NhinThay.comNhìn Thấy
Mắt và màn hình hằng ngày

Điều tiết của mắt khi nhìn gần quá lâu: vì sao nhìn ra xa mới là nghỉ mắt thật

Mắt nhìn gần là mắt đang gắng sức. Hiểu cơ thể mi và thể thuỷ tinh làm gì để biết cách nghỉ mắt đúng: nhìn xa bao lâu, nhìn gì, và các quy tắc nghỉ mắt.

A student on a balcony in Hue gazing toward distant green hills and rooftops, laptop closed on a small table, seen from behind, soft morning haze, wide shot

Điều tiết là khả năng mắt tự thay đổi tiêu cự để nhìn rõ vật ở các khoảng cách khác nhau. Khi nhìn gần, một vòng cơ trong mắt phải co liên tục để thể thuỷ tinh phồng lên; khi nhìn xa, vòng cơ ấy được thả lỏng. Vì vậy nghỉ mắt thật sự không phải là chuyển từ màn hình máy tính sang màn hình điện thoại, mà là cho mắt nhìn ra một điểm ở xa, đủ lâu để cơ buông ra.

Bài này giải thích cơ chế điều tiết bằng lời thường, vì sao nhìn gần mệt hơn nhìn xa, các quy tắc nghỉ mắt phổ biến dựa trên logic gì và bằng chứng của chúng tới đâu, cùng cách sắp xếp ngày làm việc để mắt có những quãng nhìn xa tự nhiên mà không cần đặt chuông báo.

Mắt lấy nét bằng cách nào

Máy ảnh lấy nét bằng cách đẩy thấu kính tới lui. Mắt người làm khác: nó đổi hình dạng của chính thấu kính. Thể thuỷ tinh là một khối trong suốt, mềm, được treo bằng những sợi dây rất mảnh nối với cơ thể mi, một vòng cơ chạy quanh phía trong nhãn cầu. Khi cơ thể mi thả lỏng, các sợi dây căng ra kéo thể thuỷ tinh dẹt lại, mắt lấy nét ở xa. Khi cơ co lại, dây chùng xuống, thể thuỷ tinh tự phồng lên nhờ độ đàn hồi, mắt lấy nét ở gần.

Nghĩa là trạng thái nghỉ của một con mắt không tật khúc xạ là nhìn xa. Nhìn gần đòi hỏi một lực co chủ động, càng gần càng phải co nhiều. Song song đó, hai mắt phải xoay vào trong để cùng nhắm một điểm (hội tụ), và đồng tử thu nhỏ lại để tăng độ nét. Ba phản ứng này đi kèm nhau thành một bộ, các nhà nhãn khoa gọi chung là phản xạ nhìn gần.

Một lần nhìn gần thì chẳng đáng kể. Vấn đề là đời sống hiện nay đặt mắt vào trạng thái này nhiều giờ liền: màn hình máy tính khoảng nửa mét, điện thoại khoảng hơn ba mươi phân, sách vở, bàn phím, giấy tờ. Có ngày từ lúc thức tới lúc ngủ, mắt hiếm khi nhìn thứ gì xa hơn bức tường phòng.

Vì sao nhìn gần lâu thì mỏi

Cơ co giữ lâu thì mỏi, giống tay xách túi. Xách túi nặng một phút không sao, xách liền một giờ thì mỏi dù túi không nặng thêm. Cơ thể mi cũng vậy: lực co không lớn nhưng kéo dài.

Mỏi không chỉ ở cơ điều tiết. Hội tụ hai mắt cũng là việc của các cơ vận nhãn. Người nào có xu hướng hai mắt khó giữ cùng hướng khi nhìn gần sẽ thấy mỏi sớm, nhức trán, đôi khi chữ như trôi.

Mắt còn phải "bám" theo những điểm nhảy liên tục. Đọc chữ là chuỗi bước nhảy nhỏ của ánh mắt; mỗi lần chuyển cửa sổ, chuyển ô bảng tính là thêm một lần điều chỉnh hướng nhìn và tiêu điểm.

Tuổi tác làm phần dự trữ ít đi. Thể thuỷ tinh cứng dần theo năm tháng nên khả năng điều tiết giảm dần từ khi còn trẻ. Tới khoảng tuổi bốn mươi lăm, nhiều người thấy phải đẩy điện thoại ra xa mới đọc được: đó là lão thị, một thay đổi tự nhiên chứ không phải do dùng màn hình. Người đã có lão thị mà chưa có kính phù hợp sẽ mỏi nhanh hơn rõ rệt khi làm việc gần.

Độ kính không đúng khoảng cách làm mắt gồng thêm. Kính đo cho nhìn xa chưa chắc tối ưu cho màn hình. Đó là lý do bác sĩ thường hỏi bạn làm việc ở khoảng cách nào trước khi kê kính.

Các quy tắc nghỉ mắt dựa trên logic gì

Quy tắc phổ biến nhất được nhiều tổ chức nhãn khoa nhắc là cứ khoảng hai mươi phút nhìn gần thì nhìn một vật cách xa chừng sáu mét trong khoảng hai mươi giây. Con số không thần kỳ: sáu mét là khoảng cách mà với mắt bình thường, nhu cầu điều tiết đã gần bằng không; hai mươi giây là đủ để cơ thể mi thả lỏng phần lớn; hai mươi phút là một mốc dễ nhớ để chen vào giữa công việc.

Về bằng chứng, các nghiên cứu về những quãng nghỉ ngắn cho thấy chúng có thể làm giảm triệu chứng mỏi trong ngắn hạn, nhưng mức hiệu quả và độ bền của hiệu quả còn được tranh luận, và nhiều nghiên cứu có cỡ mẫu nhỏ. Nói cách khác, đây là một thói quen hợp lý, rẻ, ít rủi ro, chứ không phải liệu pháp đã được chứng minh mạnh mẽ.

Điều đáng giữ lại là nguyên lý chứ không phải con số: xen những quãng nhìn xa vào thời gian nhìn gần. Nếu công việc của bạn khó dừng đúng hai mươi phút một lần, nghỉ ở cuối mỗi đầu việc vẫn tốt hơn ngồi liền ba tiếng. Một quãng nhìn xa dài hơn sau mỗi giờ, kết hợp đứng dậy đi lại, cũng giúp cả cổ vai và lưng. Nghỉ mà cầm điện thoại lên lướt thì mắt vẫn ở trạng thái nhìn gần, chỉ đổi màn hình.

Kiểu nghỉ nào thật sự giúp mắt

Không phải "nghỉ" nào cũng giống nhau đối với mắt. Bảng so sánh dưới đây xếp theo mức độ thả lỏng cơ điều tiết, dựa trên cơ chế đã nêu.

Cách nghỉMắt đang làm gìNhận xét
Lướt điện thoạiVẫn nhìn gần, có khi còn gần hơn máy tínhKhông phải nghỉ mắt, chỉ đổi nội dung
Nhắm mắt ngồi yênÁnh sáng giảm, mí che mắt, màng nước mắt được trải lạiGiúp đỡ khô, cơ điều tiết thả một phần
Nhìn bức tường cách hai métĐiều tiết giảm nhưng chưa hếtTốt hơn màn hình, kém nhìn xa thật
Nhìn ra cửa sổ, hàng cây, mái nhà xaĐiều tiết gần như thả hết, hai mắt nhìn song songCách nghỉ đúng nghĩa cho cơ lấy nét
Đi ra ngoài trời vài phútNhìn xa, ánh sáng mạnh, cơ thể vận độngLợi cho cả mắt, cổ vai và tinh thần

Nếu phòng làm việc không có cửa sổ, hành lang dài, đầu cầu thang hoặc khoảng sân cũng là một "điểm nhìn xa" tốt. Có văn phòng bố trí bàn quay lưng vào cửa kính; xoay bàn một góc nhỏ để chỉ cần ngẩng lên là thấy khoảng trống xa đã đủ thay đổi thói quen.

Thiết kế một ngày làm việc có nhiều quãng nhìn xa

Thay vì đặt chuông nhắc khiến bạn bực mình, có thể gắn quãng nhìn xa vào những việc vốn có trong ngày. Ví dụ giả định dưới đây là cho một nhân viên văn phòng làm tám giờ trên máy tính.

  1. Đặt màn hình sao cho phía sau hoặc bên cạnh nó có một khoảng nhìn xa: cửa sổ, hành lang, tường đối diện ở cuối phòng.
  2. Mỗi khi gửi xong một email, lưu xong một tệp, kết thúc một cuộc gọi, ngẩng lên nhìn điểm xa đó vài nhịp thở.
  3. Gọi điện thoại thì đứng dậy, đi ra chỗ có cửa sổ, nhìn ra ngoài trong lúc nói.
  4. Rót nước, đi vệ sinh, lấy giấy in: chọn đường vòng qua khu có tầm nhìn xa.
  5. Giờ nghỉ trưa dành ít nhất một phần ở ngoài trời hoặc cạnh cửa sổ, không cầm điện thoại.
  6. Họp trực tuyến dài thì tắt bớt khung hình không cần, ngả lưng ra sau, cho mắt rời màn hình khi chỉ cần nghe.
  7. Cuối ngày, trước khi về, dành một phút nhìn ra đường phố hoặc bầu trời.

Sau vài tuần, việc ngẩng lên nhìn xa sẽ thành phản xạ gắn với nhịp làm việc, bền hơn nhiều so với một ứng dụng nhắc giờ mà bạn sẽ tắt sau ba ngày.

Điều tiết thay đổi theo tuổi ra sao

Trẻ nhỏ có biên độ điều tiết rất lớn: thể thuỷ tinh còn mềm nên trẻ có thể đưa một món đồ chơi sát mũi mà vẫn thấy rõ. Đó là lý do nhiều phụ huynh thấy con cầm điện thoại, sách tranh gần mặt hơn người lớn mà con không kêu mỏi. Khả năng ấy không có nghĩa là nhìn sát như vậy hàng giờ là ổn; nó chỉ giải thích vì sao trẻ ít khi tự báo khó chịu, và vì sao cha mẹ cần quan sát thay con.

Từ tuổi thiếu niên trở đi, biên độ điều tiết giảm dần đều đặn qua từng năm, chậm đến mức không ai nhận ra. Ở tuổi hai mươi, ba mươi, phần dự trữ vẫn dư dả cho khoảng cách đọc sách hay nhìn điện thoại. Đến quãng bốn mươi đến bốn mươi lăm, phần dự trữ chạm ngưỡng: mắt vẫn điều tiết được nhưng phải dùng gần hết sức, nên đọc chữ nhỏ trong ánh sáng yếu bắt đầu khó, cuối ngày thì nhức. Sau đó, khoảng nhìn rõ gần lùi dần ra xa, người ta bắt đầu cần kính đọc.

Hiểu được đường cong này giúp bạn đặt kỳ vọng đúng. Một người hai mươi lăm tuổi mỏi mắt màn hình thường cần chỉnh thói quen và môi trường. Một người bốn mươi lăm tuổi mỏi mắt màn hình rất có thể cần thêm một cặp kính đúng khoảng cách làm việc. Một người cao tuổi lại cần thêm ánh sáng và chữ lớn hơn. Cùng một triệu chứng, nhưng lời giải khác nhau theo giai đoạn của đôi mắt, và chỉ khám mắt mới cho biết bạn đang ở đâu trên đường cong ấy.

Nhìn xa để nghỉ không phải bài tập chữa tật khúc xạ

Quanh chuyện điều tiết có không ít lời mời "luyện mắt tự nhiên", "bài tập bỏ kính sau ba tháng". Cần nói rõ: cận thị, viễn thị, loạn thị phần lớn liên quan đến hình dạng nhãn cầu và giác mạc, những thứ bài tập vận động mắt không thay đổi được. Các tổ chức nhãn khoa lớn không công nhận bài tập mắt là cách chữa tật khúc xạ. Lão thị cũng vậy, vì nó đến từ sự cứng dần của thể thuỷ tinh.

Có những bài tập được bác sĩ chỉ định cho một số rối loạn cụ thể, ví dụ vấn đề hội tụ hai mắt, nhưng đó là điều trị theo chẩn đoán, có theo dõi, không phải bài tập đại trà. Nhìn xa để nghỉ mắt cũng không phải "bài tập": nó chỉ cho cơ được thả lỏng, giúp giảm mỏi, không làm độ cận giảm đi.

Vì vậy nếu bạn thấy nhìn mờ, đừng chờ "luyện cho mắt khoẻ lại". Hãy đi đo thị lực và khám mắt. Nếu bạn đang nhìn mờ đột ngột, đau mắt, nhìn đôi, hoặc thấy chớp sáng và đốm đen bay nhiều bất thường, đó là lý do để đến bác sĩ nhãn khoa ngay, không phải để thử thêm một mẹo nghỉ mắt nào.

Câu hỏi thường gặp

Nhìn xa bao nhiêu mét thì mắt mới thả lỏng hoàn toàn?

Với mắt không có tật khúc xạ, vật ở khoảng sáu mét trở ra gần như không đòi hỏi điều tiết nữa, nên các khuyến cáo thường lấy mốc này. Nhìn xa hơn, như bầu trời hay dãy núi, không thả lỏng thêm bao nhiêu nhưng thường dễ chịu hơn vì khoảng nhìn rộng và ánh sáng tự nhiên.

Người cận thị không đeo kính khi nghỉ mắt thì sao?

Người cận nặng tháo kính ra nhìn xa sẽ thấy nhoè, nhưng mắt họ vẫn không phải điều tiết nhiều. Tuy vậy, để vừa nghỉ vừa an toàn khi đi lại, nhiều người vẫn đeo kính đúng độ. Nếu bạn băn khoăn có nên đeo kính khi làm việc gần hay không, hãy hỏi bác sĩ đã đo kính cho mình.

Vì sao ngoài bốn mươi tuổi đột nhiên đọc điện thoại khó hơn?

Đó thường là lão thị, khi thể thuỷ tinh cứng dần và khả năng điều tiết giảm xuống dưới mức cần cho khoảng cách đọc. Hiện tượng này gần như ai cũng gặp theo tuổi, không do dùng màn hình. Đi khám để được tư vấn kính đọc hoặc kính nhiều tròng phù hợp với công việc của bạn.

Nhắm mắt nghỉ có tốt bằng nhìn xa không?

Nhắm mắt giúp màng nước mắt được trải lại và giảm kích thích ánh sáng, rất hợp khi mắt khô, rát. Còn nếu mắt mỏi kiểu căng, nhoè khi rời màn hình, nhìn xa giúp cơ điều tiết thả lỏng rõ hơn. Có thể kết hợp: nhắm mắt vài nhịp thở rồi mở ra nhìn ra xa.

Mỗi ngày nghỉ mắt nhiều quá có làm chậm công việc không?

Một quãng nhìn xa vài chục giây gần như không ảnh hưởng tiến độ, nhất là khi gắn vào những điểm dừng tự nhiên như gửi email hay kết thúc cuộc gọi. Nhiều người còn thấy đầu óc tỉnh hơn sau mỗi lần rời mắt khỏi màn hình, nên tổng thời gian làm việc hiệu quả không giảm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138