NhinThay.comNhìn Thấy
Màu sắc và mù màu

Kính cho người mù màu có tác dụng không: bộ lọc cắt dải và điều bằng chứng nói

Kính lọc màu giúp một số người mù màu thấy đỏ – lục tách hơn nhưng không chữa mù màu. Cơ chế cắt dải, nghiên cứu, ai hợp, ai không và lúc nào không nên đeo.

Close-up of a hand holding tinted lenses up toward a terraced hillside of blooming flowers in Lao Cai, colours slightly shifted through the glass, golden afternoon light

Kính cho người mù màu không chữa được mù màu, nhưng với một phần người loạn sắc đỏ – lục, nó làm một số cặp màu trông tách nhau hơn khi đang đeo. Các nghiên cứu độc lập cho đến nay cho thấy loại kính này hầu như không giúp người đeo đọc đúng thêm các bảng kiểm tra mù màu chuẩn. Trải nghiệm "thấy màu rực hơn" là có thật với nhiều người, nhưng đó là tăng tương phản, không phải tạo thêm loại tế bào nón.

Những video người đeo kính lần đầu rồi bật khóc lan truyền rất rộng, khiến nhiều phụ huynh và người trẻ nghĩ đây là cách chữa. Bài giải thích kính làm gì ở mức vật lý, nghiên cứu nói gì, ai có thể thấy khác biệt, ai gần như không, và những lúc đeo kính màu là không an toàn. Bài không giới thiệu hãng nào; nếu cân nhắc mua, hãy hỏi bác sĩ nhãn khoa trước.

Vì sao người loạn sắc đỏ – lục khó tách màu: hai đường cong chồng lên nhau

Mỗi loại tế bào nón không chỉ nhạy với một bước sóng mà với cả một dải, giống một ngọn đồi có đỉnh. Ở người nhìn màu bình thường, đỉnh của nón sóng dài nằm quanh 560 nanomet, của nón sóng trung quanh 530 nanomet; hai ngọn đồi này vốn đã chồng lên nhau khá nhiều. Màu đỏ, cam, vàng, lục được phân biệt nhờ não so sánh hai tín hiệu: nón sóng dài kêu to hơn hay nón sóng trung kêu to hơn.

Ở người loạn sắc dạng nhẹ, một trong hai sắc tố bị dịch về phía sắc tố kia, nên hai ngọn đồi chồng lên nhau gần như hoàn toàn. Với hầu hết ánh sáng, hai loại nón cho tín hiệu gần bằng nhau, và hiệu số mà não dùng để thấy đỏ – lục trở nên nhỏ. Màu vẫn khác, nhưng khác ít, dễ mất trong ánh sáng yếu.

Ở người thiếu hẳn một loại nón thì tình hình khác: không còn hai tín hiệu để so, chỉ còn một. Điều này quan trọng để hiểu vì sao kính có tác dụng với nhóm này mà không với nhóm kia, như các mục dưới sẽ nói.

Kính lọc cắt dải làm gì với ánh sáng

Loại kính được quảng bá cho người mù màu hiện nay chủ yếu dùng bộ lọc cắt dải: tròng kính chặn mạnh một vài khoảng bước sóng hẹp, thường nằm đúng vùng mà hai đường nhạy của nón sóng dài và sóng trung chồng lên nhau nhiều nhất. Ánh sáng ở vùng đó là thứ kích thích cả hai loại nón gần như đều nhau, nên nó góp ít vào khả năng phân biệt mà lại "san bằng" tín hiệu.

Khi cắt bớt vùng chồng lấn, ánh sáng còn lại nghiêng hẳn về phía kích thích nón này hoặc nón kia, nên hiệu số giữa hai tín hiệu lớn lên. Người loạn sắc thấy màu đỏ "đỏ hơn", lục "lục hơn", nhất là với vật có màu bão hoà như hoa, biển báo, trái cây chín. Người nhìn bình thường đeo vào cũng thấy màu rực hơn, vì nguyên lý tăng tương phản áp dụng cho mọi người.

Kính không thể làm điều ngược lại: không thể tạo ra một loại nón còn thiếu, không thể làm sắc tố bị dịch trở về vị trí chuẩn. Nó chỉ sắp lại ánh sáng đi vào mắt. Vì cắt bớt một phần ánh sáng, tròng kính cũng làm cảnh tối đi, giống kính râm, và làm lệch một số màu khác, ví dụ vài màu nhạt có thể đổi sắc.

Trước loại kính này đã có những cách cũ hơn cùng tư tưởng tăng tương phản. Từ thập niên 1970 có kính áp tròng màu đỏ đeo ở một mắt: hai mắt nhận độ sáng khác nhau với vật đỏ và lục nên người đeo có thêm manh mối. Cách này giúp đọc được một số bảng kiểm tra nhưng làm lệch độ sáng giữa hai mắt và ảnh hưởng cảm giác chiều sâu.

Nghiên cứu nói gì: bằng chứng hiện có xếp theo mức độ

Bằng chứng về kính cho người mù màu còn ít và chủ yếu từ nghiên cứu nhỏ. Bảng dưới tóm theo loại kết quả, không theo nghiên cứu cụ thể nào, để bạn biết câu hỏi nào đã có câu trả lời tương đối rõ và câu hỏi nào còn mở.

Câu hỏiHiện trạng bằng chứngÝ nghĩa thực tế
Đeo kính có làm qua được bảng kiểm tra chuẩn không?Nhiều thử nghiệm cho thấy không cải thiện rõ điểm trên bảng Ishihara hay bài xếp màuKính không thay đổi kết luận khám sắc giác
Người đeo có thấy màu khác đi không?Phần lớn nói có, nhất là nhóm loạn sắc nhẹTrải nghiệm có thật, mức độ khác nhau giữa người
Có tác dụng với người thiếu hẳn một loại nón không?Ít hoặc rất ít, vì không có tín hiệu thứ hai để tăng tương phảnNhóm này dễ thất vọng nhất
Đeo lâu có làm thị giác màu thay đổi khi tháo kính không?Một nghiên cứu nhỏ năm 2020 ghi nhận phản ứng màu tăng sau vài tuần đeo, còn cần thêm nghiên cứuCâu hỏi mở, chưa đủ để coi là "luyện mắt"
Có giúp làm việc tốt hơn với bản đồ, dây điện, biểu đồ không?Rất ít dữ liệu được kiểm soátKhông nên dựa vào kính cho việc cần an toàn

Điểm đáng nhớ là hai câu hỏi đầu không mâu thuẫn nhau. Bảng kiểm tra được thiết kế để đo khả năng phân biệt các cặp màu ở mức tinh, trong điều kiện ánh sáng chuẩn; kính làm cảnh đời thường trông sống động hơn nhưng không thay đổi những cặp màu sát ngưỡng mà bảng nhắm vào. Một người có thể vui hơn khi đeo kính đi dạo công viên và vẫn đọc sai bảng Ishihara như cũ.

Vì sao những video bật khóc không phải là bằng chứng

Video người lần đầu đeo kính rồi xúc động thường quay ở ngoài trời, nắng đẹp, nhiều hoa và lá, đúng loại cảnh mà kính tạo khác biệt lớn nhất. Người trong video thường được gia đình tặng kính như món quà bất ngờ, có người thân đứng bên cạnh, có máy quay chờ sẵn. Cảm xúc là thật, nhưng hoàn cảnh đó khiến bất kỳ thay đổi nào cũng được cảm nhận mạnh hơn.

Video cũng là mẫu chọn lọc: những người đeo vào thấy khác biệt ít, hoặc thấy khó chịu vì cảnh tối đi, thường không được quay hay đăng lên. Không ai biết trong một trăm người đeo thử có bao nhiêu phản ứng như trong video. Đó là lý do khoa học cần thử nghiệm có nhóm so sánh, đo bằng phép thử chuẩn, và tốt nhất là người tham gia không biết mình đang đeo kính thật hay kính đối chứng có độ tối tương đương.

Điều này không có nghĩa là người trong video đang giả vờ. Với một người cả đời thấy lá và hoa gần như cùng tông, việc thấy chúng tách ra dù chỉ một phần cũng có thể rất cảm động. Nhưng cảm động không phải là chữa, và kỳ vọng sai có thể dẫn đến thất vọng, nhất là với trẻ em được hứa rằng "đeo vào sẽ hết mù màu".

Ai có thể thấy khác biệt, ai gần như không

Người loạn sắc nhẹ đến vừa. Đây là nhóm thường báo cáo trải nghiệm tích cực nhất, vì họ vẫn có hai loại nón ở vùng đỏ – lục, chỉ là quá gần nhau. Kính tăng khoảng cách tín hiệu đó lên.

Người thiếu hẳn nón sóng dài hoặc sóng trung. Thường thấy ít khác biệt về sắc độ, có thể chỉ thấy độ sáng các vật đổi đi. Nếu bác sĩ đã xác định bạn thuộc nhóm này, hãy cân nhắc kỹ trước khi kỳ vọng.

Người rối loạn lam – vàng. Phần lớn sản phẩm được thiết kế cho trục đỏ – lục, nên không nhắm đến nhóm này.

Người rối loạn sắc giác mắc phải. Nếu màu sắc thay đổi vì bệnh mắt hoặc thuốc, việc đầu tiên là khám để tìm nguyên nhân, không phải mua kính lọc màu. Kính có thể che bớt triệu chứng khiến bạn chậm đi khám.

Trẻ em. Trẻ còn đang học tên màu và chưa mô tả được trải nghiệm rõ ràng. Nếu gia đình muốn thử, nên hỏi bác sĩ nhãn khoa nhi và nói với con đây là dụng cụ để thử, không phải thuốc chữa.

Những lúc không nên đeo kính màu và câu nên hỏi trước khi mua

Vì kính lọc màu cắt bớt ánh sáng và làm lệch một số màu, có những tình huống nó làm giảm an toàn thay vì tăng:

  • Lái xe hay đi xe máy lúc chạng vạng, ban đêm, trong hầm hay khi trời mưa tối: tròng tối làm khó thấy người đi bộ và vật cản.
  • Làm việc với tín hiệu màu có quy chuẩn an toàn, như dây điện, đèn báo máy móc, ống dẫn khí: màu có thể bị lệch theo cách bạn không lường trước.
  • Đi khám sắc giác hoặc khám sức khoẻ theo tiêu chuẩn nghề nghiệp: đeo kính màu khi kiểm tra là không đúng quy trình và kết quả không có giá trị.
  • Khi đang có triệu chứng mắt mới xuất hiện như đau, mờ, chói bất thường: cần khám, không nên đeo kính màu để "dễ nhìn hơn".

Nếu vẫn muốn mua, vài câu hỏi giúp bạn quyết định tỉnh táo: dạng rối loạn của mình đã được xác định chưa, nơi bán có cho thử ở cả trong nhà lẫn ngoài trời không, có chính sách đổi trả nếu không thấy khác biệt không, và tròng kính có loại dùng trong nhà hay chỉ dùng ngoài nắng. Hỏi bác sĩ nhãn khoa trước khi mua là cách tránh tốn tiền cho kỳ vọng sai.

Những cách hỗ trợ có tác dụng chắc hơn kính

Biết rõ dạng rối loạn của mình. Một buổi khám sắc giác đầy đủ cho biết bạn thuộc nhóm nào, mức nào. Hiểu điều đó giúp bạn đoán trước tình huống nào sẽ khó, và chọn đúng công cụ thay vì thử mò.

Thêm thông tin không phải màu. Nhãn chữ, ký hiệu, hoa văn, vị trí cố định giải quyết phần lớn khó khăn trong học tập và công việc. Đây là cách các nhà thiết kế bảng biểu, bản đồ, đèn báo tốt vẫn làm, vì nó có lợi cho cả người nhìn màu bình thường dưới ánh sáng kém.

Dùng ánh sáng tốt. Người loạn sắc nhẹ phân biệt màu khá hơn rõ khi đủ sáng và dưới ánh sáng có phổ rộng như ánh sáng ban ngày. Nhiều người kể rằng chọn quần áo bên cửa sổ dễ hơn nhiều so với dưới bóng đèn vàng trong phòng.

Dùng công cụ đọc tên màu cho việc cụ thể. Khi cần biết chắc một màu, như chọn sơn hay kiểm dây điện theo mã màu, một thiết bị đo màu hoặc người nhìn màu bình thường kiểm lại đáng tin hơn cảm giác qua tròng kính lọc.

Nói ra với người làm cùng. Một câu báo trước với đồng nghiệp hay thầy cô thường giải quyết được nhiều hơn mọi dụng cụ, vì họ sẽ chủ động ghi chú thay cho màu.

Câu hỏi thường gặp

Đeo kính cho người mù màu lâu ngày có chữa khỏi không?

Không có bằng chứng kính chữa khỏi mù màu. Một nghiên cứu nhỏ ghi nhận phản ứng màu thay đổi sau vài tuần đeo, nhưng chưa đủ để kết luận về lợi ích lâu dài, và người tham gia vẫn là người mù màu khi kiểm tra bằng phép thử chuẩn.

Người nhìn màu bình thường đeo loại kính này thấy gì?

Thường thấy màu rực và tách hơn, giống khi tăng độ bão hoà trên ảnh, và cảnh hơi tối đi như đeo kính râm. Điều đó cho thấy kính làm việc bằng cách tăng tương phản cho mọi người, không phải sửa riêng một khiếm khuyết.

Ứng dụng lọc màu trên điện thoại có giống kính không?

Nguyên lý gần giống ở chỗ cùng tăng khác biệt giữa các màu dễ nhầm, nhưng ứng dụng chỉ chỉnh hình trên màn hình, còn kính tác động lên ánh sáng thật từ cảnh vật. Cả hai đều là công cụ hỗ trợ, không đo và không chữa mù màu.

Có nên mua kính cho con bị mù màu không?

Nên hỏi bác sĩ nhãn khoa trước, xác định dạng rối loạn của con và nói rõ với con đây là dụng cụ thử, không phải thuốc chữa. Trẻ cần nhất là được thầy cô và gia đình hiểu, bài học không dựa duy nhất vào màu.

Kính áp tròng màu cho người mù màu có an toàn không?

Kính áp tròng nào cũng cần được bác sĩ đo và hướng dẫn vệ sinh, vì đeo sai cách có thể gây viêm nhiễm giác mạc. Loại có màu đeo một mắt còn làm lệch độ sáng giữa hai mắt và ảnh hưởng cảm giác chiều sâu, nên không phù hợp khi lái xe hay làm việc cần ước lượng khoảng cách.

Vì sao có người đeo kính mù màu mà không thấy khác gì?

Thường vì họ thiếu hẳn một loại nón nên không có tín hiệu để tăng tương phản, hoặc vì đang ở trong nhà dưới đèn có phổ hẹp, nơi kính ít tạo khác biệt. Kỳ vọng từ video quá cao cũng khiến khác biệt nhỏ trông như không có gì.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138