Cảm giác thoáng thấy một bóng người hay con vật lướt qua khoé mắt, quay lại nhìn thẳng thì không có gì, thường là kết quả của ba thứ cộng lại: khoé mắt chỉ cho hình ảnh nhoè, nó rất nhạy với chuyển động, và não luôn đoán nhanh để báo động trước khi kịp kiểm tra. Trong ánh sáng yếu, khi mắt mệt hay đầu óc căng thẳng, các lần báo nhầm như vậy xảy ra nhiều hơn. Phần lớn là bình thường.
Bài này giải thích vì sao hệ thị giác được thiết kế để thà báo nhầm còn hơn bỏ sót, những điều kiện khiến báo nhầm dễ xảy ra, và những dấu hiệu khác hẳn, như chớp sáng, đốm đen trôi mới xuất hiện hay tấm màn che, mà bạn cần đi khám nhãn khoa ngay chứ không nên coi là "nhìn nhầm".
Khoé mắt là lính gác, không phải người xác minh
Như các bài khác trong danh mục đã giải thích, vùng ngoại vi của võng mạc cho hình ảnh nhoè và nhạt màu nhưng rất nhạy với chuyển động và thay đổi độ sáng. Vai trò của nó giống một lính gác: không cần biết chính xác ai đang đến, chỉ cần báo có gì đó đang động đậy để bạn quay đầu lại. Tầm nhìn trung tâm mới là người xác minh, đưa ra kết luận rõ ràng.
Lính gác này được "cài đặt" theo hướng nhạy cảm. Nếu một vật thật sự nguy hiểm đang tiến lại, bỏ sót thì trả giá đắt, còn báo nhầm thì chỉ mất một cái quay đầu. Các nhà nghiên cứu về nhận thức thường giải thích nhiều hiện tượng báo nhầm trong thị giác theo logic đánh đổi này: một hệ thống phát hiện mối đe doạ sẽ nghiêng về phía nói "có" khi tín hiệu mơ hồ.
Kết quả là bạn thỉnh thoảng giật mình vì một chiếc rèm lay, một cái bóng cây đổ lên tường khi xe đi qua, hay chính cái bóng của mình trong gương ở cuối hành lang. Lính gác đã làm đúng việc; chỉ là lần này không có gì cần báo.
Vì sao não "vẽ" ra một bóng người cụ thể
Não lấp thông tin thiếu bằng dự đoán. Khoé mắt chỉ gửi lên một vệt tối mờ có hình dạng đại khái. Não không chờ thêm dữ liệu mà dùng kinh nghiệm để đoán đó là gì. Trong nhà, những hình dạng đứng thẳng cao cỡ người thường được đoán là người.
Kỳ vọng định hướng cách đoán. Nếu bạn đang ở một mình và hơi lo, hoặc vừa nghe chuyện có trộm trong xóm, não sẵn sàng đoán ra một bóng người hơn là một chiếc áo. Tâm trạng không tạo ra hình ảnh từ hư không nhưng làm lệch kết luận khi dữ liệu mơ hồ.
Chuyển động của chính bạn tạo ra chuyển động giả. Khi bạn quay đầu, bước đi hay mắt nhảy, toàn bộ khung cảnh trượt trên võng mạc. Bình thường não trừ đi phần chuyển động do chính mình gây ra, nhưng phép trừ này không hoàn hảo, nhất là khi mệt. Một mảng tối ở rìa có thể như vừa "di chuyển".
Hình mờ vốn khó định khoảng cách. Một vật nhỏ ở gần và một vật lớn ở xa có thể tạo ảnh giống nhau trên võng mạc. Thiếu chi tiết, não chọn cách hiểu quen thuộc nhất, đôi khi là một người đứng xa thay vì một con thạch sùng bò trên khung cửa gần.
Những lúc báo nhầm hay xảy ra nhất
Không ai ghi chép số lần mình nhìn nhầm, nên không có con số chung đáng tin. Nhưng các điều kiện dưới đây đều làm tín hiệu đầu vào yếu hơn hoặc làm não đoán vội hơn, và người ta thường kể lại những lần nhìn nhầm rơi vào đúng các hoàn cảnh này.
| Hoàn cảnh | Vì sao dễ nhìn nhầm |
|---|---|
| Chạng vạng, nhà chưa bật đèn | Mắt đang chuyển giữa tế bào nón và tế bào que, hình ảnh kém rõ ở cả tâm và rìa |
| Nửa đêm vừa tỉnh giấc | Mắt chưa thích nghi, đầu óc còn mơ màng, khả năng phán đoán chậm |
| Thiếu ngủ nhiều ngày | Sự chú ý dao động, phép trừ chuyển động của chính mình kém chính xác |
| Căng thẳng, lo lắng | Hệ báo động nghiêng hẳn về phía nói "có nguy hiểm" |
| Làm việc lâu trước màn hình | Mắt khô, mỏi, hay chớp và dụi, tầm nhìn chập chờn |
| Phòng có nhiều vật treo, rèm, quạt quay | Nhiều hình dạng đứng thẳng và chuyển động nhẹ cho não "nguyên liệu" để đoán |
Nếu báo nhầm làm bạn khó chịu, cách đơn giản là bật thêm đèn ở lối đi, dọn bớt quần áo treo ở góc khuất tầm nhìn và cho mình ngủ đủ.
Cũng nên để ý xem những lần nhìn nhầm có dày lên bất thường không. Nếu chúng xuất hiện cả lúc sáng sủa, kéo dài và rõ ràng như thật, hoặc đi kèm những thay đổi về trí nhớ, giấc ngủ hay tâm trạng, hãy nói chuyện với bác sĩ thay vì tự giải thích bằng mệt mỏi.
Vì sao nhìn thẳng vào thì bóng tan biến
Khi bạn quay sang nhìn thẳng chỗ vừa thấy bóng, vùng tâm nhìn với độ phân giải cao gửi lên não một hình ảnh đầy đủ chi tiết: đường may của chiếc áo, nếp gấp của rèm, vân gỗ của cánh cửa. Giả thuyết "có người đứng đó" của não lập tức bị bác bỏ, và hình ảnh được cập nhật. Cảm giác bóng "biến mất" thực ra là lúc não thay bản đoán bằng bản đo thật.
Còn một hiện tượng khác khiến những vật mờ ở rìa tầm nhìn dường như tự lúc hiện lúc mất. Nếu bạn giữ mắt thật yên, những mảng mờ, ít tương phản ở khoé mắt có xu hướng nhạt dần rồi tan vào nền chỉ sau vài giây. Lý do là tế bào thị giác phản ứng mạnh với thay đổi và giảm dần phản ứng với kích thích đứng yên. Chỉ cần mắt nhích nhẹ hoặc chớp mắt, mảng mờ lại hiện ra. Hiện tượng này mang tên một bác sĩ người Thuỵ Sĩ đã mô tả nó từ đầu thế kỷ 19, gọi là hiện tượng mờ dần Troxler.
Gộp lại, bạn có một chu trình quen thuộc: mắt khẽ động, một mảng tối ở khoé mắt "hiện ra" như vừa di chuyển, não đoán đó là người, bạn quay lại nhìn thẳng và thấy rõ đó là đồ vật. Mỗi bước đều là hoạt động bình thường của hệ thị giác, không có bước nào là trục trặc.
Không phải lúc nào cũng là "nhìn nhầm": đốm trôi và chớp sáng
Có một hiện tượng hay bị lẫn với bóng ở khoé mắt: những đốm, sợi hay mạng nhện mờ trôi lơ lửng trong tầm nhìn, thấy rõ nhất khi nhìn lên trời xanh hay bức tường trắng. Dân gian gọi là ruồi bay. Đây là bóng của những đám nhỏ trong dịch kính, chất gel trong lòng nhãn cầu, đổ lên võng mạc. Chúng di chuyển theo khi bạn liếc mắt và trôi chậm lại sau khi mắt dừng. Phần lớn người trưởng thành đều có vài đốm như vậy và chúng thường vô hại.
Điều cần phân biệt là sự thay đổi đột ngột. Nếu một ngày bạn thấy rất nhiều đốm mới xuất hiện cùng lúc, như một đám mưa đốm đen; hoặc thấy những tia chớp sáng loé lên ở rìa tầm nhìn, nhất là trong tối; hoặc thấy một tấm màn, một bóng tối lan dần từ một phía vào, thì đó không phải nhìn nhầm. Đây là những dấu hiệu cần đến bác sĩ nhãn khoa ngay, trong ngày, vì có thể liên quan đến những thay đổi ở võng mạc cần xử lý sớm.
Bài viết không chẩn đoán được nguyên nhân, và không ai nên tự kết luận qua mô tả. Quy tắc đơn giản: bóng lướt qua một lần rồi thôi, quay lại thấy rõ là đồ vật, thì thường không đáng lo. Đốm, chớp, màn che mới xuất hiện và kéo dài thì đi khám ngay.
Khi bạn thoáng thấy bóng lạ trong nhà: xử lý bình tĩnh
Phần lớn lần thoáng thấy bóng là báo nhầm, nhưng đôi khi có người thật hoặc con vật thật. Các bước sau giúp bạn kiểm tra mà không hoảng hốt cũng không chủ quan.
- Đứng yên một giây, quay hẳn đầu và mắt về phía đó để đưa vùng tâm nhìn vào chỗ vừa thấy.
- Bật đèn khu vực ấy nếu có thể, thay vì cố nhìn trong tối.
- Tìm vật có thể tạo ra bóng: áo treo, rèm, cây cảnh, bóng của chính bạn trong kính cửa, đèn xe ngoài đường chiếu qua cửa sổ.
- Nếu đang ở một mình và có lý do lo về an ninh, như cửa không khoá hay nghe tiếng động lạ, gọi người nhà hoặc hàng xóm trước khi đi kiểm tra.
- Khi đã xác định nguồn gốc, cân nhắc dời vật gây bóng hoặc thêm đèn ngủ ở góc đó để lần sau não không phải đoán nữa.
Với trẻ nhỏ sợ bóng ở góc phòng, cùng con bật đèn, cùng tìm ra "thủ phạm" là chiếc áo hay chiếc gối sẽ thuyết phục hơn nhiều lần nói "không có gì đâu".
Những câu chuyện rùng rợn và cách giải thích khoa học
Rất nhiều câu chuyện rùng rợn bắt đầu bằng "thoáng thấy một bóng người ở cuối hành lang". Khoa học thị giác không bàn về niềm tin của mỗi người, nhưng giải thích được vì sao trải nghiệm này phổ biến đến vậy: nó xảy ra đúng ở nơi mắt yếu nhất, là rìa tầm nhìn, đúng lúc ánh sáng kém nhất, là chạng vạng và đêm, và đúng khi não sẵn sàng đoán nhất, là lúc lo lắng hay mệt.
Một chi tiết thú vị là hình ảnh "bóng đen cao, không rõ mặt" xuất hiện trong lời kể của rất nhiều người ở nhiều nơi. Điều này khớp với những gì khoé mắt có thể cung cấp: một mảng tối thẳng đứng, không có chi tiết khuôn mặt vì vùng ngoại vi không đủ độ phân giải để thấy mặt. Não điền vào phần khung, còn chi tiết thì để trống.
Hiểu cơ chế không làm mất đi cảm giác giật mình trong khoảnh khắc ấy, vì phản ứng đến trước suy nghĩ. Nhưng nó giúp bạn bình tĩnh lại nhanh hơn sau đó, và quan trọng hơn, giúp bạn phân biệt giữa một lần báo nhầm vô hại với những dấu hiệu ở mắt thật sự cần đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Thoáng thấy bóng ở khoé mắt có phải bệnh về mắt không?
Thường không. Thỉnh thoảng thấy bóng lướt qua rồi quay lại là đồ vật là chuyện bình thường của hệ thị giác. Nếu đi kèm chớp sáng, nhiều đốm đen mới, hoặc tấm màn che tầm nhìn thì cần đi khám nhãn khoa ngay.
Vì sao bóng hay xuất hiện lúc chạng vạng?
Lúc chạng vạng, ánh sáng không đủ cho tế bào nón làm việc tốt mà tế bào que cũng chưa hoàn toàn tiếp quản, nên cả vùng tâm lẫn vùng rìa đều kém rõ. Hình ảnh mờ khiến não phải đoán nhiều hơn.
Thiếu ngủ có làm thấy bóng lạ nhiều hơn không?
Có. Thiếu ngủ làm sự chú ý dao động, phản ứng chậm và khả năng phân biệt chuyển động của mình với chuyển động thật kém đi. Thiếu ngủ kéo dài nhiều ngày còn có thể gây những trải nghiệm thị giác lạ hơn, nên ngủ đủ là cách giảm đơn giản nhất.
Ruồi bay trong mắt có nguy hiểm không?
Vài đốm mờ trôi lâu năm thường vô hại và gặp ở nhiều người. Điều cần đi khám ngay là khi đốm mới xuất hiện nhiều đột ngột, kèm chớp sáng hoặc bóng tối lan vào từ một phía.
Trẻ nhỏ hay kêu thấy bóng trong phòng tối thì làm sao?
Cùng con bật đèn, tìm ra vật tạo bóng và để một đèn ngủ mờ ở góc phòng. Nếu trẻ kể thấy những thứ lạ cả ban ngày, hoặc kèm sốt, đau đầu, thay đổi hành vi, nên đưa trẻ đi khám.
Có cách nào giảm việc nhìn nhầm trong nhà ban đêm không?
Chiếu sáng lối đi bằng đèn ngủ mờ, dọn bớt quần áo treo ở chỗ khuất, kéo rèm để đèn xe ngoài đường không quét vào tường, và ngủ đủ giấc. Những việc này giảm "nguyên liệu" mơ hồ mà não phải đoán.