Mắt trội là mắt mà não ưu tiên dùng khi cần căn thẳng một vật với một đích, như khi ngắm, nhìn qua lỗ khoá hay chỉ tay vào một vật ở xa. Phần lớn người có một mắt trội rõ rệt; ước tính thường gặp là khoảng hai phần ba thuận mắt phải, phần còn lại thuận mắt trái, và một số ít không thiên hẳn bên nào. Mắt trội không phải mắt "khoẻ hơn" hay "tốt hơn" và không liên quan tới thị lực của từng mắt.
Bạn có thể tự biết mắt trội của mình trong một phút với vài thao tác đơn giản. Thông tin này hữu ích khi tập bắn cung, chơi thể thao cần ngắm, chụp ảnh bằng máy có kính ngắm, dùng kính hiển vi hay ống nhòm một mắt. Bài này giải thích mắt trội là gì, cách kiểm tra, quan hệ của nó với tay thuận, và những điều còn đang được nghiên cứu.
Ba cách tự kiểm tra mắt trội trong một phút
Các cách dưới đây đều dựa trên một nguyên lý: buộc bạn căn một vật gần với một vật xa bằng cả hai mắt mở, rồi xem mắt nào thật sự đang được dùng. Làm mỗi cách vài lần để chắc kết quả:
- Tam giác bằng hai bàn tay. Duỗi thẳng hai tay ra trước, đặt hai bàn tay chồng chéo lên nhau sao cho giữa ngón cái và ngón trỏ tạo thành một khe hình tam giác nhỏ. Mở cả hai mắt, nhìn qua khe đó vào một vật ở xa như núm cửa hay chiếc đồng hồ treo tường.
- Giữ nguyên tay, nhắm mắt trái. Nếu vật vẫn nằm trong khe, mắt phải là mắt trội. Nếu vật nhảy ra ngoài, thử nhắm mắt phải; vật vẫn ở trong khe nghĩa là mắt trái trội.
- Chỉ tay vào vật ở xa. Mở cả hai mắt, duỗi tay chỉ ngón trỏ thẳng vào một vật cách vài mét. Lần lượt nhắm từng mắt: mắt nào mở mà ngón tay vẫn chỉ đúng vật thì đó là mắt trội.
- Tấm bìa có lỗ. Khoét một lỗ tròn cỡ đồng xu ở giữa một tờ bìa. Cầm bằng hai tay, duỗi thẳng, nhìn vật ở xa qua lỗ với cả hai mắt mở, rồi từ từ kéo tờ bìa về sát mặt mà vẫn giữ vật trong lỗ. Tờ bìa sẽ tự nhiên dừng trước mắt trội.
- Ghi lại kết quả của cả ba cách. Nếu cả ba cùng một bên, mắt trội của bạn khá rõ. Nếu kết quả lẫn lộn, có thể bạn thuộc nhóm không trội hẳn bên nào, điều này cũng bình thường.
Cách tam giác bằng tay và cách tấm bìa có lỗ đã được mô tả từ lâu trong nghiên cứu thị giác; mô tả sớm nhất về hiện tượng mắt trội thường được nhắc là của học giả người Ý Giambattista della Porta cuối thế kỷ XVI. Kết quả tự kiểm tra chỉ để biết thói quen ngắm của bạn, không phải phép đo y khoa.
Vì sao não ưu tiên một mắt
Như bài về nhìn bằng hai mắt đã giải thích, hai mắt nhìn từ hai chỗ hơi khác nhau. Khi bạn căn một ngón tay ở gần với một vật ở xa, hai mắt cho hai kết quả căn chỉnh khác nhau: từ mắt phải, ngón tay chỉ đúng vật; từ mắt trái, ngón tay lệch sang bên. Não không thể giữ cả hai đáp án cho một hành động, nên chọn một mắt làm chuẩn. Mắt được chọn nhất quán chính là mắt trội khi ngắm.
Vì sao người này chọn mắt phải, người kia chọn mắt trái thì đến nay chưa có lời giải trọn vẹn. Các nghiên cứu cho thấy có yếu tố di truyền nhưng không mạnh, có ảnh hưởng của thói quen và phát triển thời nhỏ. Mắt trội không có liên hệ chắc chắn với việc mắt nào nhìn rõ hơn; một người có thể có mắt trái nét hơn mà vẫn ngắm bằng mắt phải.
Cần phân biệt mắt trội khi ngắm với các kiểu trội khác. Trong thí nghiệm cạnh tranh hai mắt, hình của một mắt có thể chiếm ưu thế lâu hơn; mắt này gọi là trội về cảm nhận, và không phải lúc nào cũng trùng với mắt trội khi ngắm. Nhiều nhà nghiên cứu vì thế cho rằng không nên nói "mắt trội" như một đặc điểm duy nhất, mà là vài kiểu ưu tiên khác nhau tuỳ nhiệm vụ.
Một phát hiện thú vị khác: mắt trội khi ngắm có thể đổi bên tuỳ hướng nhìn. Khi nhìn vật lệch hẳn sang trái, một số người chuyển sang dùng mắt trái để căn, và ngược lại. Điều này cho thấy ưu tiên mắt là một lựa chọn linh hoạt của não, không phải dây nối cố định.
Thuận tay và thuận mắt: không phải lúc nào cũng cùng bên
Người ta hay nghĩ thuận tay phải thì thuận mắt phải. Thực tế mối liên hệ có nhưng không chặt. Bảng dưới mô tả bốn tổ hợp và điều cần lưu ý ở mỗi tổ hợp khi làm việc cần ngắm.
| Tổ hợp | Mức phổ biến | Lưu ý khi ngắm, chụp |
|---|---|---|
| Thuận tay phải, mắt phải | Phổ biến nhất | Dụng cụ thiết kế sẵn hợp với tổ hợp này |
| Thuận tay phải, mắt trái | Không hiếm, gọi là trội chéo | Cầm súng thể thao hay cung bên phải khiến mắt trái phải nhìn vắt qua; cần điều chỉnh tư thế |
| Thuận tay trái, mắt trái | Ít hơn | Cần dụng cụ dành cho người thuận trái |
| Thuận tay trái, mắt phải | Ít, cũng là trội chéo | Tương tự trường hợp thứ hai, theo chiều ngược lại |
| Không trội hẳn bên nào | Một nhóm nhỏ | Thường được khuyên chủ động nhắm hoặc che một mắt khi ngắm chính xác |
Các con số tỷ lệ cụ thể khác nhau giữa các nghiên cứu, tuỳ cách đo và nhóm người được khảo sát, nên bảng chỉ ghi mức tương đối. Điều chắc chắn là trội chéo đủ phổ biến để người huấn luyện bắn cung hay bắn súng thể thao luôn kiểm tra mắt trội của học viên ngay buổi đầu.
Mắt trội ảnh hưởng gì trong đời thường
Bắn cung, bắn súng thể thao. Đây là nơi mắt trội quan trọng nhất. Người trội chéo nếu cầm theo tay thuận mà ngắm bằng mắt không trội thường thấy đường ngắm nhảy lệch, mũi tên đi chệch về một phía một cách đều đặn. Người huấn luyện có thể khuyên đổi tay cầm theo mắt trội, nghiêng đầu, hay che bớt mắt không trội; lựa chọn nào hợp tuỳ người và tuỳ môn.
Chụp ảnh bằng kính ngắm. Người dùng máy ảnh có kính ngắm thường tự nhiên đưa máy lên mắt trội. Người trội mắt trái hay bị mũi chạm vào màn hình sau máy vì phần lớn máy thiết kế kính ngắm lệch trái thân máy cho người ngắm bằng mắt phải. Biết điều này giúp bạn không ép mình theo thói quen của người khác.
Kính hiển vi, ống nhòm một mắt, kính thiên văn. Học sinh làm thí nghiệm sinh học thường mỏi nhanh khi phải nheo một mắt. Nhìn bằng mắt trội và tập để mắt kia mở thả lỏng thường đỡ mệt hơn nheo chặt.
Thể thao có bóng. Trong bi-a, gôn, bóng chày hay cầu lông, vị trí đầu khi ngắm liên quan tới mắt trội. Một số huấn luyện viên điều chỉnh tư thế đầu cho học viên theo mắt trội, dù bằng chứng về lợi ích thành tích còn chưa thống nhất giữa các môn.
Trong khám và chỉnh mắt. Bác sĩ nhãn khoa đôi khi kiểm tra mắt trội khi tư vấn một số phương án chỉnh khúc xạ. Đây là quyết định chuyên môn dựa trên khám trực tiếp; bài tự kiểm tra ở trên không thay cho bước đó.
Tận dụng mắt trội khi quan sát và chụp ảnh
Biết mắt trội rồi, bạn có thể sắp xếp vài thói quen nhỏ cho thoải mái hơn. Những gợi ý dưới đây là kinh nghiệm thực hành phổ biến, không phải quy tắc bắt buộc:
- Khi dùng ống nhòm có núm chỉnh độ riêng cho một bên, dùng bánh xe chỉnh giữa để lấy nét cho mắt không có núm trước, rồi mới chỉnh núm riêng cho mắt kia. Mắt trội thường "kéo" cảm giác nét, nên chỉnh cẩn thận từng bên mới cho hình dễ chịu khi nhìn lâu.
- Khi chụp ảnh bằng máy có kính ngắm, thử giữ mắt không trội mở. Mắt trội nhìn khung hình, mắt kia vẫn theo dõi được người hay xe đi vào khung từ bên ngoài, rất có ích khi chụp đường phố hay chụp chim.
- Khi dùng kính hiển vi một thị kính, đặt thị kính trước mắt trội và thả lỏng mắt kia thay vì nheo chặt. Nhiều người thấy đỡ mỏi cơ mặt hơn hẳn sau vài buổi.
- Khi treo tranh, kẻ đường thẳng hay căn kệ bằng mắt, hãy nhớ căn bằng mắt trội nhưng kiểm lại bằng thước hoặc ống thuỷ. Căn bằng mắt nào cũng có sai số, và hai người khác mắt trội thường "thấy" thẳng ở hai vị trí hơi khác nhau.
- Khi tập môn cần ngắm, nói ngay với người hướng dẫn kết quả tự kiểm tra của bạn để họ chọn dụng cụ và tư thế phù hợp từ buổi đầu, thay vì sửa thói quen sai về sau.
Không cần làm gì đặc biệt với mắt trội trong sinh hoạt thường ngày. Đây chỉ là thông tin giúp bạn hiểu vì sao mình cầm máy ảnh, ống nhòm hay dụng cụ theo một cách nhất định.
Những hiểu lầm hay gặp về mắt trội
Vài niềm tin phổ biến về mắt trội không khớp với những gì nghiên cứu cho thấy:
- "Mắt trội là mắt nhìn rõ hơn." Không nhất thiết. Mắt trội khi ngắm và độ nét của từng mắt là hai chuyện riêng.
- "Mắt không trội là mắt yếu, cần luyện." Không đúng. Có một mắt trội là bình thường ở hầu hết mọi người, không phải dấu hiệu bệnh, cũng không cần bài tập nào để "cân bằng" lại.
- "Thuận tay phải thì chắc chắn thuận mắt phải." Mối liên hệ chỉ ở mức vừa phải; trội chéo khá thường gặp.
- "Mắt trội quyết định tính cách hay kiểu tư duy." Không có bằng chứng khoa học đáng tin cho những bài kiểm tra kiểu này. Chúng thuộc loại nội dung giải trí, cũng như huyền thoại não trái não phải.
- "Mắt trội không bao giờ đổi." Ở phần lớn người lớn nó khá ổn định, nhưng có thể đổi theo hướng nhìn, và sau một số thay đổi về thị lực hay phẫu thuật mắt, ưu tiên có thể thay đổi.
Nếu bạn để ý thấy hai mắt bỗng phối hợp kém, hay một mắt nhìn khác hẳn mắt kia so với trước, đó không phải chuyện mắt trội mà là lý do để đi khám nhãn khoa.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ em có nên kiểm tra mắt trội không?
Trẻ có thể làm các cách kiểm tra đơn giản như một hoạt động khám phá cho vui, không có kết quả đúng sai và không cần so với bạn bè. Việc theo dõi thị lực và sự phối hợp hai mắt của trẻ nên để bác sĩ nhãn khoa hoặc nhi khoa làm trong các lần khám định kỳ.
Mắt trội có thay đổi được bằng luyện tập không?
Một số người tập bắn cung hay bắn súng thể thao đã luyện được thói quen ngắm bằng mắt không trội, thường kèm che bớt mắt trội lúc đầu. Tuy vậy, cách làm phổ biến hơn là điều chỉnh tư thế hoặc đổi tay cầm cho hợp mắt trội, vì dễ và bền hơn.
Vì sao kết quả kiểm tra của mình lúc là mắt phải lúc là mắt trái?
Có thể bạn thuộc nhóm không trội rõ rệt, hoặc kết quả thay đổi do hướng nhìn, khoảng cách tới vật, ánh sáng. Hãy làm lại vài lần với vật ở chính giữa trước mặt và cùng khoảng cách. Nếu vẫn lẫn lộn, điều đó cũng bình thường, không phải vấn đề sức khoẻ.
Có nên nhắm một mắt khi ngắm không?
Tuỳ môn và tuỳ người. Mở cả hai mắt giữ được trường nhìn rộng và cảm giác chiều sâu, hữu ích khi mục tiêu di chuyển. Nhắm hoặc che bớt một mắt giúp đường ngắm ổn định hơn với người không trội rõ. Người huấn luyện trực tiếp sẽ cho lời khuyên phù hợp nhất.
Mắt trội có liên quan tới việc một mắt bị lác không?
Lác là tình trạng hai mắt không cùng nhìn về một điểm và cần được bác sĩ nhãn khoa đánh giá, khác với mắt trội vốn có ở hầu hết người có hai mắt phối hợp bình thường. Nếu thấy mắt mình hay mắt trẻ lệch hướng, hãy đi khám thay vì tự suy từ bài kiểm tra mắt trội.