ ngủ, nghiên cứu đã đo gì về sách điện tử và chế độ ánh sáng ấm, và những điều chỉnh có cơ sở hơn để màn hình buổi tối bớt ảnh hưởng đến giấc ngủ.

Mắt không chỉ để nhìn: tế bào báo giờ

Ngoài tế bào que và tế bào nón dùng để nhìn, võng mạc người còn có một nhóm nhỏ tế bào hạch chứa sắc tố melanopsin, được các nhà khoa học mô tả rõ vào khoảng đầu thập niên 2000. Chúng không giúp ta thấy hình ảnh, mà đo lượng ánh sáng nói chung và gửi tín hiệu tới một vùng nhỏ trong não điều khiển đồng hồ sinh học. Nhóm tế bào này nhạy nhất với ánh sáng trong vùng lam, quanh bước sóng khoảng 480 nanomet.

Khi trời sáng, tín hiệu từ các tế bào này giúp não hiểu "đang là ban ngày": giữ tỉnh táo, kìm sự tiết melatonin, một hormone tăng lên vào buổi tối và liên quan đến cảm giác buồn ngủ. Khi trời tối, tín hiệu giảm, melatonin tăng, cơ thể chuẩn bị ngủ. Cơ chế này đã giúp tổ tiên chúng ta sống theo nhịp mặt trời hàng chục nghìn năm.

Vấn đề là ánh sáng nhân tạo buổi tối, gồm đèn phòng và màn hình, gửi thêm tín hiệu "vẫn còn ngày" vào lúc lẽ ra đã là đêm. Mức ảnh hưởng phụ thuộc vào cường độ ánh sáng, thời gian chiếu, thời điểm trong đêm, và cả lượng ánh sáng bạn nhận được ban ngày trước đó. Màu sắc là một yếu tố, nhưng không phải yếu tố duy nhất.

Nghiên cứu đã cho thấy gì

Đọc trên thiết bị phát sáng trước khi ngủ có ảnh hưởng. Một nghiên cứu ở Mỹ công bố năm 2015 trên tạp chí của Viện Hàn lâm Khoa học Hoa Kỳ cho người tham gia đọc trên thiết bị đọc sách phát sáng hoặc đọc sách in vào buổi tối trong vài ngày liên tiếp. Khi đọc trên thiết bị phát sáng, họ mất nhiều thời gian hơn để ngủ, melatonin buổi tối bị kìm, đồng hồ sinh học lùi lại, và sáng hôm sau kém tỉnh táo hơn.

Nhưng điều kiện là đọc nhiều giờ, ở độ sáng đáng kể. Thí nghiệm có kiểm soát chặt, đọc vài giờ mỗi tối. Lướt máy mười phút trong đời thường chưa chắc tạo hiệu ứng tương tự.

Chế độ ánh sáng ấm riêng lẻ chưa cho thấy khác biệt rõ. Một nghiên cứu năm 2021 ở Mỹ so sánh nhóm dùng điện thoại có bật chế độ ánh sáng ấm, nhóm không bật, và nhóm không dùng điện thoại trước khi ngủ; chế độ ánh sáng ấm không tạo khác biệt đáng kể về các chỉ số giấc ngủ so với không bật.

Độ sáng có thể quan trọng hơn màu. Một màn hình ngả vàng nhưng để rất sáng vẫn có thể gửi tín hiệu mạnh hơn một màn hình màu thường để mờ. Lượng ánh sáng tổng cộng đi vào mắt là thứ tế bào báo giờ đo.

Nội dung cũng là một biến số. Đọc tin căng thẳng, xem video hồi hộp, nhắn tin công việc làm đầu óc tỉnh táo, một tác động không liên quan đến màu ánh sáng. Màn hình lấn giờ ngủ còn đơn giản vì nó giữ bạn thức lâu hơn dự định.

Màu, độ sáng, thời điểm: yếu tố nào nặng ký hơn

Bảng dưới xếp các yếu tố liên quan giữa màn hình buổi tối và giấc ngủ, kèm mức độ bằng chứng theo hiểu biết hiện tại. Mức độ ở đây là đánh giá khái quát để định hướng, không phải con số đo được.

Yếu tốBằng chứngĐiều chỉnh gợi ý
Thời gian dùng sát giờ ngủKhá nhất quán: lấn thời gian ngủ, kéo dài lúc lên giường mới ngủDừng máy một khoảng trước giờ ngủ
Độ sáng màn hình và đèn phòngCó cơ sở sinh lý rõ: ánh sáng mạnh buổi tối kìm melatoninHạ độ sáng màn hình, dùng đèn phòng dịu
Nội dung gây kích thíchHợp lý về cơ chế, khác nhau theo ngườiChọn nội dung nhẹ nhàng vào buổi tối
Màu ánh sáng màn hìnhCó cơ sở về nguyên lý, hiệu quả thực tế của chế độ ánh sáng ấm chưa rõBật nếu thích, không coi là giải pháp chính
Ánh sáng ban ngày nhận đượcCó cơ sở: ban ngày sáng giúp phân biệt ngày đêm rõRa ngoài trời, ngồi gần cửa sổ ban ngày

Đọc bảng từ trên xuống, bạn sẽ thấy chế độ ánh sáng ấm nằm khá thấp trong danh sách ưu tiên. Không phải vì nó vô dụng, mà vì những yếu tố đơn giản hơn có tác động rõ hơn.

Cài điện thoại cho buổi tối

Những bước dưới đây dùng được trên phần lớn điện thoại, máy tính bảng hiện nay. Tên mục khác nhau theo hãng và phiên bản hệ điều hành, bạn nên kiểm phiên bản đang dùng.

  1. Đặt lịch chế độ ánh sáng ấm tự bật từ hoàng hôn hoặc từ một giờ cố định, nếu bạn thấy dễ chịu với màu vàng.
  2. Quan trọng hơn: hạ độ sáng màn hình buổi tối, nhất là khi phòng đã tắt đèn lớn.
  3. Đặt chế độ tập trung hoặc không làm phiền từ một giờ nhất định để giảm tin nhắn, thông báo kéo bạn quay lại máy.
  4. Chọn một mốc dừng máy trước giờ ngủ, ví dụ giả định ba mươi đến sáu mươi phút, và giữ đều đặn.
  5. Sạc điện thoại ở ngoài tầm tay giường nếu bạn hay cầm lên khi thức giấc giữa đêm.
  6. Thay hoạt động cuối ngày bằng thứ không phát sáng: đọc sách giấy dưới đèn dịu, nghe nhạc, sắp xếp đồ cho ngày mai.

Không cần làm tất cả cùng lúc. Bắt đầu với hai việc dễ nhất, như hạ độ sáng và đặt mốc dừng máy, giữ trong hai tuần rồi xem giấc ngủ thay đổi ra sao.

Không chỉ điện thoại: đèn phòng, tivi và màn hình lớn

Lượng ánh sáng đi vào mắt phụ thuộc vào độ sáng của nguồn, kích thước của nó trong tầm nhìn và khoảng cách. Điện thoại cầm gần mặt chiếm một góc nhìn đáng kể dù màn hình nhỏ; tivi lớn ở xa chiếm góc nhìn có khi tương đương. Còn đèn trần trắng mạnh chiếu khắp phòng có thể đưa vào mắt nhiều ánh sáng hơn cả hai thứ trên cộng lại, chỉ là ta ít để ý vì nó "luôn ở đó".

Vì vậy, nếu mục tiêu là giảm tín hiệu "vẫn còn ngày" vào buổi tối, chỉ bật chế độ ánh sáng ấm trên điện thoại trong khi ngồi dưới dàn đèn trắng sáng rực là chưa đúng trọng tâm. Nhiều gia đình có thói quen bật đèn trắng công suất lớn cả buổi tối cho sáng sủa. Chuyển sang đèn có ánh sáng ấm hơn, độ sáng vừa đủ cho việc đang làm, tắt bớt đèn lớn khi đã gần giờ ngủ, là thay đổi có phạm vi rộng hơn mọi cài đặt trên điện thoại.

Với máy tính và tivi, nguyên tắc cũng vậy: hạ độ sáng buổi tối, tránh để màn hình là nguồn sáng duy nhất trong phòng tối, và chọn thời điểm tắt hẳn. Những điều này tác động trực tiếp vào lượng ánh sáng mà tế bào báo giờ đo được, phần mà màu sắc chỉ chạm tới một phần.

Ánh sáng ban ngày: nửa kia của phương trình

Người ta thường chỉ nghĩ đến việc cắt ánh sáng buổi tối mà quên rằng đồng hồ sinh học cần sự tương phản giữa ngày và đêm. Một người làm việc cả ngày trong phòng kín ánh sáng yếu, tối về lại dùng màn hình sáng, sẽ có ngày không đủ "ngày" và đêm không đủ "đêm". Ánh sáng ngoài trời, kể cả hôm trời âm u, thường mạnh hơn ánh sáng trong nhà nhiều lần.

Ra ngoài trời một lúc vào buổi sáng, ngồi làm việc gần cửa sổ, đi bộ ngắn giờ nghỉ trưa là những cách giúp tín hiệu ban ngày rõ hơn. Nhiều chuyên gia về giấc ngủ coi đây là một phần của nề nếp giấc ngủ lành mạnh, cùng với giờ đi ngủ và thức dậy đều đặn. Với trẻ em và thanh thiếu niên, thời gian ngoài trời còn có lợi cho mắt theo những cách khác.

Nhìn như vậy, câu hỏi "có nên bật chế độ ánh sáng ấm không" trở thành câu hỏi nhỏ. Câu hỏi lớn hơn là ngày của bạn có đủ sáng không, đêm của bạn có đủ tối không, và bạn có đặt ra một khoảng ngừng màn hình trước giờ ngủ hay không.

Khi khó ngủ không phải do màn hình

Màn hình buổi tối là một yếu tố dễ thấy nên hay bị đổ lỗi đầu tiên. Nhưng khó ngủ kéo dài có thể đến từ căng thẳng, lo âu, thay đổi nội tiết, đau mỏi, ngáy và ngưng thở khi ngủ, thuốc đang dùng, cà phê và trà uống muộn, hay lịch làm việc theo ca. Cắt điện thoại buổi tối không giải quyết được những nguyên nhân đó.

Nếu bạn đã giữ nề nếp vài tuần, giảm màn hình buổi tối mà vẫn khó ngủ, thức giấc nhiều lần, ngủ dậy vẫn mệt, ngủ gật ban ngày, hoặc người ngủ cùng thấy bạn ngáy to, ngưng thở từng lúc, hãy đến bác sĩ để được thăm khám. Bài này không thay lời khuyên y khoa về giấc ngủ.

Về phía mắt, nếu bạn thấy nhạy cảm ánh sáng bất thường, mắt đau, nhìn mờ, hay khó chịu với cả đèn phòng lẫn màn hình dù đã hạ độ sáng, hãy khám bác sĩ nhãn khoa. Những triệu chứng đó không phải chuyện chế độ màn hình nào giải quyết được.

Câu hỏi thường gặp

Bật chế độ ánh sáng ấm cả ngày có sao không?

Không có hại cho mắt, nhưng màu sắc trên màn hình sẽ lệch vàng suốt ngày, bất lợi nếu bạn cần xem màu chuẩn khi làm thiết kế, chọn đồ, chỉnh ảnh. Ban ngày, ánh sáng lam lại là tín hiệu giúp tỉnh táo, nên phần lớn người dùng chỉ đặt lịch bật vào buổi tối.

Dừng dùng điện thoại trước khi ngủ bao lâu là đủ?

Chưa có con số chung đúng cho mọi người. Nhiều khuyến nghị về nề nếp giấc ngủ gợi ý khoảng ba mươi phút đến một giờ. Quan trọng hơn con số là sự đều đặn và việc bạn làm gì thay thế, như đọc sách giấy dưới đèn dịu hay sắp xếp cho ngày mai.

Nghe sách nói, nghe nhạc với màn hình tắt có ảnh hưởng giấc ngủ không?

Khi màn hình tắt, mắt không nhận thêm ánh sáng từ máy, nên yếu tố ánh sáng gần như không còn. Nội dung âm thanh nhẹ nhàng có thể giúp một số người thư giãn. Nếu nội dung gây hồi hộp hay làm bạn nghe tiếp mãi, đó lại là chuyện thói quen chứ không phải ánh sáng.

Đèn ngủ màu gì ít ảnh hưởng đến giấc ngủ?

Đèn có ánh sáng ấm, ngả cam đỏ và độ sáng thấp thường ít kích thích tế bào báo giờ hơn đèn trắng xanh mạnh. Đặt đèn thấp, không chiếu thẳng vào mắt. Điều quan trọng nhất vẫn là độ sáng: đèn ngủ chỉ nên đủ để đi lại an toàn.

Trẻ xem máy tính bảng buổi tối có cần bật chế độ ánh sáng ấm không?

Bật cũng không hại, nhưng với trẻ, những điều quan trọng hơn là dừng màn hình sớm trước giờ ngủ, không để thiết bị trong phòng ngủ, giữ giờ ngủ đều và có nhiều thời gian ngoài trời ban ngày. Cha mẹ nên thoả thuận nề nếp buổi tối cùng con.

Đeo kính lọc ánh sáng xanh buổi tối có thay được chế độ này không?

Kính lọc màu hổ phách mạnh lọc ánh sáng lam từ mọi nguồn chứ không chỉ một màn hình, nhưng bằng chứng về tác dụng với giấc ngủ còn chưa nhất quán. Kính gần trong suốt bán phổ biến lọc rất ít. Hạ độ sáng và giảm thời gian màn hình vẫn là bước nên làm trước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138