Tế bào que và tế bào nón là hai loại tế bào cảm quang của võng mạc: tế bào que cực nhạy với ánh sáng yếu nhưng không phân biệt màu và cho hình nhoè, còn tế bào nón cần nhiều sáng hơn nhưng cho màu sắc và chi tiết sắc nét. Mắt người có khoảng chín mươi đến một trăm hai mươi triệu tế bào que và chỉ khoảng năm đến sáu triệu tế bào nón, phân bố rất khác nhau trên võng mạc.
Có thể hình dung võng mạc chứa hai hệ nhìn chồng lên nhau: một hệ cho ban ngày, một hệ cho ban đêm, và một vùng giao ca lúc chạng vạng khi cả hai cùng làm việc. Bài này giải thích hai loại tế bào khác nhau ở đâu, vì sao có sự chia việc ấy, và nó giải thích những trải nghiệm thường ngày nào. Chuyện ba loại tế bào nón tạo ra màu sắc ra sao có ở danh mục màu sắc; chuyện thích nghi bóng tối mất bao lâu có ở danh mục nhìn trong tối.
So sánh nhanh tế bào que và tế bào nón
Bảng dưới đặt hai loại tế bào cạnh nhau theo những tiêu chí sinh lý học đã mô tả khá chắc. Các con số là khoảng ước lượng thường gặp trong sách giáo khoa, có dao động giữa người với người.
| Tiêu chí | Tế bào que | Tế bào nón |
|---|---|---|
| Số lượng mỗi mắt | Khoảng 90–120 triệu | Khoảng 5–6 triệu |
| Hoạt động tốt khi | Ánh sáng yếu: đêm trăng, phòng tối | Ánh sáng ban ngày, đèn trong nhà |
| Phân biệt màu | Không, chỉ cho sáng tối | Có, nhờ ba loại nhạy ba vùng bước sóng |
| Độ nét | Thấp, vì nhiều tế bào chung một đường truyền | Cao, nhất là ở hố trung tâm |
| Vị trí dày nhất | Vùng cách tâm khoảng 15–20 độ | Hố trung tâm, chính giữa điểm nhìn |
| Tốc độ phản ứng | Chậm hơn, cộng dồn ánh sáng lâu hơn | Nhanh hơn, theo kịp thay đổi nhanh |
| Sắc tố | Rhodopsin, nhạy nhất ở ánh sáng xanh lam lục | Ba loại opsin, nhạy ở ba vùng khác nhau |
Điểm đáng chú ý là không có tế bào nào giỏi mọi thứ. Mỗi loại là một sự đánh đổi: muốn nhạy thì phải gom tín hiệu, mà gom tín hiệu thì mất chi tiết; muốn nhanh và nét thì cần nhiều ánh sáng. Võng mạc người giải bài toán bằng cách giữ cả hai và cho chúng làm việc ở hai dải sáng khác nhau.
Vì sao tế bào que nhạy sáng đến vậy
Tế bào que chứa nhiều sắc tố rhodopsin xếp thành hàng trăm đĩa màng chồng lên nhau, nên xác suất bắt được một hạt ánh sáng đi qua rất cao. Khi một phân tử rhodopsin hấp thụ ánh sáng, nó kích hoạt một chuỗi phản ứng khuếch đại: một phân tử bị kích hoạt có thể kéo theo hàng trăm phân tử khác, cuối cùng làm thay đổi dòng điện qua màng tế bào. Các thí nghiệm sinh lý đã ghi được phản ứng của một tế bào que với một hạt ánh sáng duy nhất.
Ở cấp độ cảm nhận, thí nghiệm kinh điển của Hecht, Shlaer và Pirenne năm 1942 cho thấy người quan sát đã thích nghi bóng tối có thể nhận ra một chớp sáng khi chỉ vài hạt ánh sáng được hấp thụ trên võng mạc. Đây là một trong những phép đo cho thấy mắt người đã tiến rất gần tới giới hạn vật lý của việc phát hiện ánh sáng.
Phần nhạy còn lại đến từ cách nối dây. Hàng chục, có khi hàng trăm tế bào que dồn tín hiệu về cùng một tế bào hạch. Giống như nhiều người cùng hứng mưa đổ vào một cái xô, xô đầy nhanh hơn dù mỗi người chỉ hứng được vài giọt. Cái giá phải trả là não không biết giọt mưa rơi vào tay người nào, tức là mất thông tin vị trí chính xác, nên hình do tế bào que tạo ra luôn nhoè.
Vì sao tế bào nón cho màu và chi tiết
Tế bào nón chứa ít sắc tố hơn và khuếch đại yếu hơn, nên cần nhiều ánh sáng hơn hẳn mới phản ứng. Đổi lại, chúng phản ứng nhanh, hồi phục nhanh và không bị "bão hoà" dưới nắng như tế bào que. Ở người, có ba loại tế bào nón với sắc tố nhạy nhất ở ba vùng bước sóng khác nhau; chính việc so sánh tín hiệu giữa ba loại mới tạo ra cảm giác màu.
Chi tiết đến từ hố trung tâm, một vùng lõm nhỏ chừng một phẩy năm mi-li-mét ở chính giữa võng mạc. Phần lõi của hố trung tâm gần như chỉ có tế bào nón, xếp sít nhau, và mỗi tế bào nón ở đây gần như có đường truyền riêng của nó tới não. Không gom chung thì không mất thông tin vị trí, nên vùng này cho độ nét cao nhất. Khi bạn đọc một dòng chữ, mắt liên tục đưa từng cụm chữ vào đúng vùng nhỏ này.
Đi ra xa hố trung tâm, tế bào nón thưa dần và tế bào que dày lên. Đó là lý do vật ở khoé mắt vẫn được nhận ra là "có gì đó đang động" nhưng khó nói nó màu gì và có hình dạng chính xác ra sao. Thử cầm một cây bút màu ở rìa tầm nhìn mà không nhìn thẳng vào, đoán màu, rồi đưa dần vào giữa: bạn sẽ thấy màu chỉ "chắc chắn" khi vật đã khá gần điểm nhìn.
Hai hệ chia ca theo độ sáng trong ngày
Ban ngày: tế bào nón làm chính. Dưới nắng hay đèn văn phòng, tế bào que gần như bão hoà, không còn đóng góp thông tin hữu ích. Mọi màu sắc và chi tiết bạn thấy lúc này đến từ tế bào nón. Các nhà sinh lý gọi trạng thái này là nhìn ban ngày.
Ban đêm: tế bào que làm chính. Dưới ánh trăng hay ánh sao, ánh sáng không đủ cho tế bào nón. Thế giới chuyển sang các sắc xám, chi tiết giảm, và vùng chính giữa điểm nhìn lại trở thành chỗ kém nhạy nhất vì ở đó gần như không có tế bào que. Người quan sát sao từ lâu đã biết mẹo nhìn hơi lệch sang bên để thấy ngôi sao mờ.
Chạng vạng: cả hai cùng làm. Lúc hoàng hôn hay trong phòng chỉ có một ngọn đèn nhỏ, cả hai hệ cùng gửi tín hiệu. Màu vẫn còn nhưng nhạt dần, đỏ tối đi nhanh hơn xanh. Đây cũng là dải sáng khó nhất cho mắt, khi cả độ nét lẫn độ nhạy đều không ở mức tốt nhất, và là lúc dễ nhìn nhầm nhất khi đi đường.
Giao ca không tức thì. Từ sáng chuyển sang tối, tế bào nón thích nghi trong vài phút, còn tế bào que cần lâu hơn nhiều để tái tạo sắc tố. Ngược lại, từ tối ra sáng thì chói mắt vài giây rồi quen. Chi tiết về thời gian thích nghi và mẹo giữ thị lực ban đêm có ở danh mục nhìn trong tối của trang.
Những trải nghiệm thường ngày giải thích được bằng hai loại tế bào
Nhiều điều bạn từng gặp mà không để ý lý do, thật ra là dấu vết của sự chia việc giữa tế bào que và tế bào nón:
- Vào rạp chiếu phim lúc phim đã bắt đầu, mấy phút đầu không thấy ghế trống đâu, một lúc sau lại thấy rõ cả hàng ghế. Đó là tế bào que đang dần lấy lại độ nhạy.
- Đi trong vườn lúc trời nhá nhem, những bông hoa đỏ như bị tối sầm lại sớm, trong khi lá xanh và hoa trắng vẫn còn rõ. Đó là lúc hệ que, nhạy hơn với vùng xanh lam lục, bắt đầu chiếm ưu thế.
- Trong phòng tối, bạn thấy bóng ai đó cử động ở góc mắt nhưng quay nhìn thẳng thì lại không rõ bằng. Vùng giữa võng mạc ít tế bào que nên kém nhạy hơn rìa.
- Đêm trăng ở vùng quê Đồng Tháp, cánh đồng hiện ra rõ hình nhưng gần như không còn màu lúa, chỉ còn các mảng sáng tối.
- Đọc chữ nhỏ dưới ánh nến rất khó dù vẫn thấy trang giấy. Tế bào nón chưa có đủ sáng, còn tế bào que thì không cho đủ chi tiết.
Những ví dụ này đều là hoạt động bình thường của mắt khoẻ. Nếu bạn nhận thấy mình nhìn trong tối kém hẳn so với trước, hoặc kém rõ rệt so với người đi cùng, đó là điều nên kể với bác sĩ nhãn khoa để được kiểm tra, không nên tự kết luận.
Vì sao tiến hoá giữ cả hai loại thay vì một loại "toàn năng"
Một câu hỏi tự nhiên là vì sao không có một loại tế bào vừa nhạy vừa nét vừa thấy màu. Câu trả lời nằm ở giới hạn vật lý. Ánh sáng đến theo từng hạt rời rạc; ở chỗ tối, số hạt ít đến mức muốn chắc chắn có tín hiệu thì phải cộng dồn theo không gian, tức gom nhiều tế bào, và theo thời gian, tức chờ lâu hơn. Cộng dồn theo cách nào cũng đánh đổi chi tiết hoặc tốc độ. Không có thiết kế nào thoát được giới hạn này; máy ảnh số cũng gặp đúng bài toán đó khi tăng độ nhạy và hình bị nhiễu hạt.
Các loài khác nhau chọn điểm cân bằng khác nhau tuỳ lối sống. Loài săn mồi ban đêm thường có nhiều tế bào que hơn và thêm lớp phản quang sau võng mạc để tận dụng ánh sáng lần thứ hai; nhiều loài chim ăn ban ngày lại có võng mạc dày đặc tế bào nón và hơn ba loại sắc tố màu. Người là loài hoạt động ban ngày nhưng vẫn giữ một hệ nhìn đêm khá tốt, phù hợp với tổ tiên sống ở nơi chạng vạng và đêm trăng là một phần đáng kể của cuộc sống.
Điều này cũng giải thích vì sao không có cách nào "luyện" để nhìn đêm như mèo. Số lượng và cách nối dây của tế bào que là đặc điểm cấu trúc. Những gì bạn có thể làm là cho mắt đủ thời gian thích nghi, tránh ánh sáng chói làm mất độ nhạy vừa có, và dùng mẹo nhìn lệch tâm. Những lời quảng cáo bài tập tăng thị lực ban đêm không có cơ sở khoa học vững.
Câu hỏi thường gặp
Tế bào que có hoàn toàn không thấy màu không?
Một mình tế bào que không phân biệt được màu, vì chỉ có một loại sắc tố. Tuy vậy, chúng nhạy với các bước sóng khác nhau ở mức khác nhau, nên màu xanh lục lam trông sáng hơn màu đỏ dưới ánh sáng yếu. Ở chạng vạng, tín hiệu của chúng còn hoà vào tín hiệu tế bào nón và ảnh hưởng tới màu cảm nhận.
Vì sao gọi là tế bào que và tế bào nón?
Tên gọi đến từ hình dạng phần ngoài của tế bào khi nhìn dưới kính hiển vi: tế bào que có đoạn ngoài dài, thẳng như chiếc que, còn tế bào nón có đoạn ngoài thuôn nhọn như hình nón. Ở hố trung tâm, tế bào nón mảnh và dài nên trông gần giống tế bào que.
Tế bào que và tế bào nón có tái tạo được không?
Ở người trưởng thành, tế bào cảm quang không sinh mới để thay tế bào mất đi. Phần đĩa màng chứa sắc tố ở đầu mỗi tế bào thì liên tục được làm mới và phần cũ được lớp tế bào bên dưới dọn đi. Các hướng nghiên cứu tái tạo võng mạc vẫn đang ở giai đoạn thử nghiệm.
Ăn uống có làm tăng số lượng tế bào que không?
Không. Vitamin A cần cho việc tạo sắc tố rhodopsin, và thiếu vitamin A nặng có thể làm giảm nhìn đêm, nhưng ăn thêm khi cơ thể đã đủ không làm tăng số tế bào hay khả năng nhìn đêm. Bài lời đồn về cà rốt có ở danh mục lời đồn về mắt.
Vì sao vùng nhìn thẳng lại kém nhạy trong bóng tối?
Vì lõi hố trung tâm, nơi điểm nhìn rơi vào, gần như chỉ có tế bào nón, mà tế bào nón không hoạt động ở ánh sáng rất yếu. Tế bào que dày nhất ở vùng cách tâm khoảng mười lăm đến hai mươi độ, nên nhìn hơi lệch sang bên giúp thấy vật mờ rõ hơn.