Thuyết ba màu nói mắt có ba loại thụ thể màu, mỗi màu ta thấy là một tổ hợp tín hiệu của ba loại đó; thuyết màu đối lập nói não xử lý màu theo ba cặp đối nghịch: đỏ – lục, lam – vàng và sáng – tối. Suốt nửa thế kỷ, hai thuyết được coi là đối thủ. Ngày nay chúng được ghép lại: thuyết ba màu mô tả đúng tầng tế bào nón ở võng mạc, thuyết đối lập mô tả đúng tầng các tế bào thần kinh nhận tín hiệu từ nón.
Câu chuyện này đáng đọc vì nó cho thấy cách khoa học xử lý hai lời giải thích cùng có bằng chứng: không phải chọn một bỏ một, mà tìm ra mỗi bên đúng ở chỗ nào. Bài đi qua hai thuyết, bằng chứng của từng bên, cách chúng được hoà giải, chỗ vẫn còn tranh luận và những nơi bạn gặp cả hai thuyết trong đời thường.
Màu không nằm sẵn trong ánh sáng: điểm xuất phát từ Newton
Trong các thí nghiệm với lăng kính cuối thế kỷ 17, Isaac Newton tách ánh sáng trắng thành dải màu rồi gộp lại thành trắng. Từ đó ông rút ra một nhận xét có sức nặng tới tận hôm nay: tia sáng tự nó không có màu, chúng chỉ có khả năng gây ra cảm giác màu này hay màu khác. Màu là chuyện của người nhìn.
Nhận xét đó đặt ra câu hỏi khó: ánh sáng tự nhiên chứa vô số bước sóng, vậy mắt làm thế nào để biến cả một phổ liên tục thành cảm giác màu? Nếu mỗi bước sóng cần một loại thụ thể riêng, võng mạc sẽ phải chứa vô số loại tế bào, mỗi loại chen chúc một chỗ, và hình ảnh sẽ rất thô. Phải có một cách mã hoá gọn hơn.
Một manh mối đến từ thợ vẽ và thợ nhuộm: họ biết từ lâu rằng chỉ với vài màu gốc có thể pha ra rất nhiều màu khác. Nhưng pha màu vẽ là pha chất hấp thụ ánh sáng, khác với pha ánh sáng. Phải tới thế kỷ 19, khi người ta làm thí nghiệm cẩn thận với ánh sáng màu, manh mối đó mới trở thành một lý thuyết về con mắt.
Thuyết ba màu: Young, Helmholtz và những thí nghiệm pha ánh sáng của Maxwell
Đầu thế kỷ 19, nhà vật lý người Anh Thomas Young đề xuất rằng võng mạc chỉ cần ba loại "hạt" nhạy sáng, mỗi loại phản ứng mạnh nhất với một vùng phổ. Mọi màu ta thấy là kết quả của tỉ lệ kích thích giữa ba loại đó. Ý tưởng gần như bị lãng quên cho tới khi Hermann von Helmholtz phát triển lại vào giữa thế kỷ, nên ngày nay nó mang tên thuyết Young – Helmholtz.
Bằng chứng mạnh nhất ở thời đó là thí nghiệm khớp màu. James Clerk Maxwell, cùng giai đoạn, cho người quan sát nhìn một ô ánh sáng mẫu và chỉnh lượng ba nguồn sáng gốc ở ô bên cạnh cho tới khi hai ô trông giống hệt nhau. Với người nhìn màu bình thường, ba nguồn gốc là đủ để khớp hầu như mọi màu mẫu, đôi khi phải chuyển một nguồn sang phía ô mẫu, nhưng không bao giờ cần tới nguồn thứ tư. Người mù màu đỏ – lục chỉ cần hai nguồn.
Con số ba không đến từ vật lý của ánh sáng, mà từ cấu tạo của mắt. Đây là điểm sâu của thuyết: hai ánh sáng có thành phần bước sóng hoàn toàn khác nhau vẫn có thể trông giống hệt nhau, miễn là chúng kích thích ba loại thụ thể theo cùng tỉ lệ. Hiện tượng đó là nền tảng của mọi màn hình, máy in màu và máy ảnh ngày nay.
Thuyết đối lập của Hering: vì sao không ai thấy màu "đỏ hơi lục"
Năm 1878, nhà sinh lý học người Đức Ewald Hering phản bác bằng những quan sát mà thuyết ba màu không giải thích gọn được. Thứ nhất, màu vàng trông là một màu thuần, không ai thấy nó "có chút đỏ, chút lục", dù theo thuyết ba màu nó được tạo ra từ tín hiệu của nón sóng dài và sóng trung. Thứ hai, ta mô tả được màu cam là đỏ hơi vàng, màu tím là đỏ hơi lam, xanh ngọc là lục hơi lam, nhưng không ai mô tả được một màu là đỏ hơi lục hay vàng hơi lam.
Từ đó Hering cho rằng thị giác dùng ba cặp quá trình đối nghịch: đỏ đối với lục, vàng đối với lam, trắng đối với đen. Trong mỗi cặp, một bên tăng thì bên kia giảm, nên hai màu cùng cặp không thể cùng có mặt trong một cảm giác. Bốn màu đỏ, lục, vàng, lam vì thế là bốn màu "thuần" hay màu đơn nhất, các màu khác là pha giữa hai màu không cùng cặp.
Giữa thế kỷ 20, Leo Hurvich và Dorothea Jameson biến ý tưởng định tính này thành phép đo. Trong thí nghiệm triệt tiêu sắc độ, họ đưa cho người quan sát một ánh sáng có pha đỏ, rồi thêm dần ánh sáng lục cho tới khi thành phần đỏ biến mất hẳn. Lượng lục cần thêm cho mỗi bước sóng vẽ thành đường cong, cho thấy kênh đỏ – lục và lam – vàng mạnh yếu ra sao trên toàn phổ. Lần đầu tiên thuyết đối lập có số liệu để so với thuyết ba màu.
Dòng thời gian: từ giả thuyết tới tế bào thật trong mắt
Cả hai thuyết đều ra đời trước khi ai nhìn thấy được tế bào làm việc. Bằng chứng sinh học đến dần trong thế kỷ 20:
- Cuối thế kỷ 17: Newton tách và gộp ánh sáng trắng bằng lăng kính, kết luận màu là cảm giác.
- Đầu thế kỷ 19: Thomas Young đề xuất ba loại thụ thể màu.
- Giữa thế kỷ 19: Helmholtz phát triển thuyết ba màu; Maxwell đo khớp màu bằng ba nguồn sáng.
- 1878: Hering công bố thuyết các quá trình đối lập.
- Thập niên 1950: Gunnar Svaetichin ghi được tín hiệu điện trong võng mạc cá có cực tính đổi chiều theo bước sóng, bằng chứng sinh lý đầu tiên cho cơ chế đối lập; Hurvich và Jameson đo triệt tiêu sắc độ.
- Năm 1964: hai nhóm nghiên cứu ở Mỹ đo trực tiếp độ hấp thụ ánh sáng của từng tế bào nón riêng lẻ, xác nhận có ba loại với đỉnh nhạy ở vùng sóng ngắn, trung và dài.
- Thập niên 1960: Russell De Valois và cộng sự ghi được tế bào ở thể gối ngoài của khỉ bị kích thích bởi một vùng phổ và bị ức chế bởi vùng khác.
- Năm 1986: Jeremy Nathans và cộng sự tách được gen của các sắc tố nón, giải thích ở mức phân tử vì sao mù màu đỏ – lục phổ biến.
Đọc dòng thời gian theo chiều ngược lại cũng thú vị: những người như Young và Hering đi đúng hướng chỉ bằng cách quan sát cẩn thận cảm giác của chính mình và người khác, hơn một thế kỷ trước khi có thiết bị để kiểm chứng.
Hai thuyết giải thích tốt điều gì, gặp khó ở đâu
So sánh dưới đây cho thấy vì sao không bên nào thắng hoàn toàn: mỗi thuyết giải thích gọn một nhóm hiện tượng và lúng túng với nhóm kia.
| Hiện tượng | Thuyết ba màu | Thuyết đối lập |
|---|---|---|
| Ba nguồn sáng khớp được hầu hết màu | Giải thích trực tiếp: ba loại nón | Không nói gì về số nguồn cần dùng |
| Màn hình chỉ có ba loại điểm ảnh vẫn hiện được rất nhiều màu | Giải thích trực tiếp | Chỉ giải thích gián tiếp |
| Không có màu "đỏ hơi lục", "vàng hơi lam" | Không giải thích được | Giải thích trực tiếp |
| Màu vàng trông thuần dù do hai loại nón tạo ra | Khó giải thích | Vàng là một cực của kênh lam – vàng |
| Người mù màu đỏ – lục mất cùng lúc cả cảm giác đỏ và lục | Giải thích bằng thiếu một loại nón | Giải thích bằng mất kênh đỏ – lục |
| Cách đặt tên màu cơ bản trong nhiều ngôn ngữ | Ít liên quan | Gợi ý vì sao đỏ, lục, vàng, lam hay được đặt tên sớm |
Dòng về mù màu là chỗ hai thuyết bắt đầu gặp nhau: mất một loại nón ở tầng đầu sẽ làm sụp kênh đối lập tương ứng ở tầng sau. Nhìn như vậy, hai thuyết không mô tả hai con mắt khác nhau mà mô tả hai bước liên tiếp của cùng một quá trình.
Lời giải hai tầng, và chỗ vẫn còn tranh luận
Mô hình được chấp nhận rộng rãi hiện nay thường gọi là thuyết hai tầng hay thuyết vùng. Tầng một là ba loại tế bào nón, đúng như Young và Helmholtz nói. Tầng hai là các tế bào thần kinh trong võng mạc và trên đường lên não, chúng không truyền nguyên tín hiệu từng loại nón mà truyền hiệu số: nón sóng dài trừ nón sóng trung, nón sóng ngắn trừ tổng hai nón kia, và một kênh cộng dồn cho độ sáng. Đó chính là dạng mã hoá đối lập mà Hering đoán.
Cách mã hoá hiệu số có lý do: tín hiệu của nón sóng dài và sóng trung rất giống nhau, gửi cả hai lên não là lãng phí đường truyền. Gửi tổng và hiệu thì gọn hơn, giống cách kỹ thuật truyền hình tách độ sáng khỏi hai kênh chênh lệch màu.
Tuy vậy, câu chuyện chưa khép lại hoàn toàn. Các kênh đối lập đo được ở võng mạc và thể gối ngoài không trùng khít với bốn màu đơn nhất mà con người cảm nhận: trục "đỏ – lục" của tế bào thật ra nghiêng về phía đỏ tía và xanh ngọc hơn là đỏ và lục thuần. Vì vậy nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cảm giác đỏ, lục, vàng, lam thuần còn được định hình thêm ở vỏ não, và vì sao bốn màu đó đặc biệt vẫn là câu hỏi đang được nghiên cứu. Nói gọn: hai tầng là khung đúng, phần trên cùng của tháp vẫn đang được vẽ.
Gặp cả hai thuyết trong đời thường
Màn hình điện thoại. Mỗi điểm ảnh chỉ có ba loại phần tử phát sáng. Màn hình không tái tạo lại phổ ánh sáng của cảnh thật, nó chỉ tạo ra ánh sáng kích thích ba loại nón theo đúng tỉ lệ. Đó là thuyết ba màu được đem đi sản xuất hàng loạt.
Ảnh và video nén. Hầu hết định dạng ảnh, video phổ biến tách độ sáng ra khỏi hai kênh chênh lệch màu, rồi nén hai kênh màu mạnh tay hơn. Mắt khó nhận ra vì thị giác vốn nhạy với chi tiết độ sáng hơn chi tiết màu, một cách sắp xếp gần với tinh thần mã hoá đối lập.
Biểu đồ và bản đồ. Nhà thiết kế cẩn thận tránh dùng riêng cặp đỏ – lục để phân biệt hai nhóm số liệu, vì đó đúng là kênh mà người mù màu phổ biến nhất bị mất. Hiểu hai thuyết giúp chọn cặp màu khác nhau cả về độ sáng lẫn trục lam – vàng.
Tên màu hằng ngày. Ta nói "cam" là đỏ pha vàng, "tím" là đỏ pha lam một cách tự nhiên, nhưng không bao giờ tả một màu là "đỏ pha lục". Cách nói quen thuộc đó chính là quan sát mà Hering dùng làm bằng chứng hơn một trăm năm trước.
Câu hỏi thường gặp
Thuyết ba màu có phải là nói mắt chỉ thấy ba màu không?
Không. Ba là số loại thụ thể, không phải số màu thấy được. Mỗi màu là một tỉ lệ khác nhau giữa ba tín hiệu, và số tỉ lệ có thể phân biệt lên tới hàng triệu, nên ba loại nón đủ để tạo ra cả thế giới màu ta thấy.
Ba màu gốc của mắt có phải là đỏ, lục, lam không?
Gọi nón đỏ, nón lục, nón lam là cách nói tiện nhưng không chính xác. Đỉnh nhạy của nón sóng dài nằm ở vùng vàng lục chứ không ở đỏ, và mỗi loại nón nhạy với cả một dải rộng. Tên gọi theo bước sóng ngắn, trung, dài sát sự thật hơn.
Vì sao màn hình dùng đỏ, lục, lam còn máy in dùng xanh lơ, hồng tía, vàng?
Màn hình phát ra ánh sáng, mỗi điểm ảnh cộng thêm bước sóng vào mắt. Mực in thì ngược lại, mỗi lớp mực hút bớt một phần ánh sáng trắng chiếu vào giấy. Hai cách tạo màu ngược chiều nhau nên bộ màu gốc tiện dùng cũng khác, nhưng cả hai đều dựa vào cùng ba loại nón ở người nhìn.
Thuyết đối lập có liên quan gì đến tên gọi màu trong các ngôn ngữ?
Khảo sát tên màu ở nhiều ngôn ngữ cho thấy đỏ, lục, vàng, lam thường được đặt tên sớm sau đen và trắng. Nhiều nhà nghiên cứu xem đó là dấu vết của các kênh đối lập, nhưng vai trò của văn hoá và môi trường vẫn được tranh luận.
Có động vật nào nhìn màu theo cách khác hẳn người không?
Có. Nhiều loài thú chỉ có hai loại nón, nhiều loài chim có bốn loại và nhìn được tia cực tím. Số loại thụ thể quyết định có bao nhiêu chiều màu, nhưng cách não xử lý tín hiệu ở mỗi loài vẫn đang được nghiên cứu.
Học hai thuyết này có ích gì ngoài lớp học?
Nó giúp hiểu vì sao màn hình chỉ cần ba loại điểm ảnh, vì sao ảnh nén giữ độ sáng kỹ hơn màu, vì sao người mù màu đỏ – lục nhầm theo khuôn rất đều, và vì sao bảng màu dùng cho biểu đồ nên tránh dựa vào cặp đỏ – lục.