NhinThay.comNhìn Thấy
Màu sắc và mù màu

Mù màu là gì: các dạng rối loạn sắc giác và người mù màu nhìn thế giới ra sao

Mù màu hiếm khi là thấy trắng đen: đa số chỉ nhầm đỏ với lục. Bài giải thích từng dạng, vì sao nam gặp nhiều hơn, đời sống hằng ngày và khi nào nên đi khám.

Young Vietnamese man seen from behind sorting red and green chillies into baskets at a morning wet market stall in Can Tho, soft side light, shallow depth of field

Mù màu là tình trạng mắt phân biệt một số cặp màu kém hơn người khác, phổ biến nhất là nhầm giữa đỏ, lục, nâu và cam. Gần như không ai trong số người được gọi là mù màu nhìn thế giới hoàn toàn trắng đen; dạng đó có thật nhưng rất hiếm. Phần lớn vẫn thấy rất nhiều màu, chỉ là "bản đồ màu" trong đầu họ có ít ranh giới hơn ở vài vùng.

Gốc của chuyện này nằm ở võng mạc. Mắt người bình thường có ba loại tế bào nón, nhạy nhất với ánh sáng bước sóng ngắn, trung và dài. Khi một loại vắng mặt hoặc có độ nhạy lệch đi, não nhận được ít tín hiệu để so sánh hơn, và những màu vốn khác nhau nhờ chính sự so sánh đó trở nên giống nhau. Bài này giải thích các dạng, đời sống hằng ngày của người mù màu và lúc nào nên đi khám. Bài không thay cho khám mắt: không ai xác định được mình có mù màu hay không chỉ bằng cách đọc.

Mù màu không phải là nhìn thế giới trắng đen

Chữ "mù màu" trong tiếng Việt dễ gây hiểu lầm, vì chữ "mù" gợi cảm giác mất hẳn. Trong y khoa, người ta dùng cụm "rối loạn sắc giác" hoặc "thiếu hụt sắc giác" chính xác hơn. Một người rối loạn sắc giác đỏ – lục vẫn thấy bầu trời xanh, vẫn thấy quả chanh vàng, vẫn phân biệt được áo trắng với áo đen. Điều họ gặp khó là những cặp màu chỉ khác nhau ở thành phần đỏ – lục: lá non và lá úa, quả ớt chín đỏ lẫn trong lá, đèn báo pin đổi từ xanh sang cam, đường kẻ đỏ trên nền xanh lá.

Có thể hình dung bằng một phép so sánh: người bình thường mô tả mỗi màu bằng ba con số, người rối loạn sắc giác nặng chỉ dùng hai. Mọi màu có cùng hai con số kia sẽ trùng nhau với họ, dù với người khác chúng khác hẳn. Ở dạng nhẹ, người đó vẫn có ba con số nhưng hai trong số đó quá gần nhau, nên khác biệt có thật mà nhỏ hơn bình thường, dễ mất khi ánh sáng yếu hoặc vật nhỏ.

Vì vậy nhiều người mù màu nhẹ đi suốt tuổi thơ mà không biết, cho tới khi đi khám sức khoẻ, thi vào một ngành có yêu cầu sắc giác, hay bị bạn bè trêu vì gọi chiếc áo hồng là áo xám. Họ không nhìn sai, họ nhìn khác, và cách nhìn đó ổn định suốt đời nếu là dạng bẩm sinh.

Các dạng mù màu: thiếu hẳn một loại tế bào nón hay tế bào nón bị lệch

Người ta chia rối loạn sắc giác theo loại tế bào nón bị ảnh hưởng và mức độ. Tên gọi nghe khó nhưng logic đơn giản: tiền tố chỉ loại nón (protan là nón sóng dài, deutan là nón sóng trung, tritan là nón sóng ngắn), đuôi "-opia" là thiếu hẳn, đuôi "-anomaly" là có nhưng lệch.

DạngTế bào nón liên quanNhầm lẫn thường gặpMức phổ biến
Loạn sắc lục (deuteranomaly)Nón sóng trung bị lệchLục với vàng, đỏ với nâu, khó ở màu nhạtHay gặp nhất trong các dạng
Mù màu lục (deuteranopia)Thiếu nón sóng trungĐỏ, lục, nâu, cam gần như một nhómÍt hơn dạng loạn sắc
Loạn sắc đỏ (protanomaly)Nón sóng dài bị lệchGiống trên, thêm đỏ trông tối hơnÍt hơn nhóm lục
Mù màu đỏ (protanopia)Thiếu nón sóng dàiĐỏ đậm gần như đen, đỏ – lục khó táchÍt gặp
Rối loạn lam – vàng (tritan)Nón sóng ngắnLam với lục, vàng với hồng nhạtRất hiếm khi bẩm sinh
Đơn sắc (achromatopsia)Không có hoặc gần như không có nón hoạt độngChỉ thấy sáng – tối, sợ chói, thị lực kémCực hiếm

Hai nhóm đầu và nhóm protan gộp lại thường được gọi chung là mù màu đỏ – lục, chiếm gần hết các trường hợp bẩm sinh. Dạng đơn sắc thật sự hiếm đến mức nó thường được nhắc qua một ví dụ cụ thể: đảo Pingelap ở Thái Bình Dương, nơi tỉ lệ người đơn sắc cao bất thường do một cơn bão thế kỷ 18 chỉ để lại ít người sống sót, câu chuyện được nhà thần kinh học Oliver Sacks kể trong cuốn "Hòn đảo của người mù màu" năm 1996.

Một điểm hay bị bỏ qua: người đơn sắc không chỉ "thiếu màu" mà còn nhìn kém và sợ ánh sáng mạnh, vì họ phải dựa vào tế bào que vốn chỉ làm việc tốt trong bóng tối. Đó là bệnh lý võng mạc cần bác sĩ theo dõi, khác hẳn mức độ của mù màu đỏ – lục.

Vì sao nam giới mù màu nhiều hơn nữ

Gen tạo sắc tố cho nón sóng dài và nón sóng trung nằm cạnh nhau trên nhiễm sắc thể X. Nam giới có một X, nữ giới có hai. Nếu chiếc X duy nhất của một người nam mang gen lỗi, không có bản dự phòng nào bù lại, nên rối loạn biểu hiện. Một người nữ cần cả hai chiếc X cùng mang gen lỗi mới biểu hiện, khả năng đó thấp hơn nhiều. Phần lớn phụ nữ mang một gen lỗi vẫn nhìn màu bình thường và được gọi là người mang gen.

Trong các nhóm dân gốc Bắc Âu, con số hay được trích là khoảng 8% nam và khoảng 0,5% nữ có rối loạn sắc giác đỏ – lục. Các khảo sát ở nhiều nước châu Á thường ghi nhận tỉ lệ ở nam thấp hơn một chút, nhưng con số dao động theo cách lấy mẫu và loại bảng kiểm tra, nên không nên lấy một con số duy nhất làm chuẩn. Dù tỉ lệ nào, với một lớp học khoảng 40 học sinh có nửa là nam, khả năng có ít nhất một em mù màu là đáng kể.

Hai gen sóng dài và sóng trung có trình tự rất giống nhau và đứng sát nhau, nên trong quá trình di truyền chúng dễ "trộn" lẫn, tạo ra gen lai có độ nhạy nằm lơ lửng giữa hai loại. Đây là lý do dạng loạn sắc nhẹ phổ biến hơn dạng thiếu hẳn. Rối loạn lam – vàng thì khác: gen nón sóng ngắn nằm trên nhiễm sắc thể thường, không liên quan giới tính. Phần cơ chế di truyền, sơ đồ phả hệ và xác suất cho con cái là chuyện của chuyên khoa di truyền, nên hỏi bác sĩ khi gia đình cần.

Người mù màu đỏ – lục gặp gì trong đời thường

Đèn giao thông. Phần lớn người mù màu vẫn đi đường an toàn vì họ đọc theo vị trí: đèn trên cùng hoặc bên trái là đỏ. Khó khăn xuất hiện ở đèn đơn lẻ nhấp nháy, đèn trên xe phía trước, hay đèn hậu nhìn trong mưa. Người protan còn thấy đèn đỏ tối hơn, nên ở khoảng cách xa có thể nhận ra chậm hơn.

Nấu ăn và chọn đồ ăn. Nhìn miếng thịt bò còn hồng hay đã chín, chuối xanh hay chín, cà chua đã đỏ chưa là những việc người mù màu hay nhờ người khác. Nhiều người tự học mẹo khác: dùng nhiệt kế, ấn tay thử độ mềm, ngửi mùi.

Quần áo. Lẫn tất màu nâu với xanh rêu, áo hồng nhạt với xám, cà vạt đỏ đậm với nâu. Không phải chuyện lớn, nhưng là nguồn của nhiều lần bị trêu.

Học tập và công việc. Bản đồ, biểu đồ, sơ đồ dây điện, bảng phân loại dùng màu đỏ và xanh lá làm nghĩa chính là nơi họ gặp khó nhất. Một biểu đồ chỉ khác nhau bằng hai đường đỏ – lục có thể hoàn toàn không đọc được.

Thiên nhiên. Quả chín đỏ lẫn trong tán lá, hoa đỏ trên nền lá, lá chuyển màu mùa thu. Có người mù màu kể rằng họ không hiểu vì sao người ta đi xem lá đỏ, vì với họ cả rừng chỉ là một màu ngả vàng nâu.

Điều họ đôi khi làm tốt hơn. Một số nghiên cứu ghi nhận người mù màu đỏ – lục phát hiện vật ngụy trang theo màu tốt hơn trong vài tình huống, vì họ không bị phân tán bởi màu và chú ý vào kết cấu, độ sáng. Kết quả này đến từ thí nghiệm có giới hạn, nên chỉ coi là gợi ý thú vị, không phải "siêu năng lực".

John Dalton và cái tên "daltonism"

Người đầu tiên mô tả mù màu một cách khoa học lại chính là một người mù màu. Năm 1794, nhà hoá học người Anh John Dalton trình bày trước Hội Văn học và Triết học Manchester một bài viết về những "sự thật lạ thường liên quan đến việc nhìn màu", dựa trên quan sát của chính ông và người anh trai. Ông nhận ra hoa phong lữ hồng dưới ánh nắng trông khác hẳn dưới ánh nến, trong khi người khác thấy không đổi nhiều.

Dalton đoán rằng thuỷ dịch trong mắt ông có màu xanh, lọc bớt ánh sáng đỏ, và dặn sau khi mất hãy mổ mắt ông ra kiểm tra. Ông mất năm 1844, người trợ lý làm đúng lời dặn và không thấy dịch mắt nào có màu. Giả thuyết sai, nhưng mô tả của ông chính xác tới mức tên ông thành tên gọi rối loạn này ở nhiều nước châu Âu.

Phần còn lại của đôi mắt được giữ ở Manchester. Năm 1995, một nhóm nghiên cứu ở Anh phân tích ADN từ mô mắt đó và kết luận Dalton thiếu sắc tố nón sóng trung, tức là thuộc nhóm deutan, chứ không phải nhóm protan như nhiều người từng suy từ mô tả của ông. Đây là một trong những trường hợp hiếm hoi mà một chẩn đoán được kiểm chứng lại sau hơn hai trăm năm, và cũng là lời nhắc rằng đoán từ mô tả, kể cả mô tả rất kỹ, vẫn có thể sai.

Mù màu bẩm sinh và rối loạn sắc giác mắc phải: khi nào cần đi khám

Mù màu bẩm sinh có từ khi sinh ra, hai mắt như nhau và không thay đổi theo năm tháng. Rối loạn sắc giác mắc phải thì khác: nó xuất hiện sau khi đã nhìn màu bình thường, và có thể là dấu hiệu của một vấn đề ở mắt, thần kinh thị giác hoặc toàn thân. Những tình huống dưới đây nên đi khám chuyên khoa mắt, đừng tự kết luận:

  • Màu sắc bỗng nhợt đi, đặc biệt ở một bên mắt, so sánh hai mắt thấy khác nhau rõ.
  • Màu thay đổi kèm nhìn mờ, đau mắt, đau khi đảo mắt, hay thấy vùng tối giữa tầm nhìn.
  • Đang dùng thuốc điều trị lâu dài và nhận thấy màu sắc khác đi; hãy báo bác sĩ kê đơn, không tự ngưng thuốc.
  • Người bệnh tiểu đường, tăng nhãn áp, hoặc từng được dặn tái khám mắt định kỳ thấy màu đổi khác.
  • Người lớn tuổi thấy màu ngả vàng, xỉn dần, khó phân biệt xanh lam và xanh lục.
  • Trẻ nhỏ gọi sai màu một cách nhất quán sau tuổi đã biết tên màu, hoặc gặp khó với bài học dùng màu.
  • Chuẩn bị thi tuyển, khám sức khoẻ cho ngành có yêu cầu sắc giác và muốn biết chắc trước.

Bác sĩ sẽ dùng bảng kiểm tra và các thiết bị chuyên dụng để xác định có rối loạn hay không, thuộc dạng nào, mức độ ra sao, và quan trọng hơn là có nguyên nhân bệnh lý cần xử lý hay không. Những bài kiểm tra trên mạng hay trong ứng dụng chỉ để tò mò, vì màn hình mỗi máy hiển thị màu một khác.

Sống thoải mái với mù màu: những thói quen nhỏ có ích

Nói ra khi cần. Báo cho thầy cô, đồng nghiệp hay người giao việc biết mình phân biệt màu kém giúp tránh phần lớn rắc rối, vì người khác sẽ thêm chữ hoặc ký hiệu bên cạnh màu.

Dùng chữ, vị trí và hình dạng. Dán nhãn tên màu lên hộp bút, ghi chú ở móc treo quần áo, xếp đồ theo nhóm đã được người khác giúp phân sẵn. Nhiều người chỉ cần làm một lần đầu mùa.

Tận dụng điện thoại. Nhiều điện thoại có chế độ hỗ trợ hiển thị cho người rối loạn sắc giác và có ứng dụng đọc tên màu qua camera. Kết quả phụ thuộc ánh sáng, nên dùng để tham khảo, kiểm lại khi việc quan trọng.

Nấu ăn bằng nhiệt độ thay vì màu. Một chiếc nhiệt kế thực phẩm chính xác hơn cả mắt người bình thường khi xem thịt đã chín chưa, nên đây là thói quen tốt cho bất kỳ ai.

Hỏi về yêu cầu nghề nghiệp sớm. Một số ngành có tiêu chuẩn sức khoẻ về sắc giác. Tiêu chuẩn cụ thể thay đổi theo ngành và thời điểm, nên hỏi trực tiếp cơ sở đào tạo hoặc kiểm văn bản hiện hành trước khi chọn, đừng dựa vào lời đồn.

Câu hỏi thường gặp

Mù màu có chữa được không?

Mù màu bẩm sinh hiện chưa có cách chữa trong thực hành lâm sàng. Đã có thí nghiệm liệu pháp gen trên khỉ cho kết quả đáng chú ý, nhưng còn xa mới áp dụng cho người. Rối loạn sắc giác mắc phải thì tuỳ nguyên nhân, có trường hợp cải thiện khi bệnh nền được điều trị, nên cần bác sĩ khám.

Người mù màu có được lái xe không?

Phần lớn người mù màu đỏ – lục vẫn lái xe an toàn nhờ đọc đèn theo vị trí. Việc có đủ điều kiện sức khoẻ để cấp giấy phép lái xe hay không do tiêu chuẩn sức khoẻ hiện hành quy định, nên kiểm quy định mới nhất và làm theo kết luận khám sức khoẻ.

Mù màu có nặng dần theo tuổi không?

Dạng bẩm sinh thường ổn định suốt đời. Nếu thấy màu sắc thay đổi rõ trong vài tháng hay vài năm, đó là dấu hiệu nên khám vì có thể liên quan đến bệnh ở mắt hoặc do tuổi tác làm thuỷ tinh thể ngả vàng, cần bác sĩ phân biệt.

Phụ nữ có bị mù màu không?

Có, nhưng ít hơn nam nhiều vì gen của dạng đỏ – lục nằm trên nhiễm sắc thể X và nữ cần hai bản lỗi mới biểu hiện. Dạng lam – vàng và dạng mắc phải thì không phân biệt giới tính như vậy.

Làm bài kiểm tra mù màu trên mạng có tin được không?

Chỉ nên coi là để tò mò. Màn hình mỗi máy có độ sáng, nhiệt độ màu và chế độ lọc ánh sáng xanh khác nhau, khiến kết quả có thể sai cả hai chiều. Muốn biết chắc, hãy khám ở cơ sở chuyên khoa mắt với bảng in chuẩn và ánh sáng đúng.

Người mù màu nhìn màu đỏ như thế nào?

Không có cách nào cho người khác "thấy" đúng như họ thấy. Mô phỏng trên máy tính chỉ ước đoán bằng cách gộp các màu họ khó tách. Người thiếu nón sóng dài thường thấy đỏ đậm tối đi gần như nâu đen, còn người deutan thấy đỏ và lục gần với các sắc vàng nâu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138