NhinThay.comNhìn Thấy
Mắt và não tạo hình ảnh

Não xử lý hình ảnh thế nào: vỏ não thị giác và hai luồng "cái gì" – "ở đâu"

Tín hiệu từ mắt đi tới thuỳ chẩm rồi tách thành nhiều vùng chuyên trách: đường nét, màu, chuyển động, khuôn mặt. Hai luồng "cái gì" và "ở đâu" chia việc ra sao.

Woman sorting fresh tea leaves on a wide bamboo tray in Thai Nguyen, top down view of hands and leaves of many shapes, soft diffused morning light

Não xử lý hình ảnh theo nhiều tầng: tín hiệu từ võng mạc qua thể gối ngoài ở đồi thị tới vỏ não thị giác sơ cấp ở thuỳ chẩm, sau gáy, nơi các tế bào bắt đầu tách ra đường nét và hướng; từ đó thông tin toả tới hàng chục vùng chuyên trách màu sắc, chuyển động, hình khối, khuôn mặt. Các vùng này xếp thành hai luồng lớn: một luồng đi xuống thuỳ thái dương trả lời câu hỏi "đó là cái gì", một luồng đi lên thuỳ đỉnh trả lời "nó ở đâu và tay phải làm gì với nó".

Không có vùng nào trong não là nơi "bức tranh hoàn chỉnh" hiện ra. Cảm giác nhìn thấy một thế giới liền mạch là kết quả của rất nhiều vùng cùng làm việc và trao đổi qua lại. Bài này đi theo đường dẫn truyền thị giác từ mắt lên não, giới thiệu những phát hiện nền tảng và chỉ ra những chỗ khoa học còn đang tranh luận.

Đường đi của tín hiệu thị giác từ mắt lên não

Bảng dưới tóm tắt các chặng chính theo giải phẫu thần kinh đã được mô tả chắc chắn. Thời gian ghi kèm là mức xấp xỉ thường gặp trong tài liệu, khác nhau theo loài, theo kích thích và cách đo.

ChặngVị tríViệc chính
Võng mạcĐáy mắtĐổi ánh sáng thành tín hiệu, nhấn mạnh đường viền và thay đổi
Dây thần kinh và giao thoa thị giácTừ mắt ra sau, bắt chéo một phần dưới nãoGom tín hiệu nửa trường nhìn trái về não phải và ngược lại
Thể gối ngoàiĐồi thị, giữa nãoTrạm trung chuyển, chịu điều chỉnh mạnh từ vỏ não và trạng thái tỉnh táo
Vỏ não thị giác sơ cấpThuỳ chẩm, sau gáyTách hướng đường nét, độ lệch hai mắt, hướng chuyển động; tín hiệu tới đây sau vài chục mi-li-giây
Các vùng thị giác cao hơnLan về thuỳ thái dương và thuỳ đỉnhMàu sắc, chuyển động, hình khối, vật thể, khuôn mặt, vị trí trong không gian
Nhánh phụ tới não giữaGò trênĐịnh hướng mắt và đầu nhanh về phía vật bất ngờ

Ngoài con đường chính, một nhóm nhỏ tế bào hạch đặc biệt ở võng mạc chứa sắc tố melanopsin gửi tín hiệu tới vùng điều khiển đồng hồ sinh học. Chúng ít góp phần vào việc "thấy" hình nhưng quan trọng cho nhịp thức ngủ theo ánh sáng ngày đêm, một phát hiện tương đối mới, được xác lập vào khoảng đầu thế kỷ XXI.

Hubel, Wiesel và những tế bào chỉ thích một hướng nghiêng

Phát hiện nền tảng về vỏ não thị giác đến từ hai nhà khoa học David Hubel và Torsten Wiesel. Cuối thập niên 1950, khi ghi hoạt động của từng tế bào thần kinh ở vỏ não thị giác của mèo, họ tình cờ thấy một tế bào phát xung mạnh khi mép của tấm kính chiếu lướt qua màn hình tạo ra một vệt sáng nghiêng theo một góc nhất định. Đốm sáng tròn không làm tế bào đó phản ứng mấy; vệt sáng nằm đúng hướng thì có.

Từ đó họ phát hiện vỏ não thị giác sơ cấp chứa vô số tế bào, mỗi tế bào ưa thích một hướng nghiêng của đường nét ở một vị trí nhất định trong trường nhìn. Một số tế bào còn ưa chuyển động theo một chiều, một số ưa độ dài nhất định. Các tế bào cùng hướng ưa thích được sắp thành cột, và các cột xếp quanh nhau một cách có trật tự. Công trình này mang lại cho hai ông giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 1981.

Ý nghĩa của phát hiện vượt ra ngoài sinh học. Nó gợi ra mô hình xử lý theo tầng: tầng đầu bắt các mảnh đường nét đơn giản, tầng sau ghép mảnh thành góc, thành đường cong, rồi thành hình phức tạp. Ý tưởng ấy truyền cảm hứng cho các mô hình mạng nơ-ron nhân tạo xử lý ảnh, từ những mô hình đầu tiên của thập niên 1980 tới các mạng nhận dạng hình ảnh ngày nay. Dù vậy, mạng nhân tạo và não khác nhau ở rất nhiều điểm, nên phép so sánh chỉ nên dừng ở mức gợi ý.

Các vùng chuyên trách: não chia nhỏ việc nhìn

Chuyển động có vùng riêng. Một vùng ở ranh giới thuỳ chẩm và thuỳ thái dương phản ứng rất mạnh với chuyển động, gần như không quan tâm tới màu. Các thí nghiệm kích thích hoặc làm tạm ngưng hoạt động vùng này ở động vật làm thay đổi khả năng nhận biết chiều chuyển động.

Màu sắc được xử lý thêm ở các vùng sau. Cảm giác màu ổn định dưới các loại đèn khác nhau đòi hỏi so sánh giữa nhiều vùng của khung cảnh, và các vùng thị giác cao hơn tham gia việc đó. Chuyện màu sắc giữ nguyên dưới các ánh sáng khác nhau được bàn kỹ ở danh mục màu sắc.

Khuôn mặt có ưu tiên. Năm 1997, nhóm của nhà khoa học thần kinh Nancy Kanwisher mô tả một vùng ở mặt dưới thuỳ thái dương hoạt động mạnh khi người tham gia nhìn khuôn mặt hơn hẳn khi nhìn đồ vật. Liệu vùng này chỉ dành cho khuôn mặt, hay cho mọi thứ mà ta trở nên rất thành thạo phân biệt, vẫn là tranh luận kéo dài nhiều năm.

Chữ viết cũng có chỗ. Ở người biết chữ, một vùng gần đó hoạt động mạnh khi nhìn chữ viết. Vì chữ viết mới xuất hiện vài nghìn năm, các nhà nghiên cứu cho rằng việc học đọc đã "tái sử dụng" một phần vỏ não vốn xử lý hình dạng vật thể.

Không có vùng nào làm một mình. Các vùng này luôn trao đổi qua lại. Ngay cả thể gối ngoài, tưởng như chỉ là trạm trung chuyển, cũng nhận rất nhiều sợi đi ngược từ vỏ não xuống, nhiều hơn số sợi đến từ võng mạc. Thị giác không phải dây chuyền một chiều mà là cuộc trao đổi liên tục giữa điều mắt nhận và điều não kỳ vọng.

Hai luồng "cái gì" và "ở đâu"

Năm 1982, hai nhà nghiên cứu Leslie Ungerleider và Mortimer Mishkin đề xuất rằng sau vỏ não thị giác sơ cấp, thông tin tách thành hai luồng. Luồng bụng đi xuống phía thuỳ thái dương, chuyên nhận diện vật là gì: hình dạng, màu, kết cấu, khuôn mặt. Luồng lưng đi lên phía thuỳ đỉnh, chuyên xác định vật ở đâu và chuyển động thế nào. Đề xuất dựa trên các thí nghiệm ở khỉ, trong đó tổn thương ở mỗi luồng làm hỏng một loại nhiệm vụ mà không làm hỏng loại kia.

Đầu thập niên 1990, Melvyn Goodale và David Milner đưa ra cách nhìn khác cho luồng lưng: nó không chỉ trả lời "ở đâu" mà phục vụ hành động, tức "làm thế nào" để với tay, cầm nắm, né tránh. Bằng chứng gồm những ca được ghi nhận trong y văn: có người không mô tả được hướng của một khe hở nhưng vẫn đưa tay xoay đúng hướng để luồn tấm thẻ qua khe. Tức là hệ điều khiển hành động "thấy" được điều mà nhận thức có ý thức không thấy.

Ngày nay, mô hình hai luồng vẫn là khung giải thích phổ biến trong sách giáo khoa, nhưng các nhà khoa học thận trọng hơn với ranh giới cứng. Hai luồng trao đổi với nhau rất nhiều, và có những vùng mang đặc điểm của cả hai. Cách hiểu hợp lý là hai xu hướng chuyên môn hoá chứ không phải hai đường ống tách biệt.

Bạn có thể cảm nhận sự khác biệt này trong đời thường. Khi bắt một quả bóng bay tới, tay bạn đã điều chỉnh trước khi bạn kịp gọi tên màu bóng. Khi tìm chùm chìa khoá trên bàn bừa bộn, bạn cần nhận diện hình dạng trước rồi mới với tay. Hai việc dùng cùng đôi mắt nhưng nghiêng về hai luồng khác nhau.

Nhận ra một vật nhanh đến mức nào

Một câu hỏi lớn của khoa học thị giác là não cần bao lâu để biết mình đang nhìn gì. Vài phát hiện đáng tin cậy và cách hiểu chúng:

  • Tín hiệu từ mắt tới vỏ não thị giác sơ cấp trong vài chục mi-li-giây sau khi ánh sáng chạm võng mạc. Bài về độ trễ thị giác trong danh mục này giải thích các khoảng trễ chi tiết hơn.
  • Năm 1996, một nhóm nghiên cứu ở Pháp cho người tham gia xem ảnh chớp nhoáng và trả lời có con vật trong ảnh hay không. Hoạt động điện não đã khác nhau giữa ảnh có và không có con vật vào khoảng một trăm năm mươi mi-li-giây, cho thấy việc phân loại thô diễn ra rất nhanh.
  • Nhận ra loại vật nhanh không có nghĩa là nhận ra mọi chi tiết. Biết đó là một con chó diễn ra nhanh hơn biết đó là con chó của nhà hàng xóm, và nhanh hơn nhiều so với việc mô tả được màu vòng cổ của nó.
  • Bối cảnh giúp nhận diện nhanh hơn: một vật quen đặt đúng chỗ, như cái nồi trong bếp, được nhận ra nhanh và chính xác hơn khi đặt lạc chỗ.
  • Kỳ vọng có thể khiến não "thấy" thứ mình chờ đợi. Đây là ưu điểm khi thông tin mờ nhạt, nhưng cũng là nguồn gốc của nhiều lần nhìn nhầm, chuyện được bàn ở danh mục kỹ năng quan sát.

Những phát hiện này cho thấy thị giác vừa nhanh vừa đầy ước đoán. Não không đợi xử lý xong từng điểm rồi mới kết luận; nó đưa ra phỏng đoán sớm và chỉnh lại khi có thêm thông tin.

Vỏ não thị giác chiếm bao nhiêu phần bộ não

Bạn có thể đã đọc đâu đó rằng một tỉ lệ lớn bộ não dành cho thị giác. Con số cụ thể tuỳ cách định nghĩa "vùng thị giác": chỉ tính vùng xử lý thị giác thuần tuý, hay tính cả vùng kết hợp thị giác với hành động, trí nhớ, ngôn ngữ. Các nghiên cứu giải phẫu ở khỉ cho thấy phần vỏ não mới tham gia xử lý thị giác là rất lớn, có ước tính lên tới khoảng một nửa. Ở người, tỉ lệ thấp hơn vì các vùng ngôn ngữ và lập kế hoạch phát triển mạnh, nhưng thị giác vẫn là hệ giác quan chiếm diện tích vỏ não lớn nhất.

Một chi tiết đáng chú ý: trên bản đồ vỏ não thị giác sơ cấp, vùng nhỏ xíu ở giữa điểm nhìn chiếm diện tích lớn hơn hẳn so với phần rìa rộng lớn của trường nhìn. Hố trung tâm chỉ chiếm một phần rất nhỏ của võng mạc nhưng được "cấp đất" rộng trên vỏ não, phản ánh đúng tầm quan trọng của nó trong việc nhìn chi tiết.

Khi bạn nhắm mắt, các vùng thị giác không ngừng hoạt động. Chúng vẫn tham gia khi bạn hình dung một khung cảnh, nhớ lại khuôn mặt người quen hay mơ. Mức độ chồng lấp giữa nhìn thật và tưởng tượng là chủ đề nghiên cứu sôi nổi, với nhiều bằng chứng cho thấy chúng dùng chung một phần bộ máy.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao bị đập vào sau gáy lại "nổ đom đóm mắt"?

Vỏ não thị giác sơ cấp nằm ở thuỳ chẩm, ngay phía sau đầu. Va chạm mạnh có thể kích thích các tế bào ở đây hoặc ở võng mạc, tạo ra cảm giác chớp sáng dù không có ánh sáng thật. Va đập đầu kèm nhìn mờ, nôn, lơ mơ là lý do cần đi cấp cứu ngay.

Não trái và não phải có nhìn khác nhau không?

Mỗi bán cầu nhận nửa trường nhìn bên đối diện, và hai bên có một số chuyên môn hoá nhẹ. Tuy nhiên, câu chuyện "não trái logic, não phải hình ảnh" là đơn giản hoá quá mức; ở người khoẻ mạnh hai bán cầu liên tục trao đổi qua thể chai và làm việc cùng nhau.

Mạng nơ-ron nhận dạng ảnh có giống vỏ não thị giác không?

Có điểm giống ở ý tưởng xử lý theo tầng, từ đường nét đơn giản tới hình phức tạp, và một số nghiên cứu thấy các tầng của mạng có đặc điểm tương tự các vùng thị giác. Nhưng cách học, năng lượng tiêu thụ, khả năng tổng quát hoá và các vòng phản hồi trong não khác xa máy.

Người mù từ nhỏ thì vỏ não thị giác để làm gì?

Các nghiên cứu ghi hình não cho thấy ở người không nhìn thấy từ nhỏ, vùng vỏ não chẩm thường được dùng cho việc khác như đọc chữ nổi bằng tay, xử lý âm thanh hay ngôn ngữ. Đây là ví dụ về tính mềm dẻo của não, mức độ chuyển đổi khác nhau giữa từng người.

Vì sao nhắm mắt vẫn thấy những đốm màu chuyển động?

Ngay cả trong bóng tối, võng mạc và các vùng thị giác vẫn hoạt động nền, tạo ra những đốm sáng, gợn màu mờ nhạt. Đây là hiện tượng bình thường. Nếu bạn thấy chớp sáng mới xuất hiện, kéo dài, hay kèm vùng tối che tầm nhìn, nên đi khám nhãn khoa sớm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138