NhinThay.comNhìn Thấy
Chuyển động và màn hình

Bánh xe quay ngược trên video: hiệu ứng bánh xe ngựa và cách tránh khi quay

Bánh xe, cánh quạt trên video có lúc quay ngược hoặc đứng yên. Giải thích bằng nhịp lấy mẫu của máy quay, phép tính đơn giản và cách tránh khi tự quay.

Low angle view of a motorbike wheel spinning on a rural road in Đồng Tháp, spokes blurred, rice fields behind, rider out of frame, late afternoon golden light

Bánh xe quay ngược trên video vì máy quay chỉ chụp bánh xe vài chục lần mỗi giây; nếu giữa hai lần chụp, mỗi nan hoa đi gần hết một vòng tới vị trí của nan kế tiếp, mắt sẽ ghép nan này với nan kia và thấy bánh lùi chậm lại. Hiện tượng có tên quen thuộc là hiệu ứng bánh xe ngựa, vì người xem phim cao bồi xưa thấy bánh xe ngựa quay ngược khi xe đang chạy tới.

Đây không phải lỗi của máy quay hay của mắt, mà là hệ quả toán học của việc lấy mẫu một chuyển động lặp lại. Hiểu nó giúp bạn đọc đúng các đoạn video cánh quạt trực thăng "đứng yên giữa trời", và biết cách chỉnh máy để tránh khi tự quay xe, quạt hay máy móc. Phần cuối bàn tới một câu hỏi thú vị hơn: người ta cũng thấy bánh xe quay ngược dưới ánh nắng, nơi không có khung hình nào cả.

Máy quay lấy mẫu, bánh xe thì lặp lại

Hãy hình dung một bánh xe có năm nan đều nhau. Vì năm nan giống hệt, bánh trông y nguyên mỗi khi quay được một phần năm vòng, tức 72 độ. Với mắt nhìn liên tục, điều đó không quan trọng: ta thấy nan trượt qua mọi vị trí. Nhưng máy quay chỉ ghi lại bánh xe ở những thời điểm rời rạc, ví dụ 30 lần mỗi giây.

Giữa hai khung hình, bộ não người xem phải trả lời một câu hỏi: nan nào trong khung sau là nan nào trong khung trước? Nó chọn lời giải đơn giản nhất, tức là ghép mỗi nan với nan gần nhất. Nếu bánh xe quay 10 độ giữa hai khung, ghép gần nhất cho ra đúng chiều quay. Nếu bánh xe quay 70 độ, nan gần nhất với vị trí cũ lại là nan bên cạnh, nằm lùi lại 2 độ. Não kết luận: bánh lùi 2 độ mỗi khung. Bạn thấy bánh xe quay ngược thật chậm, dù xe đang lao tới.

Kỹ sư xử lý tín hiệu gọi chuyện này là chồng phổ theo thời gian: một dao động nhanh hơn nửa tốc độ lấy mẫu sẽ hiện ra như một dao động chậm hơn, có khi đổi chiều. Nguyên lý giống hệt tiếng rè lạ khi ghi âm với tần số lấy mẫu quá thấp. Bánh xe chỉ là trường hợp dễ thấy nhất, vì mắt ta rất nhạy với hướng quay.

Tính thử một ví dụ

Ví dụ giả định: bánh xe năm nan, quay video ở 30 hình mỗi giây. Một phần năm vòng là 72 độ. Bảng dưới cho thấy bánh xe hiện ra thế nào khi tốc độ quay thật tăng dần.

Góc quay thật giữa hai khungGhép gần nhất của nãoBạn thấy trên video
12 độTiến 12 độQuay đúng chiều, chậm
30 độTiến 30 độQuay đúng chiều, nhanh hơn
36 độ (đúng nửa khoảng 72)Tiến hay lùi 36 độ đều như nhauNan nhấp nháy, chiều quay mơ hồ
60 độLùi 12 độQuay ngược, khá chậm
72 độKhông đổiBánh xe đứng yên
80 độTiến 8 độQuay đúng chiều nhưng rất chậm

Từ bảng có thể rút ra quy luật: cứ mỗi lần bánh xe tăng tốc thêm một bội số 72 độ mỗi khung, hình ảnh trên video lặp lại chu kỳ tiến, mơ hồ, lùi, đứng yên. Khi xe tăng tốc đều, người xem thấy bánh quay tới, chậm dần, đứng lại, quay lùi rồi lại quay tới, lặp đi lặp lại. Đó là cảnh quen thuộc trong video quay xe đua hoặc xe khởi hành.

Số nan càng nhiều thì khoảng lặp càng nhỏ, hiện tượng xuất hiện ở tốc độ càng thấp. Mâm xe có hoa văn phức tạp có thể cho ra những hình "xoắn" lạ vì mỗi chi tiết lặp ở một góc khác nhau.

Cánh quạt trực thăng đứng yên và cánh quạt bị bẻ cong

Cánh quạt đứng yên giữa trời. Những đoạn video trực thăng bay lơ lửng mà cánh quạt không quay thường gây xôn xao trên mạng. Lý do vẫn là phép tính trên: nếu cánh quạt có bốn lá và tốc độ quay khiến mỗi lá đi đúng một phần tư vòng giữa hai khung, mọi khung hình đều thấy cánh ở cùng vị trí. Người quay chỉ cần chọn tốc độ khung và màn trập phù hợp, ngẫu nhiên hoặc cố ý.

Màn trập nhanh làm hiệu ứng rõ hơn. Để thấy cánh quạt đứng yên sắc nét, mỗi khung phải phơi sáng rất ngắn. Nếu màn trập mở lâu, cánh quạt để lại vệt nhoè trong từng khung, hiệu ứng vẫn có nhưng trông như đĩa mờ quay chậm. Trời nắng gắt làm máy tự chọn màn trập nhanh, vì vậy những đoạn video gây xôn xao thường quay ngoài trời sáng.

Cánh quạt cong như sợi mì. Điện thoại thường dùng cảm biến đọc từng hàng điểm ảnh từ trên xuống dưới thay vì cả khung cùng lúc, gọi là màn trập cuộn. Khi cánh quạt quay nhanh hơn tốc độ đọc, phần trên khung ghi cánh ở vị trí này, phần dưới ghi ở vị trí khác, nên cánh hiện ra cong vặn hoặc rời thành từng mảnh. Đây là hiện tượng khác với bánh xe quay ngược, dù hai thứ hay xuất hiện cùng nhau.

Không có gì bí ẩn. Cả ba hình ảnh trên đều tái tạo được nếu biết số lá cánh, tốc độ quay và thông số máy. Khi thấy video "máy bay cánh quạt không quay vẫn bay", bạn có thể yên tâm đó là phép lấy mẫu, không phải công nghệ lạ.

Hiệu ứng hoạt nghiệm dưới đèn: chuyện an toàn trong xưởng

Máy quay không phải thứ duy nhất lấy mẫu chuyển động. Một nguồn sáng nhấp nháy đều cũng làm việc đó: mắt chỉ thấy vật khi đèn sáng. Nếu đèn chớp đúng nhịp quay của một vật, vật có thể trông đứng yên dù đang quay rất nhanh. Người ta lợi dụng điều này có chủ đích trong đèn hoạt nghiệm dùng để quan sát máy móc đang chạy, kiểm tra tốc độ đĩa than, hoặc chụp những tia nước nhỏ giọt như đứng yên.

Mặt trái của hiện tượng là rủi ro an toàn. Đèn huỳnh quang dùng chấn lưu cũ và một số đèn LED rẻ tiền dao động độ sáng theo lưới điện; với điện 50Hz ở Việt Nam, đèn chớp 100 lần mỗi giây. Mắt bình thường không thấy chớp, nhưng một trục máy tiện hay lưỡi cưa quay ở tốc độ trùng hoặc gần bội số của nhịp đó có thể trông như quay chậm hoặc dừng hẳn. Một người thợ mệt mỏi có thể đưa tay vào.

Các tài liệu an toàn lao động về chiếu sáng nơi làm việc từ lâu đã nhắc rủi ro này, và cách xử lý thông dụng là dùng đèn có bộ nguồn không nhấp nháy, chia đèn ra nhiều pha điện, hoặc gắn đèn sợi đốt hay đèn cục bộ ánh sáng ổn định ở ngay vị trí máy. Nếu bạn làm việc với máy quay nhanh dưới đèn điện, đừng dựa vào mắt để đoán máy đã dừng; hãy nhìn công tắc, nghe tiếng máy và chờ máy dừng hẳn.

Bánh xe quay ngược dưới ánh nắng: hiện tượng có thật, giải thích còn tranh luận

Câu hỏi khó hơn đến từ người đứng bên đường giữa trưa nắng: họ kể đôi khi thấy mâm xe ô tô quay ngược trong chốc lát, dù ánh nắng không nhấp nháy và không có máy quay nào. Các nhà nghiên cứu thị giác đã ghi nhận hiện tượng này trong phòng thí nghiệm từ thập niên 1960, bằng cách cho người xem nhìn một vòng tròn có vạch quay liên tục dưới ánh sáng ổn định. Một phần người xem, một phần thời gian, thấy vòng quay ngược.

Giải thích ban đầu hấp dẫn: có thể chính hệ thị giác lấy mẫu thế giới theo từng "khung" ngắn, giống một máy quay chậm. Nếu đúng, đó là bằng chứng lớn về cách não xử lý thời gian. Nhưng nhiều thí nghiệm sau đó cho kết quả không khớp với một tốc độ lấy mẫu cố định: hiện tượng xuất hiện không đều, phụ thuộc chú ý, xuất hiện cả khi hai vòng quay ngược chiều đặt cạnh nhau theo cách mà mô hình khung hình khó giải thích.

Một giải thích cạnh tranh cho rằng trong não có những nhóm tế bào phát hiện chuyển động theo hai chiều ngược nhau. Nhìn lâu một chuyển động lặp lại, nhóm phát hiện chiều đúng mỏi dần, nhóm phát hiện chiều ngược do đặc điểm của hoa văn lặp vốn cũng bị kích thích một ít, đến lúc nào đó "thắng" và ta thấy chiều ngược. Hiện chưa có kết luận dứt khoát. Điều chắc chắn là: bánh xe quay ngược trên video thì giải thích trọn vẹn bằng lấy mẫu của máy quay; còn dưới ánh nắng, đó vẫn là đề tài nghiên cứu mở.

Cách tránh khi tự quay video xe, quạt, máy móc

Bạn không loại bỏ hoàn toàn được hiệu ứng, vì video nào cũng là chuỗi khung rời rạc, nhưng có thể làm nó bớt lộ:

  1. Đổi tốc độ khung hình. Nếu bánh xe hay cánh quạt đứng yên ở 30 hình mỗi giây, chuyển sang 25 hoặc 60 thường đẩy hiện tượng sang tốc độ quay khác. Quay thử vài giây và xem lại ngay trên máy.
  2. Giữ màn trập chậm vừa phải. Màn trập khoảng gấp đôi tốc độ khung, ví dụ một phần năm mươi giây khi quay 25 hình, cho vệt nhoè tự nhiên làm nan xe hoà thành đĩa mờ, che bớt chiều quay giả. Trời nắng thì cần kính lọc giảm sáng để giữ được màn trập này.
  3. Đổi góc máy. Quay bánh xe chéo hoặc gần chính diện xe thay vì ngang hông giúp mắt dựa vào thân xe, mặt đường để hiểu hướng đi, ít bị chú ý vào nan hoa.
  4. Dưới đèn điện, chọn nhịp hợp lưới điện. Ở nơi dùng điện 50Hz, các tốc độ 25, 50, 100 hình mỗi giây hạn chế thêm sọc sáng tối do đèn nhấp nháy chồng lên.
  5. Nếu muốn cố ý tạo hiệu ứng, ví dụ cảnh cánh quạt đứng yên cho video nghệ thuật, làm ngược lại: màn trập rất nhanh, chỉnh tốc độ quạt hoặc tốc độ khung dần dần cho tới khi cánh đứng.

Khi dựng phim, một số phần mềm có công cụ thêm nhoè chuyển động, có thể cứu một đoạn bánh xe nhảy loạn, nhưng không đổi lại được chiều quay giả đã ghi vào khung hình.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao gọi là hiệu ứng bánh xe ngựa?

Vì khán giả xem phim cao bồi thời đầu điện ảnh thấy rất rõ bánh xe ngựa có nhiều nan quay ngược khi xe chạy. Tên gọi giữ đến nay dù hiện tượng xuất hiện ở bánh ô tô, quạt điện, cánh quạt máy bay và mọi vật quay có chi tiết lặp đều.

Mắt thường có thấy quạt trần quay ngược không?

Dưới đèn ổn định, hiếm khi. Nhưng dưới đèn huỳnh quang cũ hoặc đèn LED rẻ nhấp nháy theo lưới điện, quạt trần có thể trông quay chậm, đứng yên hoặc ngược chiều vì đèn đang lấy mẫu chuyển động thay cho máy quay. Thay đèn có bộ nguồn tốt thường làm hiện tượng biến mất.

Tại sao bánh xe đứng yên trong video lại trông sắc nét chứ không nhoè?

Vì máy quay chọn màn trập rất nhanh, thường do trời sáng. Mỗi khung chỉ phơi sáng một khoảnh khắc ngắn nên nan hoa không kịp để lại vệt. Nếu khung phơi sáng lâu hơn, bánh xe vẫn có thể đứng yên nhưng sẽ là một đĩa mờ thay vì nan rõ từng chiếc.

Quay ở tốc độ khung rất cao có hết hiệu ứng không?

Tốc độ khung cao đẩy hiện tượng lên những vật quay nhanh hơn, nên với xe đi phố bạn sẽ ít gặp. Nhưng động cơ, cánh quạt máy bay hay lưỡi cưa quay rất nhanh vẫn có thể vượt qua giới hạn đó. Không có tốc độ khung nào loại bỏ hoàn toàn hiệu ứng với mọi vật quay.

Hiệu ứng này có dùng được vào việc gì có ích không?

Có. Đèn hoạt nghiệm dựa trên đúng nguyên lý này giúp thợ quan sát chi tiết máy đang chạy như đang đứng yên, đo tốc độ quay mà không cần chạm vào máy, và giúp người chụp ảnh khoa học bắt được giọt nước, cánh côn trùng ở từng pha chuyển động.

Bánh xe quay ngược dưới nắng có phải do mắt có tốc độ khung hình?

Đây là một giả thuyết đã được đưa ra và kiểm tra, nhưng chưa được chấp nhận rộng rãi. Nhiều kết quả thí nghiệm phù hợp hơn với cách giải thích dựa trên sự mỏi và cạnh tranh giữa các nhóm tế bào phát hiện chuyển động. Câu hỏi này hiện vẫn để ngỏ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138