NhinThay.comNhìn Thấy
Nhìn trong tối và tầm nhìn ngoại vi

Đi từ nắng vào hầm gửi xe tối: vì sao mắt tối sầm và mấy phút thì thấy lại

Bước từ trưa nắng vào hầm xe, rạp phim hay nhà kho tối, mắt cần vài giây đến nửa giờ để thấy lại. Cơ chế hai chặng và cách đi lại an toàn.

Motorbike rider slowing down at the dim entrance ramp of an underground parking garage in Ho Chi Minh City, bright noon street behind, rider seen from behind

Khi bạn chạy xe từ con đường nắng gắt vào hầm gửi xe, mắt cần chừng vài giây để thấy lối đi lờ mờ, khoảng năm đến mười phút để nhìn khá hơn hẳn, và phải hai mươi đến ba mươi phút trở lên mới đạt độ nhạy tối đa với bóng tối. Quãng tối sầm ban đầu không phải do mắt có vấn đề. Đó là lúc hệ thị giác đang chuyển từ chế độ ban ngày sang chế độ ban đêm, và cuộc chuyển giao này đi theo hai chặng với tốc độ rất khác nhau.

Hiện tượng gặp hằng ngày: bước vào rạp chiếu phim đã tắt đèn, vào nhà kho không cửa sổ, đi từ sân phơi vào bếp, hay xuống hầm chung cư giữa trưa. Hiểu vì sao mắt chậm, bạn sẽ biết nên làm gì trong mấy phút đầu để không vấp bậc, không quẹt xe vào cột và không bắt người đi cùng phải đợi trong khó chịu.

Mắt có hai bộ cảm biến, mỗi bộ làm một ca

Võng mạc của bạn có hai loại tế bào nhận ánh sáng. Tế bào nón làm việc khi trời sáng: chúng cho màu sắc và chi tiết sắc nét, tập trung dày ở điểm vàng giữa võng mạc. Tế bào que đông hơn rất nhiều, ước tính trên dưới một trăm triệu tế bào ở mỗi mắt so với khoảng sáu triệu tế bào nón, nằm chủ yếu ở vùng xung quanh. Tế bào que nhạy hơn tế bào nón hàng nghìn lần nhưng không phân biệt màu và cho hình ảnh nhoè.

Dưới nắng trưa, tế bào que gần như bị "chói bão hoà": lượng ánh sáng quá lớn khiến sắc tố nhận sáng trong chúng bị tẩy gần hết, nên chúng không đóng góp gì cho việc nhìn. Toàn bộ hình ảnh ban ngày là việc của tế bào nón. Khi bạn đột ngột bước vào chỗ tối, tế bào nón không đủ nhạy để thấy ánh sáng yếu, còn tế bào que thì chưa sẵn sàng vì sắc tố của chúng chưa kịp phục hồi.

Đó là khoảnh khắc tối sầm. Cả hai bộ cảm biến đều chưa làm được việc: một bên không đủ nhạy, bên kia đang hồi sức. Mắt phải chờ một bộ tăng độ nhạy, rồi chờ bộ thứ hai tiếp quản. Mỗi bước có tốc độ riêng, và chính sự chênh lệch đó làm nên cảm giác "mấy giây đầu như mù, mấy phút sau mới đỡ".

Hai chặng thích nghi bóng tối theo thời gian

Các thí nghiệm đo ngưỡng nhìn thấy trong phòng tối từ nửa đầu thế kỷ trước đã vẽ ra một đường cong có hai nhánh rõ rệt. Bảng dưới là bức tranh chung ở người trẻ, mắt khoẻ; từng người, từng mức sáng trước đó sẽ khác.

Khoảng thời gianChuyện gì đang xảy raBạn thấy được gì
Vài giây đầuĐồng tử mở rộng hết cỡ, tế bào nón bắt đầu tăng độ nhạyChỉ thấy vùng sáng nhất: lối ra, đèn báo, khe cửa
Khoảng 5 đến 10 phútTế bào nón đạt độ nhạy tối đa của chúng rồi chững lạiThấy rõ đường đi, cột, xe đỗ, nhưng chi tiết tối vẫn chìm
Mốc chuyển giaoTế bào que vượt tế bào nón và tiếp quản việc nhìn trong tốiMàu nhạt dần, mọi thứ ngả xám, nhưng thấy được vật mờ hơn
20 đến 40 phútSắc tố rhodopsin trong tế bào que phục hồi gần đủĐộ nhạy tối đa: thấy sao mờ, lối mòn dưới trăng, vật màu tối

Điểm đáng nhớ: đồng tử chỉ góp phần nhỏ. Nó mở trong vài giây và chỉ tăng lượng ánh sáng vào mắt được khoảng mười lăm đến hai mươi lần. Phần lớn sự thích nghi nằm ở hoá học trong võng mạc, và hoá học thì cần thời gian. Vì vậy dù đồng tử đã mở hết, bạn vẫn phải đợi.

Rhodopsin: thứ sắc tố cần thời gian để "nạp lại"

Trong mỗi tế bào que có một sắc tố tên là rhodopsin, còn gọi là sắc tố thị giác. Khi một hạt ánh sáng chạm vào, phân tử rhodopsin đổi hình dạng và phát tín hiệu thần kinh, rồi bị "tẩy màu" không dùng lại ngay được. Để sẵn sàng cho lần sau, nó phải đi qua một chuỗi phản ứng phục hồi cần vitamin A và sự hỗ trợ của lớp tế bào sắc tố phía sau võng mạc.

Dưới nắng, tốc độ bị tẩy nhanh hơn rất nhiều so với tốc độ phục hồi, nên kho rhodopsin gần như cạn. Vào chỗ tối, quá trình tẩy dừng lại, quá trình phục hồi bắt đầu tích luỹ. Mỗi phút trôi qua, thêm một phần sắc tố được nạp lại, độ nhạy của tế bào que tăng dần. Đến khi kho đầy gần như hoàn toàn thì độ nhạy của mắt trong tối có thể cao hơn lúc mới vào nhiều nghìn lần.

Điều này giải thích một trải nghiệm quen thuộc: chỉ cần vài giây nhìn vào màn hình điện thoại sáng hay đèn pin rọi thẳng mặt, cảm giác "đã quen tối" mất đi một phần lớn. Ánh sáng mạnh tẩy rhodopsin nhanh, còn việc nạp lại thì vẫn chậm như cũ. Muốn giữ được độ nhạy đã có, bạn phải giữ cho mắt khỏi những tia sáng mạnh trong suốt thời gian ở chỗ tối.

Chiều ngược lại: từ chỗ tối ra nắng nhanh hơn nhiều

Bước từ rạp phim ra sảnh hay từ hầm xe lên mặt đường, bạn thấy chói, nheo mắt, có khi chảy nước mắt, nhưng chỉ vài giây đến khoảng một phút là nhìn bình thường. Thích nghi với ánh sáng nhanh hơn thích nghi với bóng tối vì nó đi theo chiều dễ: đồng tử co lại ngay, tế bào que bị tẩy sắc tố gần như tức thì nên tự rút khỏi cuộc chơi, và tế bào nón vốn sẵn sàng làm việc ở mức sáng cao.

Cảm giác chói lúc đầu là do toàn bộ hệ thống vẫn đang đặt ở mức nhạy dành cho bóng tối. Mọi thứ dội vào quá mạnh so với "cài đặt" đó. Vài giây sau, các cơ chế tự điều chỉnh độ khuếch đại trong võng mạc kéo mức nhạy xuống, hình ảnh trở lại rõ nét. Người lái xe ra khỏi đường hầm vào giữa trưa đều từng trải qua quãng ngắn này.

Sự bất đối xứng ấy có hệ quả thực tế. Chỗ nguy hiểm thường không nằm ở lối ra mà ở lối vào: mắt bị tụt độ nhạy đột ngột khi bạn còn đang di chuyển. Người thiết kế đường hầm giao thông biết điều này, nên đoạn đầu hầm thường được chiếu sáng mạnh hơn đoạn giữa để mắt người lái có một vùng chuyển tiếp. Hầm gửi xe chung cư hay nhà kho thì thường không có sự chu đáo đó.

Làm gì trong mấy phút đầu để đi lại an toàn

Bạn không thể làm rhodopsin nạp nhanh hơn, nhưng có thể sắp xếp để quãng tối sầm không gây chuyện. Các bước dưới đây dùng được cho hầm xe, kho hàng, cầu thang tối và rạp chiếu phim.

  1. Giảm tốc trước khi vào. Với xe máy, xuống số và đi chậm từ trước dốc hầm, không đợi vào trong mới phanh. Mắt cần thời gian, tốc độ thấp chính là thời gian.
  2. Bỏ kính râm ra trước khi vào, không phải sau. Kính râm làm bạn mất thêm một nấc ánh sáng đúng lúc mắt đang thiếu nhất.
  3. Dừng lại vài giây ngay sau ngưỡng cửa nếu đi bộ. Đứng sát tường hoặc tay vịn, để mắt bắt được lối đi trước rồi mới bước tiếp.
  4. Bật đèn xe hoặc đèn pin chiếu xuống sàn, không chiếu ngang tầm mắt người khác. Ánh sáng hướng xuống giúp thấy bậc mà không làm người xung quanh loá.
  5. Tránh nhìn màn hình điện thoại sáng trong mấy phút đầu. Nếu buộc phải xem, giảm độ sáng xuống thấp nhất.
  6. Khi dẫn người lớn tuổi hoặc trẻ nhỏ, đi chậm hơn bình thường và nhắc trước chỗ có bậc, chỗ đổi độ dốc.

Với chủ nhà kho, quán xá hay toà nhà, cách rẻ nhất là chiếu sáng vùng cửa vào mạnh hơn phía trong và sơn mép bậc màu sáng tương phản. Đó là cách làm "đường hầm chuyển tiếp" phiên bản nhỏ.

Ai thích nghi chậm hơn và khi nào nên đi khám

Người lớn tuổi. Từ khoảng tuổi trung niên trở đi, đồng tử nhỏ hơn, thuỷ tinh thể kém trong và quá trình phục hồi sắc tố chậm lại. Nhiều nghiên cứu ghi nhận thời gian thích nghi bóng tối dài ra rõ rệt theo tuổi. Đây là thay đổi bình thường, nhưng nó có nghĩa người lớn tuổi cần được chiếu sáng lối đi tốt hơn chứ không phải "cố quen dần".

Người vừa ở ngoài nắng rất lâu. Một buổi trưa dài ngoài bãi biển hay đồng ruộng có thể làm khả năng nhìn trong tối buổi tối hôm đó kém hơn bình thường. Đeo kính râm khi ở ngoài nắng gắt nhiều giờ là cách người làm việc ban đêm hay dùng để giữ thị lực cho ca tối.

Người thiếu vitamin A kéo dài. Vì rhodopsin cần vitamin A, thiếu hụt nặng làm mắt nhìn trong tối kém đi. Ở người ăn uống đầy đủ, uống thêm vitamin A không làm mắt nhìn tối giỏi hơn mức bình thường.

Khi nào cần khám. Nếu bạn nhận thấy mình thích nghi với bóng tối chậm hơn hẳn so với trước, chậm hơn người cùng tuổi, hay ban đêm gần như không đi lại được, hãy đến bác sĩ nhãn khoa. Bài này chỉ giải thích cơ chế bình thường, không thay cho việc khám. Một số bệnh về võng mạc và thuỷ tinh thể biểu hiện đầu tiên chính là khó nhìn trong tối.

Những lúc trong nhà mắt bị bỏ lại phía sau

Không cần hầm xe hay rạp phim, ngay trong nhà cũng có nhiều khoảnh khắc mắt bị đẩy vào bóng tối nhanh hơn khả năng theo kịp của nó. Mất điện đột ngột vào buổi tối là ví dụ rõ nhất: phòng đang sáng đèn bỗng tối hẳn, mọi người đứng bật dậy đi tìm đèn pin và va vào ghế, vào góc bàn. Lúc đó tế bào que gần như chưa phục hồi gì vì cả buổi tối mắt đã ở dưới đèn.

Tình huống thứ hai hay gặp là bật đèn nhà vệ sinh lúc nửa đêm rồi tắt đi để quay về giường. Vài phút dưới ánh đèn trắng đã tẩy một phần đáng kể sắc tố mà mắt tích luỹ suốt giấc ngủ, nên quãng đường về phòng tối hơn hẳn quãng đường đi. Người lớn tuổi hay vấp ngã đúng ở chặng về này chứ không phải chặng đi.

Tình huống thứ ba là đi từ sân sáng đèn vào nhà kho, gác xép hay phòng chứa đồ không bật đèn. Người ta thường nghĩ "chỉ lấy một món rồi ra", nên không chờ, không bật đèn, và lần mò trong lúc mắt chưa thấy gì. Cách xử lý chung cho cả ba: để sẵn đèn nhỏ cố định ở lối đi, dùng đèn ngủ ánh vàng mờ ở hành lang thay vì đèn trắng sáng, và tập thói quen đứng yên vài giây sau khi đèn tắt đột ngột thay vì vội di chuyển.

Câu hỏi thường gặp

Thích nghi bóng tối mất bao lâu mới hoàn toàn?

Ở người trẻ mắt khoẻ, tế bào nón đạt mức tối đa sau khoảng năm đến mười phút, còn tế bào que cần khoảng hai mươi đến bốn mươi phút để đạt độ nhạy gần cao nhất. Thời gian thực tế phụ thuộc mức sáng bạn vừa ở trước đó và tuổi tác.

Vì sao vào rạp phim tối thì đi lạc ghế mà lúc ra lại nhìn rõ ngay?

Vào rạp là chiều thích nghi với bóng tối, phải chờ sắc tố trong tế bào que phục hồi nên chậm. Ra sảnh là chiều thích nghi với ánh sáng, đồng tử co ngay và tế bào nón làm việc tức thì nên chỉ mất vài giây.

Nhắm một mắt trước khi vào chỗ tối có giúp gì không?

Có cơ sở. Mỗi mắt thích nghi khá độc lập, nên nếu một mắt được che khỏi ánh sáng mạnh trong vài phút trước đó, mắt ấy sẽ nhìn trong tối tốt hơn khi bạn vào. Cách này hợp khi bạn biết trước sắp phải vào chỗ tối và có thời gian chuẩn bị.

Đeo kính râm cả ngày có làm mắt yếu đi không?

Không có bằng chứng kính râm làm mắt yếu đi. Ngược lại, che bớt nắng gắt nhiều giờ giúp buổi tối mắt thích nghi bóng tối dễ hơn. Điều cần tránh là đeo kính râm khi đã vào chỗ tối hoặc khi lái xe ban đêm.

Bao giờ khó nhìn trong tối là dấu hiệu cần đi khám?

Khi bạn thấy mình kém hơn hẳn so với trước, kém hơn người cùng tuổi, hay tình trạng nặng dần theo tháng. Bác sĩ nhãn khoa sẽ kiểm tra thuỷ tinh thể, võng mạc và các nguyên nhân khác; bài viết không thay được buổi khám đó.

Ăn nhiều cà rốt có giúp thích nghi bóng tối nhanh hơn không?

Chỉ khi cơ thể đang thiếu vitamin A. Với người ăn uống bình thường, kho vitamin A đã đủ cho rhodopsin, ăn thêm không làm tế bào que phục hồi nhanh hơn mức sinh lý của chúng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138