Với phần lớn người dùng, màn hình máy tính nên đặt cách mắt khoảng 50 đến 70 cm, xấp xỉ một sải tay khi ngồi thẳng; tâm màn hình thấp hơn tầm mắt một chút để mắt hơi nhìn xuống, mép trên vùng hiển thị ngang hoặc dưới tầm mắt; mặt màn hình vuông góc với cửa sổ. Màn hình càng lớn thì càng nên lùi xa, miễn là chữ vẫn đọc dễ mà không phải rướn người.
Những con số này là điểm xuất phát, không phải luật cứng. Bài dưới đây giải thích vì sao lại là các mốc đó, cách tự đo bằng thước dây và cơ thể mình, và cách chỉnh cho những trường hợp hay gặp: laptop, hai màn hình, bàn chung cư chật, người đeo kính nhiều tròng.
Vì sao lại là một sải tay
Khoảng cách màn hình là một phép cân giữa hai lực ngược nhau. Đặt càng gần thì mắt càng phải điều tiết và hai mắt càng phải chụm vào nhau nhiều, nhanh mỏi. Đặt càng xa thì chữ càng nhỏ trong tầm nhìn, bạn lại có xu hướng rướn cổ về phía trước để đọc, và cái lợi cho mắt bị đổi thành cái hại cho cổ vai.
Các khuyến cáo về công thái học văn phòng ở nhiều nước thường đưa ra một khoảng chứ không đưa một con số: khoảng 50 đến 70 cm cho màn hình cỡ phổ thông, có nơi chấp nhận xa hơn với màn hình lớn. Lấy sải tay làm thước là cách gọn: khi ngồi thẳng, vai thả lỏng, duỗi tay ra trước mà đầu ngón chạm hoặc gần chạm màn hình là bạn đang ở trong khoảng đó. Người cao có tay dài sẽ tự nhiên ngồi xa hơn, cũng hợp lý vì họ thường dùng màn hình lớn hơn.
Nhưng cuối cùng thước đo quyết định là chữ. Chữ đọc thoải mái ở khoảng cách đang ngồi, không phải nheo mắt, không phải nhoài người, thì khoảng cách đó đúng với bạn. Nếu phải kéo ghế sát lại mới đọc được, cách sửa là phóng to chữ trong cài đặt chứ không phải dí mặt vào màn hình.
Chiều cao và góc nghiêng của màn hình
Mắt thích nhìn hơi xuống. Khi nhìn hơi xuống, mí trên khép bớt, bề mặt mắt lộ ra ít hơn nên đỡ khô, và cơ vận nhãn cũng thoải mái hơn so với ngước lên. Nhiều khuyến cáo nhãn khoa đặt tâm màn hình thấp hơn tầm mắt khoảng 15 đến 20 độ, tức là vài đốt ngón tay dưới đường thẳng ngang từ mắt khi nhìn ở khoảng một sải tay.
Mép trên vùng hiển thị ngang hoặc thấp hơn mắt. Đây là cách kiểm nhanh nhất: ngồi thẳng nhìn thẳng ra trước, đường nhìn của bạn nên chạm vào khoảng viền trên màn hình hoặc cao hơn một chút, không phải chạm vào giữa màn hình.
Ngả mặt màn hình ra sau một chút. Nghiêng nhẹ phần trên ra sau giúp mặt màn hình gần vuông góc với hướng nhìn đang chếch xuống, chữ ở mép trên và mép dưới cách mắt đều hơn.
Màn hình đặt lệch là kẻ thù của cổ. Một màn hình đặt chếch sang trái hay phải buộc bạn xoay cổ suốt ngày. Màn hình chính phải nằm thẳng trước mặt, cùng trục với bàn phím và người ngồi.
Ghế và bàn cũng là một phần của phép đo. Chỉnh màn hình xong mà đổi sang ghế thấp hơn thì mọi thứ lệch lại. Hãy chỉnh ghế trước sao cho chân đặt phẳng, khuỷu tay vuông góc, rồi mới chỉnh màn hình theo tầm mắt ở tư thế đó.
Tự đặt lại màn hình trong mười phút
Bạn cần một thước dây, vài cuốn sách dày hoặc một kệ kê, và một người hỗ trợ nếu có. Làm theo thứ tự để không phải quay lại chỉnh nhiều lần.
- Chỉnh ghế: lưng tựa đỡ thắt lưng, bàn chân chạm sàn hoặc có kê chân, khuỷu tay ngang mặt bàn.
- Đưa màn hình về thẳng giữa trước mặt, cùng hàng với bàn phím.
- Ngồi thẳng, duỗi tay: lùi hoặc kéo màn hình tới khi đầu ngón tay chạm gần mặt kính.
- Nhìn thẳng ra trước: nâng hoặc hạ màn hình bằng chân đế, kệ hoặc sách kê cho đến khi đường nhìn chạm viền trên.
- Ngả màn hình ra sau một góc nhỏ, rồi đọc thử một đoạn văn dài. Thấy chữ phải nheo thì tăng cỡ chữ trong cài đặt, không kéo màn hình lại gần.
- Tắt màn hình, nhìn vào mặt kính đen để tìm bóng đèn, cửa sổ phản chiếu; xoay màn hình cho tới khi mặt kính không còn đốm sáng.
- Ngồi làm việc thật một ngày, ghi lại lúc nào thấy mỏi cổ hay mỏi mắt, rồi chỉnh thêm từng chút một.
Đo một lần không có nghĩa là xong mãi mãi. Mỗi lần đổi bàn, đổi ghế, chuyển chỗ ngồi gần cửa sổ, nên làm lại các bước trên.
Chỉnh cho những trường hợp hay gặp
Ngoài bàn làm việc chuẩn với một màn hình rời, thực tế có nhiều kiểu bố trí khác. Bảng dưới gom những kiểu phổ biến ở văn phòng và nhà ở Việt Nam.
| Trường hợp | Vấn đề thường gặp | Cách chỉnh |
|---|---|---|
| Laptop đặt thẳng trên bàn | Màn hình quá thấp, cổ cúi gập suốt ngày | Kê laptop lên giá hoặc chồng sách, dùng bàn phím và chuột rời |
| Hai màn hình dùng ngang nhau | Cổ xoay qua lại liên tục | Đặt hai màn hình sát nhau, chỗ giáp ranh ở chính giữa trước mặt |
| Một màn hình chính, một phụ | Màn hình chính bị đẩy lệch sang bên | Màn hình chính thẳng trước mặt, màn hình phụ xoay chếch vào bên cạnh |
| Người đeo kính đa tròng hoặc hai tròng | Phải ngửa cổ để nhìn qua phần tròng đọc | Hạ màn hình thấp hơn mức thường, hỏi bác sĩ về kính chuyên cho khoảng cách màn hình |
| Bàn chung cư chật, sát tường | Màn hình quá gần vì không đủ chỗ lùi | Dùng cánh tay treo màn hình hoặc chọn màn hình nhỏ hơn đặt xa hơn |
| Bàn đứng, bàn nâng hạ | Quên chỉnh màn hình khi đổi tư thế | Đánh dấu hai mức cao cho tư thế ngồi và đứng |
Trường hợp người đeo kính đa tròng đáng nói thêm: phần tròng nhìn gần nằm ở dưới, nên màn hình đặt cao khiến họ phải ngửa cổ. Hạ màn hình thấp hơn khuyến cáo chung là cách xử lý hợp lý, và nếu ngày nào cũng ngồi máy lâu, nên trao đổi với bác sĩ nhãn khoa về loại kính phù hợp cho khoảng cách làm việc.
Cỡ chữ và tỉ lệ hiển thị: phần hay bị quên
Nhiều người chỉnh khoảng cách rất kỹ nhưng để nguyên cỡ chữ mặc định, rồi vô thức nhoài người về phía trước sau nửa giờ. Khoảng cách tốt chỉ phát huy khi chữ ở khoảng cách ấy đủ lớn. Một phép thử đơn giản: ngồi đúng tư thế, đọc một đoạn văn bản thường dùng trong công việc. Nếu bạn đọc trôi mà không nheo mắt, không phải dừng lại nhìn kỹ từng chữ có dấu, cỡ chữ đã ổn. Nếu chữ có dấu tiếng Việt như "ộ", "ữ" bắt đầu dính vào nhau, đó là lúc tăng thêm một nấc.
Màn hình độ phân giải cao hay đi kèm tỉ lệ hiển thị nhỏ để "được nhiều không gian". Trên giấy tờ cấu hình, điều đó nghe hấp dẫn; trong tám giờ làm việc, nó có nghĩa là chữ bé hơn mà mắt phải gắng đọc. Phần lớn hệ điều hành cho phép tăng tỉ lệ hiển thị toàn hệ thống, trình duyệt và phần mềm văn phòng có thêm thu phóng riêng. Bạn có thể đặt bảng tính ở mức phóng to hơn văn bản, vì số liệu dày đặc khó đọc hơn chữ chạy thành đoạn.
Độ tương phản cũng là một phần của "cỡ chữ hiệu dụng". Chữ xám nhạt trên nền trắng, chữ mảnh, phông chữ trang trí đều khiến cùng một cỡ chữ trở nên khó đọc hơn. Nếu được chọn, hãy ưu tiên chữ đen hoặc gần đen trên nền sáng, phông chữ đơn giản, độ đậm vừa. Thay đổi này không tốn tiền nhưng thường giảm mỏi rõ hơn nhiều món phụ kiện.
Cửa sổ, đèn và vị trí màn hình trong căn phòng
Màn hình đặt đúng khoảng cách và chiều cao nhưng quay lưng ra cửa sổ thì bạn sẽ nhìn vào một khung sáng chói phía sau nó; ngược lại, cửa sổ ở sau lưng thì ánh sáng hắt lên mặt kính thành vệt loá. Cách đặt dễ chịu nhất là để cửa sổ ở bên cạnh, mặt màn hình vuông góc với mặt kính cửa sổ.
Với đèn trần, chú ý những bóng đèn nằm ngay phía trên và hơi sau đầu bạn: đó là vị trí dễ tạo phản chiếu nhất. Dời bàn lệch đi một chút, đổi góc ngả màn hình, hoặc dùng rèm, mành để giảm nắng chiều là những cách ít tốn kém. Một ngọn đèn bàn chiếu xuống giấy tờ, không chiếu vào màn hình, giúp mắt không phải liên tục chuyển giữa vùng rất sáng và vùng tối.
Ở nhiều nhà phố hướng tây, nắng chiều rọi thẳng vào phòng làm việc từ khoảng ba giờ. Nếu không đổi được bố cục, hãy lên lịch những việc cần nhìn kỹ như đọc số liệu, soát văn bản vào buổi sáng, để việc nhẹ mắt hơn như gọi điện, họp nghe vào buổi chiều. Ánh sáng thay đổi theo giờ trong ngày, nên chỗ ngồi tốt lúc tám giờ sáng chưa chắc còn tốt lúc bốn giờ chiều.
Đã chỉnh mọi thứ mà vẫn mỏi: nghĩ tới đâu tiếp
Nếu bạn đã đặt màn hình đúng sải tay, đúng chiều cao, không còn phản chiếu, đã chia nhỏ thời gian nhìn gần mà mắt vẫn mỏi, nhức trán, nhoè chữ sau một hai giờ, thì nguyên nhân có thể nằm ở chính đôi mắt: tật khúc xạ chưa được điều chỉnh hoặc điều chỉnh chưa đúng, lão thị bắt đầu, khô mắt, hoặc khó khăn trong phối hợp hai mắt khi nhìn gần.
Lúc này việc nên làm là đi khám ở cơ sở nhãn khoa, kể rõ khoảng cách bạn làm việc với màn hình và số giờ mỗi ngày. Một đơn kính tối ưu cho nhìn xa có thể chưa phải tối ưu cho khoảng nửa mét; bác sĩ sẽ quyết định bạn có cần kính riêng cho máy tính hay không.
Cần đi khám sớm hơn, không chờ thử thêm, nếu bạn thấy nhìn đôi, nhìn mờ một bên, đau trong nhãn cầu, đỏ mắt kéo dài, hoặc đột ngột thấy chớp sáng và đốm đen bay nhiều. Công thái học giải quyết được phần môi trường, nó không thay được khám mắt khi cơ thể đang phát tín hiệu khác thường.
Câu hỏi thường gặp
Màn hình 27 inch có nên đặt xa hơn màn hình 24 inch không?
Thường là có. Màn hình lớn đặt quá gần buộc mắt và cổ đảo nhiều để nhìn hết các góc. Lùi xa thêm một chút, rồi điều chỉnh cỡ chữ hoặc tỉ lệ hiển thị để chữ vẫn dễ đọc, là cách cân bằng hợp lý. Mốc kiểm tra vẫn là đọc thoải mái mà không phải rướn người.
Đặt màn hình cao ngang mắt có tốt hơn không?
Màn hình đặt ngang mắt khiến bạn nhìn thẳng hoặc ngước lên, mắt mở to hơn, dễ khô. Phần lớn khuyến cáo chọn tâm màn hình thấp hơn tầm mắt một chút, mép trên vùng hiển thị ngang hoặc dưới mắt. Người đeo kính đa tròng còn cần đặt thấp hơn nữa.
Làm việc bằng laptop ở quán cà phê thì chỉnh thế nào?
Ở chỗ tạm, bạn khó đạt chuẩn, nhưng có thể chọn bàn có chiều cao vừa, ngồi cạnh chứ không đối diện cửa kính sáng, tăng cỡ chữ, và giới hạn thời gian ngồi liền. Nếu làm việc ở quán thường xuyên, một giá kê laptop gấp gọn và bàn phím rời là khoản đầu tư đáng cân nhắc.
Có cần mua màn hình chống loá không?
Lớp chống loá giúp giảm phản chiếu ở phòng có nhiều đèn hoặc cửa sổ, nhưng xoay màn hình, dời bàn, dùng rèm thường giải quyết được phần lớn trước khi phải mua thêm. Nếu đang chọn màn hình mới cho phòng sáng, mặt nhám giảm phản chiếu là một tiêu chí hợp lý để xem.
Ngồi xa màn hình có làm mắt phải gắng đọc chữ nhỏ không?
Nếu giữ nguyên cỡ chữ mà lùi xa thì đúng là chữ nhỏ đi. Cách xử lý là tăng tỉ lệ hiển thị hoặc cỡ chữ trong hệ điều hành và trình duyệt. Chữ to vừa ở khoảng cách xa thường dễ chịu hơn chữ nhỏ ở khoảng cách gần.
Trẻ học trực tuyến nên đặt máy tính thế nào?
Nguyên tắc giống người lớn: màn hình thẳng trước mặt, cách mắt khoảng một sải tay của trẻ, tâm màn hình thấp hơn tầm mắt, ghế và bàn vừa chiều cao. Với trẻ, dùng máy tính hoặc màn hình lớn tốt hơn điện thoại đặt sát mặt, và cha mẹ nên nhắc con giải lao nhìn ra xa giữa các tiết.