Khi bị đèn pha xe ngược chiều rọi thẳng vào mắt, bạn mất khả năng nhìn rõ phần đường tối trong lúc ánh đèn còn chiếu, và sau khi xe đi qua mắt còn cần thêm từ vài giây đến chục giây, thậm chí lâu hơn ở người lớn tuổi, để thấy lại chi tiết. Trong khoảng thời gian ngắn ấy, một chiếc xe máy chạy năm mươi cây số mỗi giờ đi được hàng chục mét gần như mù. Hiểu cơ chế của chói loá giúp bạn có cách lái phù hợp thay vì chỉ cố mở to mắt.
Bài này nói ở góc mắt người: chuyện gì xảy ra bên trong mắt khi bị chói, vì sao có người bị nặng hơn người khác, những thứ quanh xe làm chói tệ hơn, và các thói quen thường thức giúp đi đường đêm an toàn hơn. Phần quy định về đèn xe, cách dùng đèn của chính phương tiện, bạn nên đọc thêm ở tài liệu luật giao thông và trường dạy lái.
Chói loá không chỉ là "sáng quá": ánh sáng tản ra bên trong mắt
Khi ánh đèn mạnh đi vào mắt, không phải toàn bộ ánh sáng hội tụ gọn vào một điểm trên võng mạc. Một phần bị tán xạ khi đi qua giác mạc, thuỷ tinh thể và dịch kính, tạo thành một lớp sáng mờ phủ lên toàn bộ hình ảnh. Giới nghiên cứu thị giác gọi lớp này là ánh sáng tán xạ trong mắt, tác dụng giống như một tấm màn sương mỏng bị rọi sáng ngay trước võng mạc.
Tấm màn đó làm giảm độ tương phản. Một người đi bộ mặc áo tối bên lề đường vốn chỉ hơi sáng hơn nền đường một chút; khi cả khung hình bị phủ thêm một lớp sáng đều, chênh lệch nhỏ ấy bị nuốt mất. Người lái không thấy họ, dù về lý thuyết ánh đèn xe mình vẫn đang chiếu tới. Đây là loại chói làm mất khả năng nhìn, nguy hiểm hơn nhiều so với cảm giác khó chịu đơn thuần.
Loại chói thứ hai là chói gây khó chịu: bạn nheo mắt, quay đầu, muốn né đi, nhưng thực ra vẫn nhìn được. Hai loại thường đi cùng nhau, nhưng không tỉ lệ thuận. Có người than chói nhiều mà vẫn thấy đường tốt, có người không thấy khó chịu lắm mà thực tế đã mất nhiều độ tương phản. Cảm giác của bạn không phải thước đo chính xác cho mức nguy hiểm.
Sau khi xe qua: vì sao mắt chưa thấy lại ngay
Ánh đèn pha đủ mạnh làm tẩy một phần sắc tố trên vùng võng mạc nhận ánh sáng ấy và đẩy mức nhạy của mắt lên "chế độ sáng". Khi xe đã đi qua, con đường trước mặt trở lại tối như cũ, nhưng mắt bạn thì chưa. Nó cần thời gian để hạ mức điều chỉnh và để sắc tố phục hồi, giống một bản thu nhỏ của chuyện đi từ nắng vào hầm tối.
Thời gian hồi phục sau chói khác nhau nhiều giữa người với người và giữa các lần. Các thử nghiệm trong phòng khám thường cho thấy ở người trẻ mắt khoẻ, thị lực trở lại trong vòng vài giây đến chục giây; ở người lớn tuổi hoặc người có thay đổi ở thuỷ tinh thể, võng mạc, khoảng này dài hơn rõ rệt. Đèn càng mạnh, nhìn càng lâu, thời gian hồi phục càng dài.
Trên đường, điều nguy hiểm là quãng hồi phục này không có cảm giác gì rõ ràng. Bạn không thấy mình đang "mù"; bạn chỉ thấy con đường tối hơn lúc trước một chút. Một ổ gà, một con chó băng qua hay một chiếc xe đạp không đèn nằm ngay trong quãng đó có thể hoàn toàn vô hình. Chính vì vậy, người lái có kinh nghiệm luôn chủ động giảm tốc ngay khi gặp đèn chói, chứ không đợi đến lúc thấy vật cản.
Những thứ làm chói tệ hơn mà bạn kiểm soát được
Chói không chỉ do đèn của người khác. Nhiều yếu tố nằm ngay trên xe và trên mặt bạn, và chúng làm lớp sáng tán xạ dày thêm. Bảng dưới liệt kê những thứ thường gặp và cách xử lý.
| Nguồn làm chói tệ hơn | Vì sao | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Kính chắn gió bẩn, nhất là mặt trong | Màng dầu, bụi, khói thuốc tán xạ ánh đèn thành vệt mờ | Lau cả hai mặt định kỳ, mặt trong hay bị quên nhất |
| Kính mũ bảo hiểm xước, mờ | Mỗi vết xước là một đường tán xạ ánh sáng | Thay kính chắn mũ khi đã xước nhiều, không đi đêm với kính tối màu |
| Gạt mưa mòn | Để lại vệt nước, vệt dầu làm đèn nhoè thành quầng | Thay lưỡi gạt khi thấy vệt |
| Kính đeo mắt bẩn, xước | Thêm một lớp tán xạ trước mắt | Lau kính trước khi đi, giữ kính sạch dấu vân tay |
| Màn hình trong xe để sáng | Mắt bị kéo về mức sáng cao, kém nhạy với đường tối | Giảm độ sáng bảng đồng hồ, màn hình dẫn đường |
| Mệt mỏi, buồn ngủ | Phản ứng chậm làm quãng hồi phục thêm nguy hiểm | Nghỉ trước khi đi đường dài ban đêm |
Trong các mục trên, kính chắn gió mặt trong bẩn là thứ phổ biến và ít được nghĩ tới nhất. Ban ngày khó nhận ra, nhưng ban đêm khi đèn ngược chiều chiếu vào, lớp màng ấy biến thành cả một vùng sáng loè.
Thói quen thường thức khi gặp đèn chói trên đường
Các thói quen dưới đây là kinh nghiệm an toàn chung cho cả xe máy và ô tô, không thay cho quy định giao thông hay hướng dẫn của trường dạy lái.
- Không nhìn thẳng vào đèn xe ngược chiều. Đưa ánh mắt về phía mép đường bên phải phần đường của bạn, dùng vạch kẻ hoặc lề đường làm mốc giữ hướng đi.
- Giảm tốc ngay khi bắt đầu bị chói, không đợi tới lúc thấy vật cản. Giữ tốc độ đủ thấp để dừng được trong phần đường bạn thực sự nhìn thấy.
- Giữ khoảng cách với xe phía trước rộng hơn ban ngày, vì trong quãng hồi phục bạn phản ứng chậm hơn.
- Chỉnh gương chiếu hậu ô tô sang chế độ chống chói ban đêm nếu có, để đèn xe phía sau không rọi thẳng vào mắt.
- Dùng đèn chiếu gần khi gặp xe ngược chiều hoặc khi đi sau xe khác, để không gây chói cho người khác. Phép lịch sự này cũng là an toàn cho chính bạn.
- Sau khi xe ngược chiều đi qua, đếm vài giây trước khi tăng tốc lại, cho mắt kịp thấy lại phần đường tối.
Với người đi xe máy, chói từ xe tải và xe khách đi ngược chiều trên quốc lộ thường mạnh vì đèn đặt cao. Trên những đoạn hẹp không có dải phân cách, đi chậm và bám sát lề phải là cách giảm rủi ro rõ nhất.
Mưa đêm: khi mặt đường biến thành tấm gương
Đi đêm trong mưa là lúc chói loá tệ nhất. Mặt đường khô có bề mặt nhám, ánh đèn chiếu xuống bị tản đều ra nhiều hướng, một phần quay lại mắt bạn và giúp bạn thấy mặt đường. Khi đường ướt, lớp nước phủ lên làm mặt đường phẳng như gương. Ánh đèn của bạn bị phản xạ đi xa về phía trước thay vì quay lại, nên đường trước mặt tối hơn hẳn. Trong khi đó, đèn xe ngược chiều phản chiếu trên mặt nước thành những vệt sáng dài chạy thẳng vào mắt bạn.
Vạch kẻ đường cũng mờ đi trong mưa vì lớp nước che các hạt phản quang trên mặt sơn. Người lái mất luôn cái mốc giữ làn quan trọng nhất. Thêm vào đó là những giọt nước trên kính chắn gió hay kính mũ bảo hiểm, mỗi giọt nước là một thấu kính nhỏ làm đèn xe toả thành tia.
Không có mẹo nào xoá được hiện tượng vật lý này, nên cách duy nhất là giảm tốc mạnh hơn bình thường, giữ khoảng cách xa hơn, và nếu có thể thì dừng chờ cơn mưa lớn qua đi. Với người đi xe máy, áo mưa có dải phản quang và đèn hậu sạch giúp người khác thấy mình, vì chính họ cũng đang bị chói và đang nhìn kém như bạn.
Kính "đi đêm" màu vàng và những lời hứa cần xem lại
Kính tròng vàng không làm mắt thấy nhiều hơn. Tròng vàng chặn bớt ánh xanh nên cảm giác hình ảnh "sắc" hơn, ít chói hơn. Nhưng mọi tròng màu đều chặn bớt ánh sáng đi vào mắt. Ban đêm, khi ánh sáng đã thiếu, chặn thêm nghĩa là bạn thấy ít hơn.
Thử nghiệm nói gì. Các nghiên cứu trên người lái thử nghiệm, kể cả trong mô phỏng lái đêm, không thấy kính vàng giúp phát hiện người đi bộ nhanh hơn hay giảm tác động của chói một cách có ý nghĩa. Các hội nhãn khoa vì vậy không khuyến nghị dùng loại kính này để lái xe ban đêm.
Lớp chống phản xạ thì khác. Kính thuốc có lớp chống phản xạ giảm được các bóng sáng phụ sinh ra trên mặt tròng, nên người đeo kính có thể thấy đỡ chói. Đây là cải thiện có thật nhưng nhỏ, không biến đường đêm thành ban ngày.
Kính râm ban đêm là tuyệt đối không. Dù chỉ là tròng hơi tối, đeo kính râm khi lái xe đêm làm giảm đáng kể lượng ánh sáng tới mắt đúng lúc mắt cần nhiều nhất.
Khi nào chói mắt là dấu hiệu nên đi khám
Theo tuổi tác, thuỷ tinh thể trong mắt dần kém trong hơn và tán xạ ánh sáng nhiều hơn. Vì vậy người trên năm mươi, sáu mươi tuổi thường thấy lái xe đêm khó hơn hẳn so với thời trẻ, dù thị lực đọc bảng chữ ban ngày vẫn tốt. Đây là thay đổi phổ biến, nhưng mức độ của từng người cần được bác sĩ đánh giá.
Bạn nên đến bác sĩ nhãn khoa khi nhận thấy những điều như: đèn xe ban đêm hiện thành quầng sáng lớn hoặc tia sáng toả dài hơn trước; chói tăng dần theo tháng; thấy hai hình hoặc bóng mờ quanh đèn ở một mắt; sau mỗi lần bị chói phải rất lâu mới thấy lại; hoặc người đi cùng nhận xét bạn hay lạc làn, phanh muộn khi đi đêm. Những biểu hiện này có nhiều nguyên nhân khác nhau, không thể tự phân biệt qua bài viết, và việc khám giúp bạn biết mình nên lái đêm đến mức nào.
Trong lúc chờ khám, cách an toàn nhất là hạn chế lái xe đêm, nhất là trên quốc lộ đông xe tải, sắp xếp đi sớm hơn hoặc nhờ người khác lái. Đây không phải là thua kém; đó là cách người lái có trách nhiệm điều chỉnh theo đôi mắt của mình.
Câu hỏi thường gặp
Bị đèn pha chói thì nên nhắm một mắt lại không?
Nhắm hẳn một mắt làm mất cảm giác chiều sâu và thu hẹp tầm nhìn đúng lúc nguy hiểm, nên không phải cách hay khi đang lái. Cách an toàn hơn là đưa ánh mắt về mép đường bên phải và giảm tốc cho đến khi mắt thấy lại.
Vì sao càng lớn tuổi lái xe đêm càng thấy chói?
Thuỷ tinh thể theo tuổi dần kém trong, tán xạ ánh sáng nhiều hơn, đồng tử nhỏ lại nên vào ít ánh sáng hơn, và thời gian hồi phục sau chói kéo dài. Mức độ mỗi người khác nhau, nên nếu thấy khó khăn tăng nhanh thì nên đi khám nhãn khoa.
Kính vàng đi đêm bán trên mạng có giúp không?
Các thử nghiệm không cho thấy kính vàng giúp người lái phát hiện vật cản tốt hơn ban đêm. Tròng màu nào cũng chặn bớt ánh sáng, nên dù cảm giác dễ chịu hơn, lượng thông tin thị giác thực tế lại giảm.
Mất bao lâu để mắt thấy lại sau khi bị chói?
Ở người trẻ mắt khoẻ thường vài giây đến khoảng chục giây, ở người lớn tuổi hoặc có thay đổi ở mắt có thể lâu hơn nhiều. Đèn càng mạnh và bạn nhìn vào càng lâu thì thời gian này càng dài.
Lau kính chắn gió mặt trong có thật sự đỡ chói không?
Có, và thường rõ rệt. Mặt trong kính tích tụ màng dầu, bụi và khói thuốc theo thời gian; ban đêm lớp màng này tán xạ ánh đèn thành vùng sáng mờ. Lau sạch là cách rẻ nhất để giảm chói.
Đi xe máy ban đêm nên dùng kính mũ bảo hiểm loại nào?
Ban đêm nên dùng kính chắn trong suốt, sạch và không xước. Kính khói hay kính tráng gương dùng ban ngày sẽ chặn bớt ánh sáng, làm bạn thấy đường kém hơn khi trời tối.