Hình trên võng mạc đúng là bị lộn ngược và đảo cả trái phải, nhưng não không cần "lật" nó lại, vì trong não không có màn hình nào để hình ấy hiện lên cho một người xem bên trong. Điều não làm là liên kết vị trí của tín hiệu trên võng mạc với hướng của cơ thể và chuyển động của tay chân. "Phía trên" là nơi đầu bạn hướng tới, nơi bạn với tay lên, chứ không phải nửa trên của một tấm ảnh.
Câu hỏi "vì sao không thấy ngược" nghe rất tự nhiên, và đã làm nhiều thế hệ học sinh lẫn nhà khoa học trăn trở. Bài này đi từ quang học, qua cách đặt câu hỏi sai, tới những thí nghiệm có người đeo kính đảo ngược hình nhiều ngày liền để xem não phản ứng ra sao.
Vì sao hình trên võng mạc bị ngược
Mắt hoạt động theo đúng nguyên lý của buồng tối camera obscura và của mọi thấu kính hội tụ. Tia sáng từ đỉnh một cái cây đi xuống qua tâm quang học của mắt rồi rơi vào nửa dưới võng mạc; tia từ gốc cây đi lên và rơi vào nửa trên. Tương tự, vật ở bên trái rơi vào nửa phải võng mạc. Kết quả là hình thu nhỏ, xoay ngược một trăm tám mươi độ.
Bạn có thể thấy hiện tượng này trong đời sống. Che kín cửa sổ một căn phòng vào trưa nắng, chỉ chừa một lỗ nhỏ, bức tường đối diện sẽ hiện hình con đường bên ngoài lộn ngược, xe chạy ngược chiều so với thật. Một chiếc thìa inox bóng cũng cho hình mặt bạn lộn ngược ở mặt lõm vì cùng lý do hội tụ.
Nhà thiên văn Johannes Kepler là người mô tả rõ ràng vào năm 1604 rằng mắt tạo ra hình ngược trên võng mạc và võng mạc mới là nơi nhận hình, không phải thể thuỷ tinh như nhiều người thời đó nghĩ. Ông cũng thừa nhận mình không giải thích được vì sao ta vẫn thấy xuôi, và để câu hỏi ấy cho người sau. Đến năm 1637, Descartes mô tả thí nghiệm lấy mắt bò, cạo mỏng thành sau rồi đặt một tấm màng mỏng vào để nhìn thấy hình ngược hiện lên.
Câu hỏi "não lật hình ở đâu" đặt sai chỗ nào
Câu hỏi này ngầm cho rằng hình trên võng mạc được gửi nguyên vẹn lên não, chiếu lên một tấm màn, và có ai đó ngồi bên trong xem. Nếu có người xem bên trong như vậy, ta lại phải hỏi người đó nhìn bằng gì, và cứ thế lùi mãi. Các nhà triết học gọi đây là lỗi người tí hon bên trong đầu. Não không có màn hình và không có khán giả; nó chỉ có các tế bào thần kinh nhận tín hiệu và kết nối với nhau.
Khi tín hiệu rời võng mạc, nó không còn là một "tấm hình" theo nghĩa thông thường. Nó là hoạt động của hàng triệu sợi thần kinh, và thứ tự không gian được giữ lại dưới dạng tấm bản đồ: các điểm gần nhau trên võng mạc nối với các vùng gần nhau ở vỏ não thị giác. Nhưng tấm bản đồ ấy cũng bị chia đôi, xoay, kéo giãn chỗ này co chỗ khác, vùng giữa điểm nhìn chiếm diện tích lớn hơn hẳn phần rìa. Không ai "lật" nó lại cho đúng chiều cả.
Vậy cái gì quyết định "trên" và "dưới"? Đó là sự nhất quán giữa các giác quan và hành động. Khi bạn với tay lên lấy quả xoài trên cành, tín hiệu từ nửa dưới võng mạc luôn đi kèm với cảm giác tay đang nâng lên, cổ ngửa ra, trọng lực kéo về phía chân. Não học mối liên kết ấy từ rất sớm, và "phía trên" trong trải nghiệm chính là tổng của những liên kết đó.
Thí nghiệm đeo kính đảo ngược hình: não thích nghi được
Stratton và tám ngày nhìn ngược. Cuối thế kỷ XIX, nhà tâm lý học George Stratton tự đeo một bộ thấu kính làm đảo ngược hình trên một mắt, che mắt còn lại, và ghi nhật ký liên tục. Thí nghiệm dài nhất kéo dài khoảng tám ngày. Những ngày đầu, ông lúng túng, buồn nôn, với tay sai hướng, đi lại vụng về. Dần dần, các cử động trở nên trôi chảy hơn, và ông mô tả có những lúc cảm giác thế giới không còn "sai" nữa.
Thí nghiệm dài ngày ở Innsbruck. Giữa thế kỷ XX, các nhà nghiên cứu ở Innsbruck, nổi tiếng nhất là Ivo Kohler, cho người tình nguyện đeo kính đảo ngược hoặc kính lăng trụ nhiều tuần. Có người thích nghi đến mức đi xe đạp được trên đường phố khi vẫn đeo kính. Khi tháo kính ra, họ lại trải qua một giai đoạn lúng túng ngắn theo chiều ngược lại.
Điều gì thật sự thay đổi. Phần lớn sự thích nghi nằm ở liên kết giữa thấy và làm: tay, chân, thăng bằng học lại cách phối hợp với tín hiệu thị giác mới. Còn câu hỏi người đeo kính có thật sự "thấy" thế giới đứng xuôi lại hay không thì các báo cáo không thống nhất. Một số người nói có, một số nói họ chỉ hết để ý chuyện ngược xuôi. Đây là điểm các nhà nghiên cứu còn bàn cãi, và bản thân nó cho thấy "trên dưới" trong tri giác gắn chặt với hành động hơn là với hình ảnh.
Bài học rút ra. Não không có sẵn một quy tắc cứng kiểu "nửa dưới võng mạc nghĩa là phía trên". Nó có khả năng học lại ánh xạ giữa võng mạc và thế giới khi ánh xạ cũ không còn khớp với hành động. Khả năng này cũng giúp ta thích nghi với kính mới, với gương chiếu hậu, với ảnh ngược trong kính ngắm của máy ảnh cơ đời cũ.
Những trải nghiệm thường ngày cho thấy não học ánh xạ không gian
Bạn không cần đeo kính đảo ngược mới thấy não thích nghi với một ánh xạ mới. Các tình huống dưới đây đều là phiên bản nhỏ của cùng hiện tượng:
- Lần đầu lùi xe nhìn qua gương chiếu hậu, bạn thường đánh lái sai chiều. Sau vài tuần, tay tự xoay đúng mà không phải nghĩ.
- Kẻ lông mày hay cạo râu trước gương, người mới tập hay đưa tay ngược hướng. Thợ cắt tóc làm việc qua gương cả ngày thì gần như không còn để ý.
- Đeo kính có độ mới, mấy ngày đầu nền nhà như hơi nghiêng hoặc bậc thang hơi gần hơn. Sau đó cảm giác này biến mất dù kính không đổi.
- Dùng chuột máy tính lần đầu, nhiều người lúng túng vì tay di chuyển trên mặt bàn nằm ngang mà con trỏ lại đi trên màn hình dựng đứng. Chỉ ít lâu sau, không ai còn nghĩ đến chuyện đó.
- Thử viết tên mình khi chỉ nhìn tay qua gương: chữ đầu rất khó, nhưng sau vài phút tập, nét bắt đầu đều hơn.
Điểm chung của các ví dụ là hình trên võng mạc không thay đổi gì đặc biệt; thứ thay đổi là liên kết giữa tín hiệu thị giác và cử động. Đó cũng là lời giải cho câu hỏi về hình ngược.
Hình ngược và hình đảo trái phải: điều gì diễn ra ở từng chặng
Hình không chỉ ngược trên dưới mà còn bị chia đôi và đổi bên khi đi lên não. Bảng dưới tóm tắt các chặng theo giải phẫu thần kinh thị giác đã được mô tả khá chắc.
| Chặng | Điều xảy ra với "hình" | Ghi chú |
|---|---|---|
| Võng mạc | Hình xoay ngược 180 độ: trên thành dưới, trái thành phải | Đúng quy luật thấu kính hội tụ |
| Giao thoa thị giác | Sợi từ nửa võng mạc phía mũi bắt chéo sang bên kia | Nằm ngay trên tuyến yên, dưới não |
| Thể gối ngoài | Tín hiệu nửa trường nhìn trái dồn về não phải và ngược lại | Chặng trung chuyển ở đồi thị |
| Vỏ não thị giác sơ cấp | Nửa trường nhìn phía trên ánh xạ vào phần dưới của vùng này và ngược lại | Ở thuỳ chẩm, phía sau đầu |
| Các vùng thị giác cao hơn | Bản đồ bị kéo giãn, vùng giữa điểm nhìn chiếm phần lớn | Không có chỗ nào hình được "lật lại" |
Nhìn bảng này, bạn sẽ thấy hình bị đảo, chia, kéo theo nhiều kiểu cùng lúc. Nếu não thật sự cần một hình xuôi chiều để hiểu, nó sẽ phải sửa rất nhiều thứ chứ không chỉ một lần lật. Thực tế, nó không sửa gì cả; nó chỉ cần ánh xạ ổn định và nhất quán với cơ thể.
Thí nghiệm nhỏ: tự thấy dấu vết của hình ngược
Có một cách khá thuyết phục để thấy não đang diễn giải vị trí trên võng mạc theo quy tắc đảo ngược. Bạn chỉ cần một tấm bìa cứng, một cây kim để đục lỗ và một que tăm. Làm ở chỗ đủ sáng, cầm que tăm nhẹ nhàng, không đưa vật nhọn sát nhãn cầu:
- Dùng kim đục một lỗ thật nhỏ ở giữa tấm bìa, cất kim đi.
- Cầm tấm bìa cách mắt khoảng một gang tay, hướng lỗ về phía một bức tường sáng hoặc bầu trời, nhìn qua lỗ bằng một mắt. Bạn sẽ thấy một đốm sáng tròn nhoè.
- Tay kia cầm que tăm dựng đứng, đầu hướng lên, đặt vào khoảng giữa tấm bìa và mắt, gần mắt nhưng vẫn giữ khoảng cách an toàn.
- Nhìn vào đốm sáng: bạn sẽ thấy bóng que tăm hiện lên trong đốm sáng nhưng đầu que lại chĩa xuống, lộn ngược so với cách tay đang cầm.
- Từ từ nâng que tăm lên, bóng trong đốm sáng lại đi xuống.
Giải thích: que tăm ở quá gần nên không được thấu kính hội tụ thành hình; nó chỉ đổ một cái bóng xuôi chiều thẳng lên võng mạc. Não, vốn quen diễn giải mọi thứ trên võng mạc theo quy tắc ngược, liền "lật" cái bóng ấy và bạn thấy nó ngược. Thí nghiệm cho thấy quy tắc ánh xạ có thật và rất ổn định, chỉ là nó không cần một bước lật hình nào mà ta ý thức được.
Trẻ sơ sinh có thấy thế giới lộn ngược không
Một biến thể phổ biến của câu hỏi là trẻ sơ sinh có nhìn ngược trong vài tuần đầu rồi "học" cách lật hình không. Không có bằng chứng nào cho thấy điều đó. Với lập luận ở trên, trẻ không có hình ảnh xuôi nào để so mà biết là ngược; trẻ chỉ có tín hiệu thị giác và đang học liên kết chúng với cử động, âm thanh, cảm giác bị bế lên đặt xuống.
Những gì trẻ sơ sinh thật sự học trong các tháng đầu là phối hợp hai mắt, điều tiết nét, dõi theo vật chuyển động, rồi với tay chính xác. Thị lực của trẻ mới sinh còn thấp so với người lớn và phát triển dần. Các mốc phát triển thị giác của trẻ nên được bác sĩ nhi khoa hoặc nhãn khoa theo dõi khi khám định kỳ; nếu cha mẹ thấy trẻ không dõi mắt theo mặt người, mắt lệch rõ hay có ánh trắng ở đồng tử thì nên đưa đi khám sớm.
Câu chuyện hình ngược vì thế là một ví dụ đẹp về cách khoa học trả lời một câu hỏi bằng cách chỉ ra câu hỏi đặt sai. Không có bước lật hình nào cần tìm, chỉ có một hệ thần kinh đang liên tục khớp thứ nó nhận được với thứ cơ thể làm.
Câu hỏi thường gặp
Nếu đeo kính đảo ngược từ lúc sinh ra thì người đó có thấy thế giới bình thường không?
Không thể làm thí nghiệm này với người vì lý do đạo đức. Theo những gì các thí nghiệm ở người lớn cho thấy, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng người đó sẽ phát triển ánh xạ nhất quán với cơ thể và hành động như mọi người, vì não không có sẵn một chuẩn "xuôi" cố định để so.
Vì sao gương đảo trái phải mà không đảo trên dưới?
Gương thật ra không đảo trái phải hay trên dưới; nó đảo trước sau, tức hướng vuông góc với mặt gương. Cảm giác trái phải bị đổi là do ta tưởng tượng mình quay người lại để đứng vào chỗ hình trong gương, và ta quay quanh trục đứng chứ không lộn đầu xuống.
Máy ảnh cũng tạo hình ngược, sao ảnh chụp lại xuôi?
Cảm biến máy ảnh nhận hình ngược như võng mạc, nhưng phần mềm và cách đọc dữ liệu xoay lại khi lưu ảnh. Máy ảnh cơ có gương và lăng kính để kính ngắm hiện hình xuôi. Đây là quy ước kỹ thuật cho người xem, khác với chuyện não không cần lật.
Có bài tập nào giúp não thích nghi nhanh với kính mới không?
Phần lớn người đeo kính mới tự quen trong vài ngày đến một hai tuần chỉ bằng việc đeo đều đặn. Nếu sau khoảng thời gian đó vẫn chóng mặt, nhức đầu, nhìn méo hay khó chịu, bạn nên quay lại nơi đo kính hoặc bác sĩ nhãn khoa để kiểm tra độ và tâm kính.
Thí nghiệm đeo kính đảo ngược có nguy hiểm không?
Các thí nghiệm được ghi lại cho thấy người tham gia bị buồn nôn, chóng mặt và dễ va vấp trong những ngày đầu, nên luôn có người hỗ trợ và môi trường an toàn. Bạn không nên tự làm ở nhà, nhất là khi đi cầu thang, nấu ăn hay ra đường.