NhinThay.comNhìn Thấy
Màu sắc và mù màu

Bảng kiểm tra mù màu Ishihara: cách hoạt động, giới hạn và khi nào cần khám thêm

Các vòng tròn chấm màu Ishihara lọc mù màu đỏ – lục nhờ độ sáng và sắc độ được tính sẵn. Hiểu cách bảng làm việc, vì sao bản trên mạng sai và các phép đo khác.

Bright eye clinic room in Hanoi, patient seen from behind facing a booklet of abstract coloured dot patterns held in a doctor's hands, daylight lamp, no text visible

Bảng Ishihara là một cuốn sổ gồm các vòng tròn ghép từ chấm màu, trong đó con số hoặc đường nét chỉ hiện ra rõ khi mắt phân biệt được sắc đỏ – lục bình thường. Đây là công cụ sàng lọc mù màu đỏ – lục phổ biến nhất thế giới hơn một trăm năm nay, nhanh, rẻ và khá nhạy. Nhưng nó là công cụ sàng lọc, không phải toàn bộ phép đo sắc giác.

Hiểu cách bảng hoạt động giúp bạn biết vì sao kết quả có lúc lệch, vì sao bản chụp trên mạng không đáng tin, và vì sao bác sĩ có khi cần thêm phép đo khác. Bài không hướng dẫn tự chẩn đoán; mục đích là để bạn đi khám với hiểu biết đúng, hỏi đúng câu, và không lo lắng thừa vì một bài thử trên điện thoại.

Ai làm ra bảng Ishihara và vì sao nó tồn tại

Bảng mang tên bác sĩ nhãn khoa người Nhật Shinobu Ishihara, ra đời năm 1917 khi ông làm việc trong quân y. Quân đội, hàng hải và đường sắt khi đó cần một cách nhanh để biết ai phân biệt tín hiệu đèn và cờ kém. Các phép thử trước đó, như bắt người được thử xếp những búi len màu, tốn thời gian và phụ thuộc người chấm.

Ý tưởng của Ishihara gọi là bảng giả đồng sắc. Mỗi vòng tròn gồm hàng trăm chấm to nhỏ khác nhau, độ sáng chấm thay đổi ngẫu nhiên để không ai đọc được con số chỉ bằng độ đậm nhạt. Chỉ có sắc độ là mang thông tin: các chấm tạo nên con số khác các chấm nền ở thành phần đỏ – lục. Người nhìn màu bình thường thấy con số nổi lên; người mù màu đỏ – lục thấy cả vòng tròn gần như đồng đều.

Điều làm bảng sống lâu là thiết kế khéo: những chấm nằm trên đúng các trục màu mà người protan và deutan hay nhầm, tức là các cặp màu nằm trên cùng một "đường nhầm lẫn". Vì những đường này tính được từ hiểu biết về tế bào nón, bảng có thể nhắm đúng vào kiểu nhầm của từng nhóm người. Sổ đầy đủ có 38 tấm; bản rút gọn 24 hoặc 14 tấm dùng khi sàng lọc nhanh.

Các loại tấm trong một cuốn sổ Ishihara

Tấm mở đầu. Ai cũng đọc được, kể cả người mù màu, vì con số khác nền cả về độ sáng. Tấm này để kiểm tra người được thử hiểu cách làm và không cố tình trả lời sai.

Tấm biến đổi. Người nhìn bình thường đọc một số, người mù màu đỏ – lục đọc ra số khác vì họ gom các chấm theo cách khác.

Tấm biến mất. Người bình thường thấy số, người mù màu không thấy gì.

Tấm số ẩn. Ngược lại: người bình thường không thấy gì, người mù màu đỏ – lục lại thấy một con số. Loại tấm này giúp phát hiện người cố tình giả vờ mù màu hoặc người đã thuộc lòng đáp án.

Tấm phân loại. Ở cuối sổ, mỗi tấm có hai con số, một số khó thấy với nhóm protan, số kia khó thấy với nhóm deutan, giúp gợi ý dạng rối loạn. Gợi ý này không phải lúc nào cũng chắc chắn với dạng nhẹ.

Tấm đường nét. Dành cho trẻ nhỏ hoặc người không đọc được chữ số: thay vì đọc số, người được thử dùng ngón tay hay que lần theo một đường uốn lượn.

Một buổi kiểm tra đúng chuẩn diễn ra thế nào

Hướng dẫn đi kèm sổ Ishihara quy định khá chặt về ánh sáng, khoảng cách và thời gian, vì chỉ cần lệch một yếu tố là kết quả có thể sai. Một buổi kiểm tra ở cơ sở chuyên khoa thường đi theo trình tự sau:

  1. Phòng được chiếu sáng đủ bằng ánh sáng ban ngày hoặc đèn mô phỏng ánh sáng ban ngày; ánh nắng trực tiếp và đèn vàng làm màu chấm lệch.
  2. Sổ đặt cách mắt khoảng 75 cm, nghiêng để mặt giấy vuông góc với hướng nhìn, tránh bóng loá.
  3. Người được thử đọc số trên mỗi tấm trong vài giây; nhìn quá lâu cho phép mắt dò mép chấm và đoán.
  4. Thường thử với cả hai mắt mở, có khi thử thêm từng mắt nếu nghi rối loạn mắc phải ở một bên.
  5. Người kiểm tra ghi lại số đọc được, số đọc sai và tấm không đọc được, rồi đối chiếu bảng chấm theo hướng dẫn của bộ sổ.
  6. Nếu kết quả nằm ở vùng giáp ranh hoặc cần biết dạng và mức độ, bác sĩ chuyển sang phép đo khác.

Sổ in cũng có tuổi thọ: mực phai theo thời gian và khi để ngoài sáng, nên cơ sở cẩn thận sẽ cất sổ trong hộp kín và thay khi cũ. Một cuốn sổ bạc màu có thể khiến người mù màu nhẹ "đỗ" hoặc người bình thường đọc vấp. Kết luận cuối cùng thuộc về bác sĩ, dựa trên cả bảng lẫn khám mắt.

Vì sao bản trên mạng và trên điện thoại không đáng tin

Bảng Ishihara được tính trên mực in và ánh sáng chuẩn. Khi chụp lại rồi hiển thị trên màn hình, màu đã đi qua ít nhất ba lần biến đổi: máy ảnh hay máy quét, nén ảnh, và màn hình của bạn. Mỗi màn hình có điểm trắng, độ bão hoà và độ sáng khác nhau. Chế độ ban đêm, bộ lọc ánh sáng xanh, chế độ tiết kiệm pin hay độ sáng tự động đều đẩy màu lệch đi đúng ở trục đỏ – lục mà bài thử cần.

Hậu quả có thể theo hai chiều. Người nhìn màu bình thường làm bài trên một chiếc điện thoại đang bật lọc ánh sáng vàng có thể đọc sai vài tấm và lo lắng vô cớ. Ngược lại, người mù màu nhẹ có thể đọc được những tấm mà trên giấy chuẩn họ không đọc được, vì màn hình đã vô tình làm tăng khác biệt độ sáng. Ảnh nén còn làm nhoè mép chấm, để lộ hình con số qua đường viền.

Thêm một vấn đề nữa: các bảng nổi tiếng nhất đã lan khắp mạng cùng đáp án, nên ai từng xem nhiều lần có thể nhớ số mà không cần nhìn. Vì thế các cơ sở khám thường dùng nhiều phép thử, đổi thứ tự tấm và kết hợp tấm số ẩn. Nếu bài thử trên mạng khiến bạn nghi ngờ, việc đúng là đi khám mắt, không phải làm thêm mười bài thử khác.

Ishihara không phải phép đo duy nhất: các bài kiểm tra sắc giác khác

Bảng Ishihara mạnh ở sàng lọc đỏ – lục nhưng yếu ở vài điểm: nó gần như không phát hiện rối loạn lam – vàng, phân loại dạng nhẹ chưa chắc, và không cho biết mức độ ảnh hưởng đến công việc. Bác sĩ có thể dùng thêm các phép thử dưới đây.

Phép thửCách làmMạnh ởHạn chế
Bảng giả đồng sắc khác (như bộ HRR)Hình đơn giản trên nền chấm, có tấm cho trục lam – vàngPhát hiện cả rối loạn lam – vàng, có ước lượng mức độVẫn là sàng lọc, cần ánh sáng chuẩn
Xếp nắp màu Farnsworth D-15Xếp 15 nắp màu theo thứ tự sắc độ chuyển dầnCho biết rối loạn có ảnh hưởng thực tế đáng kể hay khôngNgười rối loạn nhẹ vẫn có thể xếp đúng
Farnsworth–Munsell 100 sắc độXếp 85 nắp màu chia thành bốn hộpĐo tinh mức phân biệt màu, theo dõi thay đổi theo thời gianLâu, cần người làm kiên nhẫn
Máy so màu anomaloscopeChỉnh hỗn hợp đỏ và lục cho khớp một màu vàng chuẩnĐược xem là chuẩn tham chiếu để phân biệt protan, deutan, dạng thiếu hẳn hay dạng lệchThiết bị chuyên dụng, ít nơi có
Phép thử đèn tín hiệuGọi tên màu các đèn nhỏ ở khoảng cách xaGần với yêu cầu của một số nghề vận tảiChuẩn mỗi ngành mỗi khác

Không phải ai cũng cần làm hết các phép thử này. Với đa số người đi khám sức khoẻ thông thường, bảng Ishihara cùng khám mắt cơ bản là đủ. Các phép đo sâu hơn dành cho khi cần phân loại chính xác, khi nghi rối loạn mắc phải, hoặc khi ngành nghề yêu cầu.

Kết quả kiểm tra sắc giác nói gì và không nói gì

Đọc sai vài tấm không tự động có nghĩa là "mù màu nặng". Bộ sổ có ngưỡng chấm riêng, và người kiểm tra xem xét kiểu sai: sai theo đúng mẫu của nhóm đỏ – lục, hay sai rải rác do mệt, do ánh sáng, do chưa hiểu cách làm. Ở trẻ nhỏ, chuyện chưa quen đọc số trên nền rối mắt cũng gây sai, nên kết quả ở lứa tuổi này thường được kiểm lại.

Kết quả bảng Ishihara cũng không cho biết người đó sẽ gặp khó tới đâu trong một công việc cụ thể. Hai người cùng "không đạt" Ishihara có thể khác nhau nhiều: một người xếp đúng toàn bộ bài D-15, người kia xếp lẫn lung tung. Vì thế với những ngành có yêu cầu sắc giác, tiêu chuẩn thường chỉ rõ phép thử nào được dùng; tiêu chuẩn cụ thể thay đổi theo ngành và thời điểm, cần kiểm văn bản hiện hành.

Cuối cùng, kết quả bình thường trên bảng Ishihara không loại trừ rối loạn lam – vàng, cũng không loại trừ bệnh mắt. Nếu bạn đi khám vì thấy màu sắc thay đổi gần đây, hãy nói rõ điều đó với bác sĩ, vì trọng tâm lúc đó là tìm nguyên nhân chứ không chỉ là đọc đúng bao nhiêu con số.

Chuẩn bị trước khi đi khám sắc giác

Vài việc nhỏ giúp buổi khám chính xác hơn và bạn hỏi được điều cần hỏi:

  • Mang kính đang đeo hằng ngày, nhưng không đeo kính râm hay kính có tròng màu khi kiểm tra.
  • Nếu dùng kính áp tròng có màu, tháo ra hoặc báo trước với người khám.
  • Ghi lại các tình huống thấy khó với màu: nhầm cặp màu nào, từ bao giờ, một mắt hay hai mắt.
  • Liệt kê thuốc đang dùng lâu dài, bệnh mãn tính đã biết, và người trong gia đình từng được nói là mù màu.
  • Không làm đi làm lại bảng trên mạng ngay trước khi khám để tránh nhớ đáp án.
  • Nếu khám vì yêu cầu tuyển sinh hay tuyển dụng, hỏi trước cơ sở đó dùng phép thử nào và ngưỡng ra sao.
  • Với trẻ nhỏ, nói với bác sĩ bé đã biết đọc số chưa để được dùng tấm phù hợp lứa tuổi.

Khám sắc giác thường nhanh và không đau. Điều quan trọng là đi khám ở cơ sở chuyên khoa mắt có bộ sổ còn tốt và phòng đủ sáng, rồi hỏi bác sĩ giải thích kết quả theo ngôn ngữ dễ hiểu.

Câu hỏi thường gặp

Có thể học thuộc bảng Ishihara để vượt qua kiểm tra không?

Người đã xem đáp án nhiều lần có thể nhớ một số tấm, và đó là lý do các cơ sở dùng thêm tấm số ẩn, đổi thứ tự và phép thử khác. Quan trọng hơn, vượt qua bằng trí nhớ không làm khả năng nhìn màu tốt lên, nên có thể gây nguy hiểm ở công việc cần nhận tín hiệu màu.

Trẻ mấy tuổi thì làm được bảng Ishihara?

Trẻ cần đọc được chữ số và hiểu yêu cầu, thường ở tuổi đi học. Với trẻ nhỏ hơn có các tấm đường nét hoặc bảng hình con vật, hình khối. Kết quả ở trẻ nhỏ thường cần kiểm lại vì sự tập trung và cách hiểu bài còn thay đổi.

Bảng Ishihara có phát hiện mù màu lam – vàng không?

Gần như không. Bảng được thiết kế cho trục đỏ – lục. Muốn kiểm trục lam – vàng cần bộ bảng khác có tấm riêng cho trục này hoặc các phép xếp màu. Nếu bạn khó phân biệt lam với lục hay vàng với hồng nhạt, hãy nói rõ với bác sĩ.

Kết quả bình thường rồi thì có cần kiểm tra lại không?

Với người khoẻ, mù màu bẩm sinh không xuất hiện thêm theo thời gian, nên không cần kiểm lại chỉ vì lý do đó. Nhưng nếu sau này thấy màu sắc thay đổi, nhất là ở một mắt, đó là lý do khám mắt vì có thể liên quan bệnh mắc phải.

Vì sao cùng một bảng mà hôm nay đọc được, hôm khác lại không?

Ánh sáng phòng, khoảng cách, độ mỏi mắt và độ tập trung đều ảnh hưởng, nhất là ở người rối loạn mức nhẹ nằm sát ngưỡng. Đó là lý do kiểm tra chuẩn quy định điều kiện ánh sáng và thời gian, và bác sĩ có thể cho làm thêm phép thử khác khi kết quả dao động.

Ứng dụng điện thoại đọc tên màu có thay được bài kiểm tra không?

Không. Ứng dụng đọc tên màu là công cụ hỗ trợ đời sống cho người đã biết mình phân biệt màu kém. Nó không đo khả năng nhìn của bạn và kết quả còn phụ thuộc camera và ánh sáng, nên không dùng để kết luận mình có mù màu hay không.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138