Không có con số megapixel nào mô tả đúng mắt người, vì mắt không chụp cả khung hình cùng một độ nét như cảm biến máy ảnh. Con số 576 megapixel lan truyền trên mạng là một phép tính giả định: lấy độ nét tốt nhất của vùng giữa võng mạc nhân cho cả trường nhìn rộng. Thực tế, chỉ một vùng cỡ móng tay cái khi duỗi thẳng cánh tay là thật sự nét; phần còn lại nhoè dần ra ngoài rìa.
Nếu đếm theo đường truyền thì khoảng một triệu sợi thần kinh rời mỗi mắt, tức chừng một "megapixel" theo nghĩa thô. Hai con số chênh nhau năm trăm lần cho thấy câu hỏi đang so hai thứ không cùng loại. Bài này giải thích các con số đến từ đâu, độ nét thật của mắt đo bằng gì, và áp dụng hiểu biết đó vào việc chọn màn hình hay xem ảnh thế nào cho hợp lý.
Con số 576 megapixel được tính ra sao
Phép tính được nhắc nhiều nhất do nhiếp ảnh gia và nhà khoa học Roger Clark đưa ra trên trang cá nhân của ông. Ý tưởng đơn giản: giả sử trường nhìn rộng khoảng một trăm hai mươi độ theo mỗi chiều, và giả sử mắt phân biệt được chi tiết nhỏ cỡ ba phần mười phút góc ở mọi chỗ. Một trăm hai mươi độ bằng bảy nghìn hai trăm phút góc; chia cho ba phần mười được hai mươi bốn nghìn điểm mỗi chiều. Nhân hai chiều với nhau ra khoảng năm trăm bảy mươi sáu triệu điểm.
Chính tác giả cũng nói rõ đây là con số cho trường hợp mắt đảo nhìn khắp khung cảnh và ghép lại, không phải số điểm mắt "chụp" được trong một lần nhìn. Khi lan ra mạng xã hội, phần giải thích rơi mất, chỉ còn lại con số gây ấn tượng. Vấn đề là giả định "nét đều ở mọi chỗ" sai với võng mạc thật: độ nét ở rìa kém hơn ở giữa nhiều lần.
Nói cách khác, 576 megapixel là kích thước của một tấm ảnh ghép mà bạn sẽ cần nếu muốn lưu lại tất cả chi tiết mà mắt có thể thấy khi lần lượt nhìn thẳng vào từng chỗ trong khung cảnh. Đó là con số hữu ích cho người làm ảnh toàn cảnh, nhưng không phải độ phân giải của mắt theo nghĩa của máy ảnh. Khi gặp một con số như vậy, câu nên hỏi trước tiên là nó được tính với giả định nào, rồi mới tới chuyện nó lớn hay nhỏ.
Vì sao chỉ một vùng nhỏ là thật sự nét
Hố trung tâm rất nhỏ. Vùng nét nhất của võng mạc là hố trung tâm, chỉ rộng khoảng một phẩy năm mi-li-mét, và phần lõi nét nhất còn nhỏ hơn nhiều. Quy ra góc nhìn, vùng thật sự nét chỉ chiếm khoảng một đến hai độ, cỡ móng tay cái khi duỗi thẳng tay.
Tế bào nón thưa dần ra rìa. Ở lõi hố trung tâm, tế bào nón xếp sít nhau nhất. Ra xa vài độ, mật độ giảm nhanh và mỗi tế bào hạch nhận tín hiệu từ nhiều tế bào cảm quang hơn. Kết quả là độ nét giảm rất nhanh: ở hai mươi độ ra ngoài điểm nhìn, khả năng nhận chi tiết chỉ còn một phần nhỏ so với ở giữa.
Một thí nghiệm tự làm được. Nhìn chằm chằm vào một chữ ở giữa dòng trong cuốn sách, không đảo mắt, rồi thử đọc chữ cách đó ba bốn chữ. Bạn biết ở đó có chữ, có khi đoán được độ dài, nhưng không đọc được. Đây là giới hạn độ nét ngoại vi, hoàn toàn bình thường.
Vì sao bạn không thấy rìa nhoè. Mắt đảo nhìn vài lần mỗi giây, đưa từng chỗ quan trọng vào hố trung tâm, và não ghép các lần nhìn lại thành một cảm giác thế giới rõ đều. Mỗi khi bạn tự hỏi rìa có nét không, mắt lại vô thức nhìn thẳng vào đó, nên bạn không bao giờ bắt quả tang được phần nhoè.
Đo độ nét của mắt bằng góc, không bằng điểm ảnh
Các nhà nhãn khoa và khoa học thị giác đo độ nét bằng góc nhỏ nhất mà mắt phân biệt được hai chi tiết, thường tính bằng phút góc, tức một phần sáu mươi của một độ. Bảng dưới quy đổi các mức hay gặp, ở mức tham khảo.
| Cách gọi | Góc chi tiết phân biệt được | Hiểu theo đời thường |
|---|---|---|
| Thị lực 10/10, hay 20/20 theo cách ghi của Mỹ | Khoảng 1 phút góc | Mức chuẩn tham chiếu khi đo mắt, không phải giới hạn tối đa |
| Nhiều người trẻ có mắt tốt | Nhỏ hơn 1 phút góc một chút | Đọc được hàng chữ nhỏ hơn mức 10/10 trên bảng đo |
| Giới hạn do mật độ tế bào nón ở hố trung tâm | Khoảng nửa phút góc | Gần mức tối đa lý thuyết của võng mạc người |
| Cách điểm nhìn khoảng 10 độ | Kém đi vài lần so với ở giữa | Thấy có người, khó nhận ra là ai |
| Rìa trường nhìn | Kém đi rất nhiều lần | Chủ yếu nhận ra chuyển động và mảng sáng tối |
Thị lực đo ở phòng khám là thông tin y khoa riêng của mỗi người. Bảng trên chỉ để hiểu khái niệm; nếu bạn muốn biết thị lực của mình hay thấy nhìn kém đi, hãy đo tại cơ sở nhãn khoa, không dựa vào các bảng tự in ở nhà.
Áp dụng: màn hình bao nhiêu điểm ảnh thì mắt hết phân biệt được
Câu hỏi có ích hơn "mắt bao nhiêu megapixel" là "ở khoảng cách này, mắt còn thấy được điểm ảnh không". Phép tính dùng mức một phút góc làm mốc, các con số làm tròn và là ví dụ giả định:
- Một phút góc ở khoảng cách d tương ứng một đoạn dài khoảng d nhân 0,00029. Ở ba mươi xăng-ti-mét, khoảng cách hay cầm điện thoại, đoạn đó cỡ 0,087 mi-li-mét.
- Một inch dài 25,4 mi-li-mét, chia cho 0,087 được khoảng hai trăm chín mươi. Vậy ở ba mươi xăng-ti-mét, màn hình cỡ ba trăm điểm ảnh mỗi inch đã gần chạm mức mắt chuẩn còn phân biệt được từng điểm.
- Với tivi xem ở khoảng cách hai mét rưỡi, cùng phép tính cho đoạn khoảng 0,73 mi-li-mét, tức chỉ cần cỡ ba mươi lăm điểm ảnh mỗi inch là mắt chuẩn khó thấy điểm ảnh.
- Từ đó suy ra: tivi càng to hoặc ngồi càng gần thì độ phân giải cao càng có ý nghĩa; tivi nhỏ xem từ xa thì phần lớn chi tiết thêm vào vượt quá khả năng của mắt.
- Nhớ rằng đây là ngưỡng thấy điểm ảnh rời, không phải ngưỡng thấy khác biệt nào. Mắt vẫn có thể nhận ra đường chéo răng cưa hay chữ mịn hơn ở mức cao hơn ngưỡng này một chút, vì những tình huống đặc biệt như cạnh sắc dễ lộ hơn chi tiết thường.
Cách nghĩ theo góc nhìn giúp bạn chọn màn hình, in ảnh hay đặt kích thước chữ trên biển hiệu có lý hơn hẳn so với chạy theo con số điểm ảnh tuyệt đối.
Độ nét thật còn phụ thuộc những gì ngoài võng mạc
Con số phút góc ở trên là mức đo trong điều kiện tốt: chữ đen trên nền trắng, đủ sáng, nhìn thẳng. Ngoài đời, độ nét bạn có được thay đổi theo nhiều yếu tố:
- Độ tương phản. Chữ xám nhạt trên nền trắng, vạch sơn mờ trên mặt đường hay biển chỉ dẫn bám bụi đều khó đọc hơn hẳn dù kích thước không đổi. Mắt phân biệt chi tiết kém đi rõ khi tương phản thấp.
- Độ sáng. Ở ánh sáng yếu, tế bào nón làm việc kém, tế bào que tiếp quản nhưng cho hình nhoè. Độ nét lúc chạng vạng thấp hơn ban ngày nhiều lần.
- Kích thước đồng tử. Đồng tử quá to làm lộ sai lệch quang học ở rìa thấu kính, quá nhỏ thì ánh sáng bị nhiễu xạ. Ở mức trung bình, mắt cho hình nét nhất.
- Tật khúc xạ chưa được chỉnh. Cận, viễn, loạn chưa đeo kính đúng độ làm hình nhoè trước khi tới võng mạc. Đây là việc của bác sĩ nhãn khoa và nơi đo kính, không phải chuyện tự đoán.
- Chuyển động. Vật chạy ngang nhanh hoặc đầu bạn rung, như khi ngồi xe buýt trên đường xóc, làm mắt không kịp giữ hình ổn định trên hố trung tâm.
- Tuổi tác. Thể thuỷ tinh kém trong và đồng tử nhỏ đi theo tuổi, nên người lớn tuổi cần nhiều sáng hơn để đọc cùng cỡ chữ.
Vì vậy, khi thiết kế bảng chỉ dẫn, chọn cỡ chữ cho tài liệu phát cho người lớn tuổi hay bố trí đèn đọc sách, độ tương phản và ánh sáng thường quan trọng không kém kích thước chi tiết.
Những thứ mắt làm mà máy ảnh khó làm, và ngược lại
So sánh mắt với máy ảnh vẫn hữu ích nếu so đúng chỗ. Về dải sáng tối, võng mạc thích nghi được từ ánh sao tới nắng trưa, một khoảng chênh lệch khổng lồ, dù trong một khung cảnh cụ thể mắt chỉ xử lý được một phần dải đó cùng lúc. Máy ảnh phải chụp nhiều tấm rồi ghép mới bắt kịp những cảnh như phòng tối nhìn ra cửa sổ nắng.
Về tốc độ, mắt không có "số khung hình mỗi giây" theo nghĩa máy quay; các tế bào cảm quang phản ứng liên tục với tốc độ khác nhau tuỳ độ sáng. Chuyện vì sao hai mươi bốn hình mỗi giây đã thành phim liền mạch được giải thích ở danh mục chuyển động và màn hình.
Ngược lại, máy ảnh hơn mắt ở chỗ lưu được toàn bộ khung hình cùng một độ nét để xem lại, và nhạy với những dải ánh sáng mắt không thấy. Bạn có thể nhìn một khung cảnh rất lâu mà vẫn bỏ sót chi tiết, trong khi ảnh chụp lưu đủ để phát hiện về sau. Đó là lý do ảnh chụp là công cụ quan sát tốt, không phải bản sao của những gì mắt đã thấy.
Cuối cùng, mắt gửi lên não thông tin đã được chọn lọc: đường viền, chỗ thay đổi, vùng tương phản. Một bức ảnh lưu từng điểm sáng như nhau. Hai hệ được thiết kế cho hai mục đích khác nhau, nên đặt chúng lên cùng một thang megapixel là so táo với cam.
Câu hỏi thường gặp
Vậy câu trả lời ngắn nhất cho "mắt bao nhiêu megapixel" là gì?
Câu trả lời trung thực là không có con số đúng. Vùng nét chỉ rộng một hai độ, khoảng một triệu sợi thần kinh rời mỗi mắt, còn con số 576 megapixel là kích thước tấm ảnh ghép nếu toàn khung cảnh đều nét như vùng giữa. Ba con số mô tả ba thứ khác nhau.
Thị lực 10/10 có phải là mắt tốt nhất không?
Không. Mức 10/10 là mốc tham chiếu cho thị lực bình thường, tương ứng phân biệt chi tiết cỡ một phút góc. Nhiều người, nhất là người trẻ, đọc được hàng chữ nhỏ hơn mốc này. Kết quả đo của bạn nên do cơ sở nhãn khoa đánh giá.
Hai mắt cộng lại có nét gấp đôi một mắt không?
Không gấp đôi. Nhìn bằng hai mắt thường cho độ nét và độ nhạy tương phản tốt hơn một mắt một chút, vì não gộp hai tín hiệu và giảm nhiễu. Lợi ích lớn hơn của hai mắt là trường nhìn rộng hơn và cảm nhận chiều sâu.
Vì sao chụp ảnh phong cảnh luôn thấy kém ấn tượng hơn mắt nhìn?
Một phần vì mắt đảo nhìn và não ghép nên bạn cảm thấy mọi chỗ đều rõ, một phần vì mắt thích nghi với vùng sáng tối khác nhau trong cùng cảnh, và một phần vì cảm giác chiều sâu khi đứng tại chỗ mất đi khi in lên mặt phẳng.
Có thể luyện mắt để nhìn nét hơn mức 10/10 không?
Độ nét tối đa phụ thuộc quang học của mắt và mật độ tế bào nón, không tăng nhờ luyện tập. Các bài tập nhìn có thể giúp bạn chú ý tốt hơn hoặc thư giãn mắt, nhưng không có bằng chứng vững cho thấy chúng thay đổi độ nét hay chữa tật khúc xạ.