NhinThay.comNhìn Thấy
Mắt và não tạo hình ảnh

Ánh sáng đi vào mắt như thế nào: giác mạc, đồng tử, thể thuỷ tinh hội tụ hình ra sao

Theo chân một tia sáng từ giác mạc qua đồng tử, thể thuỷ tinh tới võng mạc: phần nào bẻ tia mạnh nhất, mắt chỉnh nét gần xa và đổi ánh sáng thành tín hiệu ra sao.

Close side view of a young woman by a sunny window in a Hue cafe, sunlight crossing her eye, face mostly in shadow, shallow focus, warm golden light

Ánh sáng đi vào mắt qua bốn chặng: giác mạc bẻ tia sáng mạnh nhất, đồng tử điều chỉnh lượng sáng lọt vào, thể thuỷ tinh tinh chỉnh độ nét theo khoảng cách, rồi tia sáng xuyên qua khối dịch kính để hội tụ trên võng mạc ở đáy mắt. Tại võng mạc, các tế bào cảm quang đổi năng lượng ánh sáng thành tín hiệu điện, và từ đó việc "nhìn" mới chuyển sang tay của não.

Nhiều người nghĩ thể thuỷ tinh là "ống kính chính" của mắt. Thật ra phần lớn công việc hội tụ do giác mạc làm; thể thuỷ tinh chỉ là phần chỉnh nét. Bài này đi theo đúng hành trình của một tia sáng, giải thích từng chặng làm gì và vì sao thiết kế ấy hợp lý, ở mức hiểu biết chung chứ không bàn bệnh mắt hay cách chữa.

Chặng đầu: giác mạc là thấu kính mạnh nhất của mắt

Giác mạc là lớp trong suốt, hơi vồng, nằm phía trước lòng đen. Nó trông mỏng manh, nhưng về mặt quang học, nó gánh khoảng hai phần ba khả năng bẻ tia sáng của toàn bộ mắt. Lý do nằm ở vật lý khúc xạ: tia sáng bị bẻ mạnh nhất ở chỗ hai môi trường có chiết suất chênh nhau nhiều nhất. Giác mạc là mặt tiếp giáp giữa không khí và mô có nhiều nước, nên độ chênh ở đây lớn hơn hẳn so với chỗ thể thuỷ tinh tiếp giáp với dịch trong mắt.

Chính vì vậy mà khi lặn mở mắt dưới nước, mọi thứ nhoè hẳn. Nước có chiết suất gần bằng giác mạc, nên mặt cong ấy gần như mất tác dụng bẻ tia; mắt bỗng thiếu đi phần lớn "độ" hội tụ và hình rơi ra phía sau võng mạc. Đeo kính lặn tạo lại một lớp không khí trước mắt, giác mạc làm việc bình thường trở lại và hình nét ngay.

Giác mạc không có mạch máu, nhận dưỡng chất từ nước mắt và thuỷ dịch phía sau. Đó là một phần lý do nó trong suốt được. Bề mặt của nó cũng cần màng nước mắt phủ đều để mịn về mặt quang học; một bề mặt khô, gợn sẽ làm tia sáng tán ra lung tung, giống tấm kính bị mờ hơi nước. Đây là lý do việc chớp mắt có liên quan trực tiếp tới độ nét, chuyện được bàn kỹ ở một bài khác trong danh mục này.

Đồng tử: cái lỗ tự co giãn theo ánh sáng

Sau giác mạc là mống mắt, phần mang màu nâu, đen hay xanh của mắt, và ở giữa là đồng tử, tức con ngươi. Đồng tử không phải một bộ phận; nó chỉ là lỗ hở. Hai nhóm cơ trong mống mắt kéo lỗ này to ra hoặc thu nhỏ lại, ở người trưởng thành thường trong khoảng từ chừng hai đến tám mi-li-mét đường kính tuỳ độ sáng và tuổi.

Ở chỗ sáng, đồng tử thu nhỏ để giảm lượng sáng và đồng thời làm hình nét hơn, giống cách người chụp ảnh khép khẩu độ để tăng vùng rõ. Ở chỗ tối, đồng tử mở to để gom thêm ánh sáng, đổi lại vùng rõ nông hơn và các sai lệch quang học ở rìa thấu kính lộ ra nhiều hơn. Đó là một trong những lý do chữ nhỏ khó đọc hơn khi trời chạng vạng, dù bạn vẫn "thấy" được trang giấy.

Cần biết một giới hạn: đồng tử chỉ điều chỉnh được lượng sáng trong một phạm vi hẹp, cỡ mười mấy lần về diện tích. Trong khi đó, chênh lệch độ sáng giữa trưa nắng ở Ninh Thuận cũ, nay thuộc Khánh Hoà, và một căn phòng tắt đèn lên tới hàng triệu lần. Phần lớn việc thích nghi với sáng tối do chính võng mạc đảm nhận, qua việc đổi độ nhạy của tế bào cảm quang, một quá trình chậm hơn nhiều so với cái co giãn tức thì của con ngươi.

Đồng tử còn phản ứng với những thứ không phải ánh sáng: khi nhìn gần nó thu nhỏ lại cùng lúc hai mắt quy vào trong, và khi tập trung suy nghĩ căng thẳng nó có thể giãn nhẹ. Các nhà tâm lý học dùng chính phản ứng nhỏ này như một thước đo mức gắng sức của trí não trong phòng thí nghiệm.

Thể thuỷ tinh: phần tinh chỉnh nét gần và xa

Cơ chế điều tiết. Thể thuỷ tinh là một thấu kính mềm, treo bằng những sợi dây chằng nhỏ quanh viền. Khi bạn nhìn xa, cơ vòng quanh nó giãn, dây chằng căng ra kéo thấu kính dẹt lại, độ hội tụ giảm. Khi nhìn gần, cơ co lại, dây chằng chùng xuống, thấu kính tự phồng lên nhờ độ đàn hồi, độ hội tụ tăng. Cơ chế này được gọi là điều tiết, và nó diễn ra tự động mỗi khi mắt chuyển điểm nhìn.

Vì sao gọi là tinh chỉnh. So với giác mạc, phần độ hội tụ do thể thuỷ tinh đóng góp nhỏ hơn, nhưng nó là phần duy nhất thay đổi được. Giác mạc như ống kính cố định của máy ảnh, còn thể thuỷ tinh như vòng lấy nét. Không có nó, bạn chỉ nhìn rõ ở một khoảng cách cố định.

Điều tiết mất thời gian. Chuyển nét từ bảng đen ở cuối lớp sang cuốn vở trên bàn không tức thì; ở người trẻ thường mất chừng vài phần mười giây. Đó là lý do mắt cảm thấy mệt khi phải chuyển nét liên tục, chẳng hạn vừa nhìn đường vừa liếc bảng đồng hồ xe.

Tuổi tác và khả năng điều tiết. Thể thuỷ tinh cứng dần theo tuổi, nên khả năng phồng lên giảm từ từ suốt đời. Đến khoảng tuổi bốn mươi lăm, nhiều người bắt đầu phải cầm điện thoại xa ra mới đọc rõ. Đây là thay đổi bình thường của tuổi tác, khác với các vấn đề mắt cần điều trị; nếu nhìn mờ đột ngột hay kèm đau, bạn nên đi khám bác sĩ nhãn khoa thay vì tự suy đoán.

Ánh sáng xanh và tia cực tím. Thể thuỷ tinh hấp thụ phần lớn tia cực tím, phần nào giống một tấm lọc. Đó là một trong những lý do mắt người thường không thấy dải cực tím mà một số loài chim và côn trùng thấy được, chuyện được bàn ở danh mục mắt động vật.

Qua dịch kính, hình hội tụ trên võng mạc và bị lộn ngược

Sau thể thuỷ tinh, tia sáng đi qua dịch kính, một khối gel trong suốt chiếm phần lớn thể tích nhãn cầu, rồi chạm tới võng mạc. Võng mạc dày chưa tới nửa mi-li-mét nhưng gồm nhiều lớp tế bào thần kinh xếp chồng. Điều lạ là ánh sáng phải xuyên qua các lớp tế bào dẫn tín hiệu và mạch máu trước, rồi mới tới tế bào cảm quang nằm ở lớp sâu nhất, sát thành sau của mắt. Ở vùng giữa, nơi nhìn rõ nhất, các lớp phía trên được dạt sang hai bên để ánh sáng đi thẳng tới tế bào cảm quang với ít cản trở nhất.

Hình hội tụ trên võng mạc là ảnh thật, nhỏ và lộn ngược, đúng như hình của bất kỳ thấu kính hội tụ nào chiếu lên màn. Nhà thiên văn Kepler đã mô tả điều này đầu thế kỷ XVII, và vài thập kỷ sau Descartes kể lại thí nghiệm cạo mỏng thành sau mắt bò để thấy hình ngược hiện lên. Việc não "lật" hình như thế nào là một câu chuyện riêng, có bài giải thích kỹ trong danh mục này.

Những đốm nhỏ hay sợi lơ lửng mà đôi khi bạn thấy trôi theo ánh mắt khi nhìn lên nền trời xanh chính là bóng của những cụm nhỏ trong dịch kính đổ lên võng mạc. Phần lớn chúng vô hại và não dần lờ đi. Tuy vậy, nếu số đốm tăng đột ngột, kèm chớp sáng như tia lửa hay một vùng tối như tấm màn che, đó là dấu hiệu cần được bác sĩ nhãn khoa khám sớm, không nên chờ.

Ánh sáng thành tín hiệu: những gì xảy ra trong vài phần nghìn giây

Khi tia sáng chạm tới tế bào cảm quang, quang học kết thúc và hoá sinh bắt đầu. Bảng dưới tóm tắt các chặng từ võng mạc ra khỏi mắt, theo những gì sinh lý học đã mô tả khá chắc chắn.

ChặngĐiều xảy raÝ nghĩa với việc nhìn
Sắc tố cảm quangMột phân tử sắc tố hấp thụ hạt ánh sáng và đổi hình dạngĐây là bước duy nhất ánh sáng tác động trực tiếp
Khuếch đạiMột chuỗi phản ứng enzym nhân tín hiệu lên rất nhiều lầnNhờ vậy tế bào que phản ứng được với lượng sáng cực nhỏ
Đổi điện thếTế bào cảm quang thay đổi điện thế màng và lượng chất dẫn truyền tiết raÁnh sáng được viết lại thành ngôn ngữ thần kinh
Xử lý ngay trong võng mạcTế bào hai cực, tế bào ngang, tế bào amacrine so sánh tín hiệu giữa các điểm lân cậnVõng mạc gửi đi chủ yếu chỗ thay đổi và đường viền, không phải từng điểm sáng
Tế bào hạchKhoảng một triệu sợi trục gom lại thành dây thần kinh thị giácHơn trăm triệu tế bào cảm quang được nén vào khoảng một triệu đường truyền

Con số cuối cùng là điểm đáng nhớ nhất. Võng mạc không phải tấm cảm biến thụ động chuyển nguyên hình đi; nó là một phần của não, phát triển từ cùng mô với não thời phôi thai, và đã nén, lọc, nhấn mạnh đường viền trước khi tín hiệu rời khỏi mắt. Những gì bạn "thấy" vì thế đã là kết quả xử lý ngay từ đáy mắt.

Những hiểu lầm thường gặp về đường đi của ánh sáng trong mắt

Vài niềm tin phổ biến nghe hợp lý nhưng không khớp với quang học và sinh lý của mắt:

  • "Mắt phát ra tia nhìn." Thuyết tia phát ra từ mắt có từ thời cổ đại và tồn tại khá lâu. Ngày nay đã rõ mắt chỉ nhận ánh sáng; nó không phát ra gì. Ánh mắt mèo sáng trong đêm là ánh đèn phản lại từ một lớp phản quang sau võng mạc, không phải tia phát ra.
  • "Thể thuỷ tinh là ống kính chính." Như đã nói, giác mạc gánh phần lớn độ hội tụ; thể thuỷ tinh lo phần chỉnh nét.
  • "Con ngươi to là nhìn rõ hơn." Con ngươi to cho nhiều ánh sáng hơn nhưng vùng rõ nông hơn và sai lệch quang học nhiều hơn; ở đủ sáng, con ngươi nhỏ thường cho hình nét hơn.
  • "Mắt thấy được mọi ánh sáng." Mắt người chỉ nhạy với dải bước sóng từ khoảng 380 đến 750 nan-mét. Hồng ngoại và tử ngoại ở hai bên dải ấy đều đi vào mắt mà không tạo cảm giác thấy.
  • "Hình trên võng mạc giống một tấm ảnh hoàn chỉnh." Hình ấy chỉ rõ ở một vùng rất nhỏ chính giữa; phần lớn còn lại nhoè. Cảm giác thế giới rõ đều khắp là do não ghép các lần nhìn lại với nhau.

Hiểu đúng những điểm trên giúp bạn đọc các bài khác trên trang dễ hơn, vì phần lớn hiện tượng thị giác thú vị nằm ở khoảng cách giữa hình trên võng mạc và hình mà não dựng nên.

Câu hỏi thường gặp

Ánh sáng đi từ giác mạc tới võng mạc mất bao lâu?

Gần như tức thì. Nhãn cầu chỉ dài khoảng hai mươi bốn mi-li-mét, ánh sáng đi quãng đó trong một phần rất nhỏ của một phần tỉ giây. Thời gian đáng kể nằm ở khâu hoá sinh trong tế bào cảm quang và đường truyền lên não, tính bằng hàng chục mi-li-giây.

Vì sao mở mắt dưới nước lại thấy mờ?

Vì nước có chiết suất gần bằng giác mạc, nên mặt cong của giác mạc gần như mất tác dụng bẻ tia. Mắt mất phần lớn độ hội tụ và hình rơi ra sau võng mạc. Kính lặn giữ một lớp không khí trước mắt nên giải quyết được điều này.

Con ngươi co giãn nhanh đến mức nào?

Phản xạ co đồng tử khi gặp sáng bắt đầu sau khoảng hai phần mười giây và diễn ra trong khoảng một giây. Giãn ra khi vào chỗ tối chậm hơn, vài giây. Còn việc võng mạc thích nghi hẳn với bóng tối thì mất nhiều phút.

Đọc sách lúc trời tối làm mắt điều tiết quá sức có hại không?

Đọc chỗ thiếu sáng dễ gây mỏi mắt tạm thời vì đồng tử mở to, vùng rõ nông và mắt phải gắng sức. Bằng chứng hiện có không cho thấy nó làm hỏng mắt vĩnh viễn. Tuy vậy, đủ sáng vẫn giúp đọc dễ chịu hơn, và nếu mỏi kéo dài nên đi khám nhãn khoa.

Mắt người có giống một chiếc máy ảnh không?

Giống ở phần quang học: có thấu kính, có màn chắn sáng, có bề mặt nhận hình. Khác ở phần còn lại: võng mạc xử lý tín hiệu ngay tại chỗ, chỉ vùng giữa nét, mắt liên tục đảo nhìn, và hình cuối cùng là do não dựng, không phải một tấm ảnh chụp.

Vì sao ảnh chụp có đèn flash đôi khi làm mắt người đỏ lên?

Đèn flash đi thẳng qua đồng tử đang mở to trong chỗ tối, chiếu lên đáy mắt giàu mạch máu rồi phản lại ống kính. Máy ảnh ghi lại màu đỏ của lớp mạch máu ấy. Chức năng chống mắt đỏ nháy đèn trước để con ngươi co lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138