NhinThay.comNhìn Thấy
Nhìn trong tối và tầm nhìn ngoại vi

Nhìn lệch đi một chút lại thấy rõ hơn: vì sao vật mờ biến mất khi nhìn thẳng

Ngôi sao mờ, con đom đóm xa, ánh đèn thuyền ngoài biển biến mất khi nhìn thẳng và hiện lại khi liếc sang bên. Lý do nằm ở cách võng mạc chia việc.

Two friends sitting on a wooden fishing pier in Khanh Hoa at night looking out at faint boat lights on the dark sea, seen from behind, starry sky

Một vật rất mờ trong đêm thường hiện rõ hơn khi bạn nhìn lệch sang bên cạnh nó một chút, vì giữa võng mạc, nơi mắt hướng vào khi nhìn thẳng, gần như không có tế bào que, loại tế bào nhạy với ánh sáng yếu. Người ngắm sao gọi cách này là nhìn lệch. Ngư dân đêm, người canh rẫy hay người đi rừng tìm ra mẹo này từ kinh nghiệm, trước khi giải phẫu học giải thích được.

Bạn có thể đã gặp mà không để ý: một ngôi sao mờ hiện ở khoé mắt, quay sang nhìn thẳng thì biến mất, liếc đi lại thấy. Phần dưới giải thích cấu trúc võng mạc gây ra chuyện đó, cách nhìn lệch đúng hướng, và những giới hạn của mẹo này để bạn không trông đợi quá mức.

Giữa võng mạc là vùng "ban ngày" thuần tuý

Khi bạn nhìn thẳng vào một vật, ảnh của nó rơi đúng vào hố trung tâm, một vùng nhỏ ở giữa điểm vàng. Hố trung tâm chỉ chiếm khoảng một đến hai độ trong tầm nhìn, cỡ bề ngang móng tay cái khi duỗi thẳng tay, nhưng là nơi cho hình ảnh sắc nét nhất. Lý do là ở đây tế bào nón xếp sát nhau dày đặc, mỗi tế bào gần như có đường truyền riêng lên não.

Cái giá của độ sắc nét đó là ở chính giữa hố trung tâm gần như không có tế bào que. Mật độ tế bào que bằng không ở tâm, tăng dần khi ra xa, đạt cao nhất ở khoảng mười lăm đến hai mươi độ lệch khỏi tâm rồi thưa dần về phía rìa. Nói cách khác, chỗ bạn hay dùng để "nhìn cho kỹ" lại là chỗ mù ánh sáng yếu nhất trong đêm.

Ban ngày điều này không thành vấn đề vì tế bào nón đủ ánh sáng. Ban đêm, khi chỉ còn tế bào que gánh việc nhìn, vùng trung tâm trở thành một khoảng hụt nhỏ. Vật đủ sáng vẫn được tế bào nón ghi nhận nên bạn không nhận ra khoảng hụt ấy. Chỉ khi vật mờ đến gần ngưỡng, sự khác biệt giữa nhìn thẳng và nhìn lệch mới lộ ra.

Vì sao vùng lệch tâm lại nhạy hơn: ba lý do cộng lại

Nhiều tế bào que hơn. Ở vùng cách tâm chừng mười đến hai mươi độ, mật độ tế bào que lên cao nhất. Ảnh của vật mờ rơi vào đây gặp nhiều cảm biến nhạy sáng yếu hơn hẳn so với rơi vào hố trung tâm.

Nhiều tế bào cùng dồn tín hiệu. Ở vùng ngoại vi, hàng chục đến hàng trăm tế bào que có thể cùng nối vào một tế bào thần kinh dẫn lên não. Từng tín hiệu yếu cộng lại thành một tín hiệu đủ mạnh để vượt ngưỡng. Đổi lại, não không biết chính xác ánh sáng đến từ tế bào nào, nên hình ảnh nhoè.

Tế bào que vốn nhạy hơn. Một tế bào que có thể phản ứng với một hạt ánh sáng duy nhất. Tế bào nón cần nhiều hơn hẳn. Ở mức sáng của trời sao hay đèn thuyền xa, chênh lệch đó quyết định giữa thấy và không thấy.

Kết quả. Nhìn lệch đổi độ sắc nét lấy độ nhạy. Bạn thấy được vật mờ hơn, nhưng thấy nó như một đốm nhoè, không đọc được chi tiết. Đây là sự đánh đổi có thật, không phải mẹo làm mắt "nhìn tốt hơn" theo mọi nghĩa.

Nhìn lệch đúng cách: các bước cụ thể

Nhìn lệch nghe đơn giản nhưng nhiều người thử một lần thấy không ăn thua rồi bỏ. Thường do lệch sai hướng, lệch quá ít, hoặc mắt chưa quen tối. Làm theo thứ tự dưới đây.

  1. Cho mắt quen tối trước, càng lâu càng tốt, ít nhất mười lăm đến hai mươi phút không nhìn đèn sáng hay màn hình.
  2. Tìm vị trí ước chừng của vật: một ngôi sao mờ cạnh ngôi sao sáng, một ánh đèn thuyền gần mép núi.
  3. Đặt ánh mắt vào một điểm cách vật chừng nửa gang tay đến hơn nửa gang tay khi duỗi thẳng tay, tương đương khoảng mười đến mười lăm độ.
  4. Ưu tiên để vật nằm về phía mũi của tầm nhìn: nhìn bằng mắt phải thì đặt ánh mắt lệch sang bên phải vật, mắt trái thì lệch sang trái. Cách này tránh điểm mù sinh lý nằm về phía thái dương.
  5. Giữ ánh mắt yên vài giây, chú ý vào vùng quanh điểm nhìn chứ không quay lại nhìn thẳng.
  6. Nếu vẫn không thấy, đưa ánh mắt chầm chậm vòng quanh vật. Vùng ngoại vi rất nhạy với thay đổi, nên chuyển động nhẹ của mắt đôi khi làm vật mờ "loé" lên.

Đừng chớp mắt quá lâu hay dụi mắt giữa chừng. Những người ngắm sao có kinh nghiệm còn thở đều, thả lỏng, vì căng thẳng làm khó giữ ánh mắt cố định.

Điểm mù sinh lý: chỗ không nên đặt vật

Mỗi mắt có một điểm mù sinh lý, nơi dây thần kinh thị giác rời khỏi võng mạc. Ở đó không có tế bào nhận ánh sáng nào. Điểm mù nằm cách tâm tầm nhìn khoảng mười lăm độ về phía thái dương, tức phía tai. Ban ngày, hai mắt bù cho nhau và não lấp chỗ trống nên bạn không bao giờ thấy nó. Hiện tượng này đã có bài riêng ở một trang khác của hệ; ở đây chỉ cần biết vị trí của nó.

Khi nhìn lệch trong đêm, khoảng cách bạn chọn trùng khá sát với khoảng cách của điểm mù. Nếu lệch sai hướng, ví dụ nhìn bằng mắt phải mà để vật nằm về phía tai phải, ảnh của vật có thể rơi trúng điểm mù và biến mất hẳn. Nhiều người kết luận "nhìn lệch không có tác dụng" chỉ vì đã đặt vật đúng vào chỗ không thể thấy.

Khi dùng cả hai mắt, rủi ro này nhỏ hơn vì mắt kia vẫn nhìn thấy vùng đó. Nhưng khi nhìn qua ống nhòm một mắt, qua kính thiên văn hay qua khe cửa, chỉ một mắt làm việc, hướng lệch lúc ấy rất quan trọng. Quy tắc dễ nhớ: để vật nghiêng về phía sống mũi của mắt đang nhìn.

Nhìn lệch dùng được ở đâu trong đời thường

Mẹo này không chỉ dành cho người ngắm sao. Bất cứ khi nào cần phát hiện một nguồn sáng yếu hoặc một vật tối trên nền tối, nhìn lệch đều giúp ích. Một vài tình huống quen thuộc:

Tình huốngVật cần thấyLưu ý
Ngắm sao ở vùng quêSao mờ, dải Ngân Hà, cụm sao nhỏCần trời không trăng, xa đèn đường
Đi biển đêm, câu cáĐèn thuyền xa, bọt sóng, mép bờNhìn lệch giúp phát hiện, không giúp ước khoảng cách
Canh vườn, đi rẫy ban đêmLối mòn, gốc cây, vật cản thấpĐèn đeo đầu chiếu xuống đất vẫn là cách chính
Tìm đồ rơi trong phòng tốiVật nhỏ màu sáng trên sànBật đèn vẫn nhanh hơn, mẹo chỉ để xoay xở lúc mất điện
Xem pháo hoa tàn, đèn lồng thả sôngĐốm sáng nhỏ ở xaKết hợp quét mắt chậm để bắt được chuyển động

Với việc lái xe ban đêm, nhìn lệch không phải kỹ thuật nên tập. Người lái cần nhìn thẳng đường để thấy chi tiết và ước khoảng cách; việc phát hiện ở rìa tầm nhìn đã diễn ra tự động. Chuyện lái xe đêm có bài riêng trong danh mục này.

Giới hạn của nhìn lệch và những lời quảng cáo cần cảnh giác

Nhìn lệch giúp phát hiện, không giúp nhận dạng. Bạn biết ở đó có một đốm sáng, nhưng thường không phân biệt được đó là một ngôi sao hay hai ngôi sao sát nhau, là ngọn đèn thuyền hay đèn xe trên đường ven biển. Muốn biết chi tiết, bạn phải đưa vật vào vùng trung tâm, nơi chỉ có tế bào nón, và lúc đó vật mờ lại có thể biến mất. Đây là giới hạn của cấu trúc võng mạc, không thể luyện cho hết.

Thỉnh thoảng có những bài quảng cáo "luyện mắt ngoại vi để nhìn đêm như mèo". Điều có thật là người hay ngắm sao trở nên thuần thục hơn: họ biết lệch bao nhiêu, giữ ánh mắt yên được lâu hơn, chú ý vào vùng ngoại vi tốt hơn. Đó là kỹ năng sử dụng, không phải thay đổi cấu trúc mắt. Số tế bào que của bạn không tăng lên vì tập.

Cũng cần phân biệt nhìn lệch có chủ đích với tình trạng chỉ nhìn rõ khi nhìn lệch ban ngày. Nếu giữa trưa, đọc chữ hay nhìn mặt người mà vùng giữa bị mờ, cong, có đốm tối, còn liếc sang bên thì đỡ hơn, đó không phải chuyện sinh lý bình thường. Hãy đi khám bác sĩ nhãn khoa sớm vì dấu hiệu này cần được kiểm tra trực tiếp, không tự xoay xở bằng mẹo nhìn.

Thử nghiệm nhỏ để tự thấy vùng trung tâm kém nhạy

Bạn có thể tự kiểm chứng điều này trong một buổi tối không trăng mà không cần dụng cụ gì. Ra chỗ tối, xa đèn đường, chờ chừng hai mươi phút cho mắt quen. Chọn một nhóm sao nhỏ nhìn thấy được, ví dụ chòm Tua Rua hiện lên vào những tháng cuối năm ở bầu trời phía đông sau khi trời tối. Nhìn thẳng vào nhóm sao và đếm xem thấy được mấy ngôi. Sau đó đặt ánh mắt lệch sang bên cạnh nhóm sao và đếm lại.

Phần lớn người thử sẽ đếm được nhiều sao hơn khi nhìn lệch, có người thấy thêm hai ba ngôi, có người thấy cả nhóm sao "dày" hẳn lên. Con số cụ thể tuỳ độ tối của bầu trời, độ trong của không khí và đôi mắt của từng người, nên đừng so với ai cả. Điều đáng chú ý là cảm giác: những ngôi sao mờ nhất như nhấp nháy, hiện lên rồi tắt khi ánh mắt bạn trôi về phía chúng.

Ở thành phố, nơi khó thấy sao mờ, bạn có thể thử với đèn báo nhỏ của bộ phát mạng hay ổ cắm trong phòng tối, đứng ở góc xa nhất. Khi đèn báo đủ yếu, nhìn thẳng vào nó thấy nhạt hơn so với lúc nhìn lệch. Thử nghiệm này cũng là cách tốt để giải thích cho trẻ vì sao mắt có hai bộ cảm biến, vì trẻ tự thấy được thay vì chỉ nghe kể.

Câu hỏi thường gặp

Nhìn lệch bao nhiêu độ thì tốt nhất?

Khoảng mười đến hai mươi độ khỏi vật là vùng nhiều tế bào que nhất. Cách ước nhanh: duỗi thẳng tay, xoè bàn tay, khoảng cách từ đầu ngón cái đến đầu ngón út là chừng hai mươi đến hai mươi lăm độ; lệch chừng nửa gang tay đến gần cả gang tay là vừa.

Vì sao nhìn thẳng vào ngôi sao mờ thì nó biến mất?

Vì ảnh của nó rơi vào hố trung tâm, nơi gần như chỉ có tế bào nón. Tế bào nón cần nhiều ánh sáng hơn hẳn tế bào que, nên với vật rất mờ, nhìn thẳng là đặt vật vào chỗ kém nhạy nhất của võng mạc trong đêm.

Nhìn lệch có làm hại mắt không?

Không. Đây chỉ là cách chọn chỗ ảnh rơi trên võng mạc, mắt vẫn làm việc như bình thường. Bạn có thể mỏi vì phải giữ ánh mắt cố định lâu, nghỉ một lát là hết.

Ban ngày có dùng được cách nhìn lệch không?

Ban ngày gần như không có ích, vì tế bào nón ở trung tâm đủ ánh sáng và cho chi tiết tốt nhất. Lợi ích của nhìn lệch chỉ xuất hiện khi ánh sáng yếu tới mức tế bào que phải gánh phần lớn việc nhìn.

Trẻ em có nhìn lệch giỏi hơn người lớn không?

Mắt trẻ thường trong hơn và đồng tử mở rộng hơn nên nhận được nhiều ánh sáng hơn, nhờ đó thấy vật mờ dễ hơn. Còn kỹ năng giữ ánh mắt lệch thì cần hướng dẫn, trẻ học nhanh nếu được chỉ cho thấy tận mắt.

Khi nào hiện tượng phải nhìn lệch mới rõ là dấu hiệu cần đi khám?

Khi nó xảy ra cả ban ngày, ở ánh sáng bình thường: vùng giữa nhìn mờ, méo, có đốm tối khi đọc hay nhìn mặt người. Lúc đó bạn nên gặp bác sĩ nhãn khoa sớm, không tự kết luận qua bài viết.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138