Trẻ gọi sai màu chưa chắc là mù màu: phần lớn trường hợp là con chưa học xong tên màu. Điều đáng để ý là trẻ nhầm một cách nhất quán giữa những cặp màu nhất định, thường là đỏ, lục, nâu và cam, trong khi vẫn gọi đúng các màu khác. Khi đó nên đưa con đi khám chuyên khoa mắt để biết chắc, vì không thể kết luận qua quan sát ở nhà hay qua bài viết.
Mù màu bẩm sinh không làm trẻ kém thông minh hay học kém, nhưng một số bài học, bảng biểu và hoạt động dựa vào màu có thể khiến con bối rối, bị hiểu lầm là không chú ý. Bài này dành cho phụ huynh và thầy cô: dấu hiệu nên lưu ý, khám ở đâu, nói với con thế nào, và những điều chỉnh nhỏ giúp con học thoải mái. Bài không chấm điểm, không so sánh trẻ với nhau; mỗi trẻ học màu theo nhịp của mình.
Trẻ học tên màu thế nào, và vì sao gọi sai lúc nhỏ là chuyện thường
Thấy màu và gọi tên màu là hai việc khác nhau. Trẻ sơ sinh vài tháng tuổi đã phản ứng khác nhau với các màu, nhưng gắn đúng chữ "đỏ", "xanh", "vàng" vào đúng màu là một bài học ngôn ngữ khó, vì màu là thuộc tính trừu tượng: cùng chữ "đỏ" cho quả táo, chiếc xe, bông hoa, những thứ chẳng giống nhau về hình dạng. Nhiều trẻ học tên màu trong khoảng từ hai đến bốn tuổi, có trẻ sớm, có trẻ muộn hơn, và giai đoạn gọi lẫn lộn kéo dài khá lâu là bình thường.
Tiếng Việt còn thêm một thử thách: chữ "xanh" dùng cho cả lá cây lẫn bầu trời, người lớn nói "xanh lá", "xanh dương", "xanh da trời", "xanh nước biển" tuỳ vùng và tuỳ nhà. Trẻ gọi chiếc áo xanh dương là "xanh lá" có thể chỉ đang dùng từ chưa chuẩn, không phải nhìn sai.
Vì vậy điều cần để ý không phải là trẻ gọi sai, mà là kiểu sai. Trẻ đang học tên màu sai lung tung và sửa dần. Trẻ có rối loạn sắc giác sai theo một khuôn lặp lại, ví dụ luôn lẫn đỏ với nâu, hồng với xám, lục với vàng cam, kể cả sau khi đã gọi đúng tên các màu khác từ lâu.
Mù màu khác với những vấn đề mắt khác ở trẻ thế nào
Phụ huynh đôi khi gộp chung mọi chuyện "con nhìn không rõ" vào chữ mù màu, trong khi đó là những vấn đề khác nhau và cách xử lý khác nhau. Cận thị làm vật ở xa bị nhoè, trẻ hay nheo mắt khi nhìn bảng, ngồi sát tivi. Lác mắt, nhược thị làm một mắt nhìn kém hơn mắt kia, có khi chỉ phát hiện được khi khám. Những vấn đề này có thể cải thiện nếu được phát hiện và theo dõi đúng lúc, nên quan trọng hơn chuyện màu sắc nhiều.
Mù màu bẩm sinh thì không làm nhoè hình, không làm một mắt yếu đi. Trẻ mù màu thường đọc chữ nhỏ, nhìn bảng, tìm đồ vật bình thường; khó khăn chỉ xuất hiện khi màu là manh mối duy nhất. Nếu con vừa nhầm màu vừa có những dấu hiệu như nhìn mờ, nheo mắt, đau mắt, chói mắt bất thường, hay ánh mắt lệch, đó là lý do khám sớm, và bác sĩ sẽ xem cả mắt chứ không chỉ sắc giác.
Rất hiếm khi, trẻ có dạng rối loạn sắc giác đi kèm thị lực kém và sợ ánh sáng mạnh từ nhỏ; đó là bệnh lý võng mạc cần bác sĩ chuyên khoa theo dõi lâu dài. Phụ huynh không cần tự phân biệt các trường hợp này, chỉ cần mô tả trung thực những gì đã thấy cho bác sĩ.
Những dấu hiệu nên đưa con đi khám mắt
Không dấu hiệu nào dưới đây tự nó khẳng định trẻ mù màu; chúng chỉ là lý do hợp lý để khám. Nếu thấy vài dấu hiệu cùng lúc và kéo dài, hãy đặt lịch khám chuyên khoa mắt:
- Sau tuổi đã biết tên màu cơ bản, con vẫn lẫn đỏ, lục, nâu, cam theo một khuôn lặp lại.
- Con tô lá cây màu nâu hay đỏ, tô người màu lục, và khi hỏi lại thì tin rằng mình chọn đúng.
- Con gặp khó với bài tập dùng màu làm nghĩa chính: nối theo màu, phân loại theo màu, đọc biểu đồ màu.
- Con lảng tránh việc gọi tên màu, hay hỏi người bên cạnh trước khi chọn bút màu.
- Con khó nhận ra quả chín trên cây, hay khó tìm quả bóng đỏ trên bãi cỏ dù tầm nhìn tốt.
- Trong họ hàng bên ngoại có người nam được biết là mù màu.
- Con than mỏi mắt, nheo mắt, nghiêng đầu khi nhìn, hay nhìn màu ở hai mắt khác nhau: những dấu hiệu này cần khám sớm vì có thể là vấn đề khác của mắt.
Đừng tự làm bài kiểm tra trên điện thoại rồi kết luận. Màn hình hiển thị màu không chuẩn, trẻ nhỏ chưa quen đọc số trên nền chấm, và một kết quả sai có thể khiến cả nhà lo lắng không cần thiết hoặc yên tâm sai chỗ.
Đưa con đi khám: các bước và những gì nên chuẩn bị
Khám sắc giác cho trẻ nhanh, không đau và thường là một phần của khám mắt. Chuẩn bị trước giúp buổi khám có kết quả rõ hơn:
- Chọn cơ sở có chuyên khoa mắt, tốt nhất có bác sĩ quen khám cho trẻ em; khi đặt lịch, nói rõ muốn kiểm tra cả sắc giác.
- Ghi lại vài ví dụ cụ thể: con lẫn màu nào với màu nào, trong tình huống nào, từ bao giờ.
- Báo cho bác sĩ con đã đọc được chữ số chưa, để bác sĩ dùng bảng hình hay bảng đường nét cho trẻ chưa biết số.
- Nói với con đây là buổi "xem mắt nhìn màu thế nào", không phải bài thi, và trả lời sai cũng không sao.
- Nghe bác sĩ giải thích kết quả và hỏi rõ: con có rối loạn sắc giác không, dạng nào, có cần kiểm tra thêm hay tái khám không.
- Nếu kết quả chưa rõ vì con còn nhỏ hay mất tập trung, hẹn kiểm tra lại sau, đừng vội kết luận.
Khám mắt định kỳ còn có lợi hơn chuyện màu sắc: nhiều vấn đề như cận thị, lác, nhược thị được phát hiện trong những buổi như vậy. Phần sức khoẻ mắt khác nên theo lời dặn của bác sĩ về lịch tái khám.
Nói với con về mù màu thế nào
Cách người lớn nói lần đầu ảnh hưởng nhiều tới cách trẻ nhìn chính mình. Hãy dùng ngôn ngữ trung tính: mắt con nhìn một vài màu khác với nhiều người, giống như người này cao, người kia thấp. Tránh những câu như "con bị bệnh", "con nhìn sai", và đặc biệt tránh đem chuyện này ra đùa trước mặt người khác.
Trẻ lớn hơn thường thích biết lý do. Có thể giải thích đơn giản rằng trong mắt có những tế bào nhỏ giúp nhìn màu, ở mắt con một loại tế bào làm việc hơi khác, nên đỏ với xanh lá trông gần nhau. Nhiều trẻ thấy nhẹ nhõm khi biết vì sao mình hay bị bạn trêu là "tô màu kỳ", và biết đó không phải lỗi của mình.
Cũng nên dạy con những câu để tự nói ra khi cần, như "con không phân biệt rõ đỏ với xanh lá, cô ghi chữ giúp con được không". Một đứa trẻ biết nói về điều mình cần là đứa trẻ ít bị lúng túng ở lớp. Không cần biến chuyện này thành gánh nặng; với đa số trẻ, đây chỉ là một đặc điểm nhỏ cần vài điều chỉnh nhỏ.
Hỗ trợ con ở trường: những điều chỉnh nhỏ thầy cô làm được
Phần lớn khó khăn của trẻ mù màu ở trường đến từ tài liệu và cách giao việc dùng màu làm thông tin duy nhất. Phụ huynh có thể trao đổi với giáo viên chủ nhiệm về những điều chỉnh dưới đây; đa số không tốn thêm thời gian.
| Tình huống ở lớp | Khó khăn có thể gặp | Điều chỉnh gợi ý |
|---|---|---|
| Hộp bút màu, sáp màu | Chọn nhầm màu, bị nhận xét tô "sai" | Dán nhãn tên màu lên từng cây bút, khen sự sáng tạo thay vì đúng màu |
| Phiếu bài tập nối, phân loại theo màu | Không làm được dù hiểu bài | Thêm ký hiệu, hoa văn hay chữ cạnh mỗi màu |
| Bản đồ, biểu đồ trong sách | Lẫn các vùng đỏ – lục | Chỉ trên hình, đọc to chú giải, dùng bản có hoa văn khi có |
| Chữa bài bằng bút đỏ trên nền xanh | Không thấy chỗ được sửa | Dùng bút sẫm màu hoặc gạch chân, ghi chú bằng chữ |
| Thí nghiệm đổi màu ở môn khoa học | Không thấy dung dịch đổi màu | Ghép đôi với bạn, mô tả bằng lời, so với mẫu đối chiếu |
| Hoạt động chia đội theo màu áo, màu thẻ | Lẫn đội | Kèm số hoặc hình trên thẻ |
Những điều chỉnh này cũng có lợi cho cả lớp: bài tập có ký hiệu rõ ràng dễ đọc hơn với mọi trẻ, nhất là khi in đen trắng hay chiếu dưới ánh sáng yếu. Khi trao đổi với thầy cô, phụ huynh nên mang kết luận khám nếu có, nói ngắn gọn con gặp khó ở đâu, và hỏi giáo viên cần gia đình hỗ trợ gì thêm.
Ở nhà và khi con lớn lên
Đừng biến màu thành bài kiểm tra. Liên tục hỏi "cái này màu gì" để xem con có nhầm không làm trẻ mệt và tự ti. Cứ để con nói về màu theo cách tự nhiên, khi con muốn.
Sắp đồ để con tự lập. Tủ quần áo có thể xếp theo bộ đã phối sẵn, tất buộc thành đôi, hộp bút có nhãn, để con tự chuẩn bị mà không cần hỏi.
Dạy những mẹo an toàn. Đèn giao thông đọc theo vị trí, nước uống và hoá chất trong nhà không phân biệt bằng màu nắp mà bằng nhãn chữ và chỗ cất riêng.
Nói về nghề nghiệp đúng lúc. Khi con bắt đầu nghĩ đến ngành học, cùng con tìm hiểu ngành nào có tiêu chuẩn sắc giác, dựa trên thông tin chính thức hiện hành của cơ sở đào tạo, thay vì nghe đồn. Đa số ngành nghề không bị ảnh hưởng.
Theo dõi thay đổi. Mù màu bẩm sinh ổn định. Nếu thấy cách con nhìn màu thay đổi, hoặc có thêm triệu chứng như nhìn mờ, đau mắt, hãy đưa con đi khám lại.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì nên kiểm tra mù màu cho trẻ?
Không có tuổi duy nhất đúng cho mọi trẻ. Nhiều cơ sở kiểm tra khi trẻ đã hiểu yêu cầu và gọi được hình hay số, thường ở tuổi mẫu giáo lớn hoặc đầu tiểu học. Nếu thấy dấu hiệu sớm hơn, hãy hỏi bác sĩ nhãn khoa về cách kiểm tra phù hợp với tuổi của con.
Con gái có bị mù màu không?
Có thể, nhưng ít hơn con trai nhiều vì gen của dạng đỏ – lục nằm trên nhiễm sắc thể X. Con gái cần nhận gen lỗi từ cả bố và mẹ mới biểu hiện. Dạng lam – vàng và dạng mắc phải không phân biệt giới tính theo cách đó.
Trẻ mù màu có học kém hơn không?
Mù màu không liên quan đến trí thông minh hay khả năng học. Khó khăn chỉ xuất hiện ở những bài học dùng màu làm thông tin chính, và có thể điều chỉnh dễ dàng khi thầy cô biết. Điều cần tránh là trẻ bị hiểu lầm là lơ đễnh hay làm bài cẩu thả.
Có nên cho con tập phân biệt màu để cải thiện không?
Tập nhiều có thể giúp con dùng các manh mối khác như độ sáng, vị trí, ngữ cảnh khéo hơn, nhưng không làm tế bào nón thay đổi. Không nên ép con làm bài tập màu như một cách chữa, vì điều đó dễ khiến con căng thẳng và tự ti.
Ông ngoại bị mù màu thì cháu trai có bị không?
Có khả năng, vì mẹ của cháu có thể mang gen từ ông ngoại và truyền cho con trai. Xác suất cụ thể tuỳ người mẹ có mang gen hay không, nên hãy hỏi bác sĩ khi cần tư vấn di truyền và cho cháu khám sắc giác khi đủ tuổi.
Mù màu có ảnh hưởng tới việc chọn ngành học sau này không?
Một số ít ngành có tiêu chuẩn sức khoẻ về sắc giác, đa số ngành không. Tiêu chuẩn cụ thể thay đổi theo ngành, theo trường và theo thời điểm, nên khi con chọn ngành hãy tìm thông tin chính thức hiện hành từ cơ sở đào tạo và hỏi bác sĩ khi khám sức khoẻ.