Hiệu ứng Purkinje là hiện tượng khi ánh sáng yếu dần, những màu bước sóng dài như đỏ tối đi nhanh hơn hẳn so với những màu bước sóng ngắn như xanh lục và xanh lam, vì mắt chuyển dần từ tế bào nón sang tế bào que, mà tế bào que nhạy nhất với ánh xanh và gần như không thấy ánh đỏ. Bông dâm bụt đỏ rực lúc bốn giờ chiều có thể trông đen sẫm lúc sáu giờ rưỡi, trong khi chiếc lá cạnh nó vẫn còn rõ.
Hiện tượng mang tên Jan Evangelista Purkyně, nhà sinh lý học người Séc, người mô tả nó từ đầu thế kỷ 19 khi để ý màu những bông hoa trong vườn thay đổi lúc bình minh. Ngày nay nó được dùng để giải thích nhiều chuyện đời thường, từ màu áo người đi đường lúc nhá nhem đến cách người vẽ tranh tô cảnh đêm.
Hai đường cong độ nhạy, hai đỉnh lệch nhau
Mắt không nhạy đều với mọi màu. Ban ngày, khi tế bào nón làm việc, mắt nhạy nhất với ánh sáng vàng lục, quanh năm trăm năm mươi lăm nanomét. Một ngọn đèn vàng lục và một ngọn đèn đỏ phát cùng năng lượng thì đèn vàng lục trông sáng hơn hẳn. Ban đêm, khi tế bào que gánh việc, đỉnh nhạy dịch về phía xanh hơn, quanh năm trăm lẻ bảy nanomét, và độ nhạy với đỏ gần như mất hẳn.
Khoảng cách giữa hai đỉnh chỉ chừng năm mươi nanomét, nghe nhỏ, nhưng ở hai đầu quang phổ thì khác biệt rất lớn. Với ánh đỏ, chuyển từ chế độ ngày sang chế độ đêm làm độ sáng cảm nhận tụt mạnh. Với ánh lục lam, chuyển đổi đó lại khiến màu trông tương đối sáng hơn so với các màu khác.
Điều đáng chú ý là hiệu ứng Purkinje không làm bông hoa đỏ thay đổi gì. Nó vẫn phản xạ cùng một tỉ lệ ánh sáng đỏ như buổi chiều. Cái thay đổi là bộ cảm biến bạn đang dùng để nhìn nó. Vì vậy hai người đứng cạnh nhau, một người vừa từ phòng sáng đèn ra, một người đã ở ngoài vườn từ lâu, có thể thấy độ sáng tương đối của hoa và lá hơi khác nhau.
Màu nào tối đi, màu nào trụ lại khi trời sập tối
Bảng dưới mô tả xu hướng chung khi chuyển từ ánh sáng ban ngày sang chạng vạng rồi tối hẳn, với các vật màu thường gặp. Mức độ cụ thể tuỳ sắc độ, chất liệu và độ tối của trời.
| Màu | Ban ngày | Chạng vạng và tối |
|---|---|---|
| Đỏ tươi, đỏ đậm | Nổi bật, rực | Tối đi rất nhanh, có thể gần như đen |
| Cam | Sáng, ấm | Tối đi rõ rệt, ngả nâu xám |
| Vàng | Sáng nhất trong các màu | Còn khá sáng nhưng nhạt màu, ngả trắng xám |
| Xanh lục, lục lam | Trung bình | Trụ lại tốt, trông sáng hơn tương đối so với đỏ |
| Xanh lam | Hơi tối | Trụ lại khá, nhiều khi nổi hơn đỏ |
| Trắng, xám nhạt | Sáng | Vẫn sáng nhất, là màu dễ thấy nhất khi trời tối |
Đến khi trời tối hẳn, tế bào que không phân biệt được màu, nên mọi thứ chỉ còn là các sắc xám đậm nhạt khác nhau. Lúc đó, màu đỏ trở thành một sắc xám rất tối, còn màu xanh trở thành sắc xám nhạt hơn.
Vùng chạng vạng: lúc cả hai bộ cảm biến cùng làm việc
Giữa ánh sáng ban ngày và bóng tối hoàn toàn có một khoảng mà giới chuyên môn gọi là vùng thị giác trung gian. Trong khoảng này, cả tế bào nón lẫn tế bào que đều đóng góp, theo tỉ lệ thay đổi liên tục theo mức sáng. Hoàng hôn, bình minh, đường phố có đèn, sân vườn dưới trăng tròn đều thuộc vùng trung gian. Hiệu ứng Purkinje thể hiện rõ nhất chính ở đây.
Vùng trung gian là nơi mắt làm việc khó nhất. Màu sắc còn đó nhưng không đáng tin, chi tiết còn đó nhưng không sắc nét, và độ sáng tương đối giữa các vật thay đổi theo từng phút. Nhiều người lái xe nói nhá nhem tối là lúc khó nhìn nhất trong ngày, khó hơn cả đêm hẳn, và lời nhận xét đó có cơ sở: mắt đang ở giữa hai chế độ, không chế độ nào chạy hết công suất.
Tốc độ chuyển cũng khác nhau giữa trung tâm và rìa võng mạc. Vì hố trung tâm gần như không có tế bào que, vùng nhìn thẳng ít chịu hiệu ứng Purkinje hơn vùng khoé mắt. Một bông hoa đỏ nhìn thẳng có thể còn giữ chút màu trong khi cũng bông hoa đó ở rìa tầm nhìn đã trông tối sẫm.
Hiệu ứng Purkinje trong đời sống: những chỗ bạn đã gặp mà không biết tên
Áo đỏ đi đường lúc nhá nhem. Người đi bộ mặc áo đỏ đậm có thể nghĩ mình nổi bật, nhưng lúc chạng vạng chiếc áo ấy lại tối đi nhanh hơn áo trắng hay áo xanh nhạt. Áo trắng, áo màu sáng và dải phản quang mới là lựa chọn đáng tin khi trời tối dần.
Vườn hoa buổi tối. Người làm vườn muốn ngồi ngắm vườn sau giờ làm thường được khuyên trồng hoa trắng, hoa xanh nhạt và cây lá bạc, vì chúng còn hiện rõ khi trời đã tối, trong khi hoa đỏ đậm chìm vào bóng.
Tranh vẽ cảnh đêm. Hoạ sĩ thường tô cảnh đêm bằng những gam xanh lam và xanh lục đậm, ít khi dùng đỏ rực. Một phần lý do là đó chính là cách mắt ta cảm nhận cảnh vật khi ánh sáng yếu.
Ánh trăng trông hơi xanh. Ánh trăng thực chất là ánh mặt trời phản xạ, phổ của nó không xanh hơn ánh mặt trời. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cảm giác cảnh vật dưới trăng ngả xanh có liên quan đến việc tế bào que nhạy với vùng xanh, dù cơ chế chi tiết vẫn còn được bàn luận.
Đèn báo trên bảng điều khiển. Người thiết kế đèn báo cho môi trường tối phải tính đến việc mắt người nhìn màu khác đi trong tối. Đây là một trong những lý do màu và độ sáng đèn báo ban đêm được chọn kỹ, không chỉ theo cảm giác ban ngày.
Tự quan sát hiệu ứng Purkinje trong một buổi chiều
Hiện tượng này dễ thấy tận mắt mà không cần dụng cụ, và là một hoạt động hay để làm cùng trẻ. Bạn chỉ cần một buổi chiều quang và vài vật màu.
- Chọn hai vật cùng độ sáng vào ban ngày: ví dụ một chiếc khăn đỏ và một chiếc khăn xanh lục mà bạn thấy sáng tối gần như nhau lúc ba bốn giờ chiều.
- Trải chúng cạnh nhau trên nền xám hoặc trên sân, ở nơi không có đèn điện chiếu tới.
- Quan sát mỗi mười lăm phút từ lúc mặt trời lặn. Không bật đèn, không nhìn điện thoại giữa các lần.
- Ghi nhận khi nào bạn thấy khăn đỏ bắt đầu tối hơn khăn xanh, và khi nào khăn đỏ gần như không còn màu.
- Khi trời đã tối hẳn, bật một đèn pin trong vài giây rồi tắt. Chiếc khăn đỏ lập tức đỏ trở lại dưới đèn, rồi chìm vào bóng tối khi tắt đèn.
- Nếu làm cùng trẻ, hỏi con thấy gì và vì sao nghĩ vậy, không cần trả lời đúng sai, chỉ cần khuyến khích con nói ra điều mình quan sát.
Kết quả của mỗi người, mỗi buổi chiều khác nhau tuỳ thời tiết, độ tuổi và màu cụ thể của hai chiếc khăn. Không có mốc đúng nào để so.
Đèn hậu, đèn phanh màu đỏ có bị mờ đi lúc tối không
Đọc tới đây, nhiều người sẽ hỏi: nếu mắt kém nhạy với màu đỏ khi trời tối, sao đèn hậu, đèn phanh và đèn tín hiệu dừng lại dùng màu đỏ? Câu trả lời nằm ở chỗ hiệu ứng Purkinje chủ yếu ảnh hưởng tới các vật phản xạ ánh sáng ở mức sáng yếu, như bông hoa, chiếc áo, tấm biển sơn. Một ngọn đèn tự phát sáng đủ mạnh vẫn đưa vào mắt lượng ánh sáng đủ cho tế bào nón làm việc, nên màu đỏ của nó vẫn rõ ràng.
Nói cách khác, đèn đỏ không nằm trong vùng thị giác trung gian; chính nó là một vùng sáng nhỏ giữa nền tối. Tế bào nón ở vùng trung tâm võng mạc nhận ra nó dễ dàng. Điều cần lưu ý chỉ là đèn bẩn, đèn mờ, đèn cháy bóng một bên, vì lúc đó lượng ánh sáng giảm và màu đỏ yếu đi nhanh hơn bạn nghĩ.
Bài học thực tế cho người đi đường: đừng trông vào màu đỏ của áo hay của sơn xe để được nhìn thấy lúc tối, nhưng cứ tin vào đèn đỏ đang sáng. Giữ đèn hậu xe máy, xe đạp sạch và hoạt động là một trong những việc rẻ nhất để an toàn khi đi đêm.
Phân biệt với những thứ khác làm màu biến đổi lúc tối
Không phải mọi chuyện màu sắc lạ lúc chạng vạng đều do hiệu ứng Purkinje. Ánh sáng của bầu trời lúc hoàng hôn tự nó đã đổi màu: phía tây ngả vàng cam, phía đông ngả xanh tím. Một bức tường trắng quay về hướng đông lúc mặt trời lặn trông xanh nhạt vì nó đang được chiếu bởi ánh trời xanh, không phải vì mắt bạn đổi bộ cảm biến.
Đèn đường cũng góp phần. Đèn natri cao áp kiểu cũ phát ánh vàng cam gần như một màu duy nhất, dưới đó gần như mọi vật đều chỉ còn sắc vàng và đen, không phân biệt được xe đỏ với xe xanh. Đó là do nguồn sáng thiếu các bước sóng khác chứ không liên quan đến mắt. Đèn LED trắng thay thế ngày càng nhiều trên đường phố cho màu trung thực hơn, nhưng mức sáng thấp vẫn đưa mắt vào vùng trung gian.
Cuối cùng là tuổi tác. Thuỷ tinh thể của người lớn tuổi ngả vàng dần và lọc bớt ánh xanh, nên ở người lớn tuổi, cảm nhận màu lúc tối có thể khác người trẻ. Nếu bạn thấy màu sắc thay đổi rõ rệt cả ban ngày, nhạt đi hay ngả vàng nhiều hơn trước, hãy đến bác sĩ nhãn khoa kiểm tra; đó không còn là chuyện chạng vạng.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng Purkinje có phải là bệnh về mắt không?
Không. Đây là đặc điểm bình thường của mắt người khoẻ mạnh, xảy ra ở tất cả mọi người khi ánh sáng yếu dần. Nó phản ánh việc mắt chuyển từ tế bào nón sang tế bào que.
Vì sao màu đỏ tối đi trước khi trời tối?
Vì tế bào que, loại tế bào dần đảm nhận việc nhìn khi ánh sáng yếu, gần như không nhạy với ánh đỏ. Ánh xanh lục lam thì nằm gần đỉnh nhạy của tế bào que, nên trụ lại lâu hơn.
Mặc áo màu gì để dễ thấy khi đi đường lúc chạng vạng?
Áo trắng hoặc màu sáng nhạt, tốt nhất có thêm dải phản quang. Áo đỏ đậm hay đen tối đi rất nhanh khi trời nhá nhem. Khi tối hẳn, chỉ có phản quang và đèn mới thật sự giúp người khác thấy bạn.
Ai là người phát hiện hiệu ứng này?
Jan Evangelista Purkyně, nhà sinh lý học người Séc, mô tả hiện tượng từ đầu thế kỷ 19 khi quan sát màu hoa thay đổi lúc bình minh. Tên ông trong tiếng Đức thường được viết là Purkinje, nên hiện tượng mang tên đó.
Trẻ em có thấy hiệu ứng Purkinje giống người lớn không?
Trẻ có cùng loại tế bào que và tế bào nón nên cũng trải qua hiệu ứng này. Mắt trẻ trong hơn nên cảm nhận màu xanh lúc tối có thể rõ hơn người lớn tuổi, nhưng không có cách so sánh nào chính xác giữa từng người.
Hiệu ứng Purkinje có ảnh hưởng tới chụp ảnh không?
Máy ảnh không có tế bào que, nên ảnh chụp lúc chạng vạng thường giữ màu đỏ rực hơn mắt bạn thấy. Đó là lý do ảnh hoàng hôn đôi khi trông khác hẳn ký ức của người đứng chụp.