Saccade là những cú nhảy rất nhanh của mắt từ điểm này sang điểm khác, diễn ra khoảng ba lần mỗi giây khi bạn nhìn quanh, mỗi cú chỉ mất vài chục mi-li-giây. Giữa các cú nhảy, mắt dừng lại chừng một phần năm đến một phần ba giây để thu hình. Gần như mọi thông tin thị giác bạn nhận được đều đến từ những lần dừng ấy, không phải từ lúc mắt đang di chuyển.
Bạn không cảm thấy mắt mình nhảy cóc, cũng không thấy thế giới chao đảo mỗi lần như vậy, vì não tạm thời giảm độ nhạy thị giác trong lúc nhảy và ghép các lần dừng thành một khung cảnh liền mạch. Bài này giải thích saccade là gì, vì sao mắt cần nhảy, não che giấu chuyện đó ra sao, và những gì các nghiên cứu theo dõi ánh mắt đã tìm ra.
Mắt nhảy chứ không lướt: tự kiểm chứng trong mười giây
Thử nhìn chậm rãi một đường thẳng từ góc trái sang góc phải của trần nhà, cố gắng cho mắt lướt thật đều. Nếu nhờ một người ngồi đối diện quan sát mắt bạn, họ sẽ thấy mắt bạn không trượt êm mà dịch theo từng nấc nhỏ. Bạn không thể cho mắt lướt đều trên một khung cảnh đứng yên, dù cố đến đâu.
Bây giờ giơ ngón tay lên và di chuyển nó chậm từ trái sang phải, mắt bám theo đầu ngón tay. Lần này mắt lại trượt khá êm. Đó là kiểu chuyển động khác, gọi là bám đuổi mượt, và nó chỉ hoạt động khi có một vật đang chuyển động để mắt bám theo. Không có vật di chuyển, hệ vận động của mắt mặc định dùng cú nhảy.
Từ "saccade" có gốc tiếng Pháp, chỉ cú giật dây cương. Bác sĩ nhãn khoa người Pháp Louis Émile Javal được ghi nhận là người, vào cuối thế kỷ XIX, chú ý rằng mắt người đọc sách không trượt đều trên dòng chữ mà nhảy theo từng chặng ngắn rồi dừng. Phát hiện tưởng nhỏ ấy mở ra cả một ngành nghiên cứu về chuyển động mắt khi đọc.
Saccade nhanh đến mức nào: vài con số tham khảo
Các con số dưới đây là khoảng thường gặp trong tài liệu sinh lý thị giác, thay đổi theo người, theo độ dài cú nhảy và theo nhiệm vụ.
| Đặc điểm | Khoảng thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Số cú nhảy mỗi giây khi nhìn quanh | Khoảng 2–4 | Quy ra hàng chục nghìn lần trong một ngày thức |
| Thời gian một cú nhảy | Khoảng 20–100 mi-li-giây | Cú càng dài càng lâu hơn một chút |
| Tốc độ đỉnh của nhãn cầu | Vài trăm độ mỗi giây | Thuộc nhóm chuyển động nhanh nhất cơ thể người làm được |
| Thời gian dừng giữa hai cú | Khoảng 200–300 mi-li-giây | Đây là lúc mắt thật sự thu thông tin |
| Độ trễ từ lúc vật xuất hiện tới khi mắt nhảy tới | Khoảng 150–250 mi-li-giây | Gồm thời gian phát hiện, chọn đích và lệnh cho cơ |
Điểm quan trọng nhất: một khi cú nhảy đã bắt đầu, nó gần như không thể sửa giữa chừng. Não phải tính sẵn đích đến trước khi phát lệnh, giống như ném một hòn đá chứ không phải dắt một sợi dây. Nếu đích di chuyển trong lúc mắt đang nhảy, mắt sẽ cần thêm một cú nhảy nhỏ để chỉnh lại.
Vì sao mắt phải nhảy liên tục
Lý do gốc nằm ở cấu trúc võng mạc. Như bài về độ nét của mắt đã giải thích, chỉ có vùng hố trung tâm, cỡ một hai độ, là thật sự nét. Muốn thấy rõ một khuôn mặt, một dòng chữ hay một biển chỉ đường, mắt phải đưa đúng phần đó vào hố trung tâm. Saccade là cách nhanh nhất để di chuyển vùng nét ấy khắp khung cảnh, như một chiếc đèn pin nhỏ quét qua căn phòng tối.
Cách thiết kế này tiết kiệm: thay vì có một võng mạc nét đều và một dây thần kinh thị giác to gấp nhiều lần, mắt có một vùng nét nhỏ và một bộ cơ di chuyển cực nhanh. Cái giá là mắt phải liên tục quyết định nhìn vào đâu tiếp theo, và phần lớn quyết định đó diễn ra mà bạn không hề ý thức.
Ngay cả khi bạn cố nhìn chằm chằm vào một điểm, mắt cũng không đứng yên hoàn toàn. Những rung động và cú nhảy rất nhỏ, gọi là vi chuyển động, vẫn diễn ra liên tục. Các thí nghiệm giữa thế kỷ XX dùng thiết bị gắn theo nhãn cầu để giữ hình đứng yên tuyệt đối trên võng mạc cho thấy hình sẽ mờ dần rồi nhạt đi. Hệ thị giác phản ứng với thay đổi, nên mắt cần những chuyển động nhỏ này để làm mới tín hiệu.
Não che giấu những cú nhảy bằng cách nào
Giảm nhạy trong lúc nhảy. Ngay trước và trong khi mắt nhảy, độ nhạy thị giác giảm rõ rệt, nhất là với chuyển động và các mảng sáng tối rộng. Hiện tượng này gọi là ức chế thị giác khi đảo mắt. Nhờ nó, vệt nhoè mà võng mạc nhận được lúc mắt quét ngang không bao giờ được đưa lên ý thức.
Che hình bằng hình đến sau. Hình rõ nét ở lần dừng tiếp theo xuất hiện ngay sau cú nhảy và "phủ" lên vệt nhoè trước đó. Các nhà nghiên cứu cho rằng sự che lấp này góp phần không kém việc giảm nhạy.
Dự báo vị trí. Não biết trước mắt sắp nhảy tới đâu vì chính nó phát lệnh. Một bản sao của lệnh vận động được dùng để dự đoán thế giới sẽ dịch chuyển ra sao trên võng mạc, và trừ đi phần dịch chuyển đó. Vì vậy thế giới đứng yên dù hình trên võng mạc vừa trượt một đoạn lớn.
Thí nghiệm với gương. Đứng trước gương, nhìn luân phiên vào mắt trái rồi mắt phải của chính mình trong gương. Bạn sẽ không bao giờ thấy mắt mình di chuyển, dù người đứng cạnh thấy rõ. Nhưng nếu quay bằng camera trước của điện thoại, vốn có một độ trễ nhỏ, bạn lại thấy được chuyển động ấy. Đây là minh hoạ đơn giản cho việc giảm nhạy trong lúc nhảy.
Ảo giác đồng hồ dừng. Liếc nhanh sang chiếc đồng hồ có kim giây, nhiều người cảm thấy kim đứng yên lâu hơn một giây trước khi nhích tiếp. Năm 2001, một nhóm nghiên cứu ở Anh công bố thí nghiệm cho thấy não dường như "lùi" mốc thời gian của hình mới về lúc mắt bắt đầu nhảy, lấp vào khoảng trống bị ức chế. Cách giải thích chi tiết của hiện tượng này vẫn còn được bàn luận.
Đọc chữ là một chuỗi cú nhảy
Khi đọc, mắt không quét đều trên dòng mà dừng ở từng cụm chữ, mỗi lần dừng thường khoảng một phần tư giây, rồi nhảy tiếp một đoạn tương đương vài chữ cái tới hơn chục chữ cái tuỳ ngôn ngữ và người đọc. Một phần đáng kể các cú nhảy là quay ngược lại, khi người đọc cần xem lại một từ chưa chắc hay một câu khó hiểu. Từ ngắn, quen thuộc như "và", "của", "là" thường được bỏ qua mà không cần dừng.
Hiểu điều này giúp đánh giá những lời hứa "đọc nhanh gấp mười lần" một cách tỉnh táo. Số chữ thu được trong mỗi lần dừng bị giới hạn bởi độ rộng vùng nét, và thời gian dừng gắn với tốc độ hiểu. Các nghiên cứu tổng quan về đọc nhanh cho thấy tăng tốc độ quá nhiều thường đi kèm giảm hiểu. Chủ đề đọc nhanh có thật không được bàn kỹ hơn ở danh mục kỹ năng quan sát.
Chữ in nhỏ, dòng quá dài, khoảng cách dòng quá hẹp đều làm mắt dễ nhảy nhầm dòng khi xuống hàng. Đó là lý do sách tốt thường giữ độ dài dòng vừa phải và giãn dòng thoáng. Với người lớn tuổi hay trẻ đang tập đọc, chữ to và dòng ngắn giúp các cú nhảy chính xác hơn và đỡ mỏi mắt.
Saccade thay đổi theo tuổi, độ tỉnh táo và luyện tập
Các đặc điểm của saccade không cố định suốt đời. Ở trẻ nhỏ, độ chính xác của các cú nhảy còn đang hoàn thiện, nên trẻ cần nhiều cú chỉnh nhỏ hơn để tới đúng đích. Ở người lớn tuổi, thời gian từ lúc vật xuất hiện tới khi mắt bắt đầu nhảy thường dài ra một chút, và tốc độ đỉnh có thể giảm nhẹ. Đây là thay đổi bình thường theo tuổi, góp phần giải thích vì sao người lớn tuổi cần thêm thời gian khi quan sát giao lộ đông xe.
Mệt mỏi và thiếu ngủ cũng làm cú nhảy chậm hơn. Trong phòng thí nghiệm, tốc độ đỉnh của saccade được dùng như một chỉ số khách quan về mức tỉnh táo, vì người tham gia khó cố tình điều khiển nó. Điều này nhắc lại một lời khuyên quen thuộc: khi buồn ngủ, mắt bạn quan sát kém hơn bạn tưởng, và đó là lúc nên dừng xe nghỉ.
Luyện tập ít làm thay đổi tốc độ của từng cú nhảy, nhưng thay đổi rõ chiến lược: nhìn vào đâu, theo thứ tự nào, dừng bao lâu. Đây là phần học được, và là nền tảng của các kỹ năng quan sát được bàn ở một danh mục riêng trên trang. Những sản phẩm hứa luyện mắt nhảy nhanh hơn để chữa tật khúc xạ hay tăng thị lực không có bằng chứng khoa học vững.
Nghiên cứu theo dõi ánh mắt cho thấy gì
Thiết bị theo dõi ánh mắt ghi lại nơi mắt dừng và đường đi của các cú nhảy. Vài phát hiện đã được lặp lại nhiều lần và đáng biết:
- Nhiệm vụ quyết định chỗ nhìn. Nhà tâm lý học Liên Xô Alfred Yarbus, trong cuốn sách về chuyển động mắt xuất bản giữa thập niên 1960, cho cùng một người xem cùng một bức tranh với những câu hỏi khác nhau. Khi được hỏi về tuổi các nhân vật, mắt tập trung vào khuôn mặt; khi được hỏi về đồ đạc, mắt lướt khắp căn phòng.
- Khuôn mặt hút ánh nhìn. Khi nhìn ảnh có người, mắt thường nhảy tới khuôn mặt rất sớm, và trong khuôn mặt thì vùng mắt và miệng được nhìn nhiều nhất.
- Chỗ tương phản và chuyển động gây chú ý. Vật sáng hơn, khác màu hẳn với xung quanh hoặc đang di chuyển thường được nhìn tới trước, kể cả khi không liên quan tới việc đang làm.
- Người có kinh nghiệm nhìn khác người mới. Ở nhiều nghề như lái xe, đọc phim chụp, kiểm tra sản phẩm, người làm lâu năm thường nhìn đúng chỗ nhanh hơn và ít lần dừng thừa hơn người mới.
- Bạn không nhớ mình đã nhìn đâu. Người tham gia thí nghiệm thường đoán sai những chỗ mình đã nhìn, cho thấy phần lớn việc chọn điểm nhìn diễn ra ngoài ý thức.
Những hiểu biết này được dùng trong thiết kế biển báo, sắp xếp trang sách, bố trí bảng điều khiển. Chúng cũng nhắc rằng nhìn thấy không phải là quá trình thụ động: mắt luôn đặt câu hỏi rồi đi tìm câu trả lời.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi ngày mắt nhảy bao nhiêu lần?
Với khoảng hai đến bốn cú nhảy mỗi giây trong lúc thức, con số ước tính thường nằm trong khoảng hàng chục nghìn tới hơn một trăm nghìn lần mỗi ngày, tuỳ hoạt động. Đọc sách, xem phim hay lái xe có nhịp nhảy khác nhau, nên không có một con số chính xác chung cho mọi người.
Khi ngủ mắt có nhảy không?
Có. Trong giai đoạn giấc ngủ được gọi là ngủ cử động mắt nhanh, mắt đảo nhanh dưới mí mắt nhắm. Giai đoạn này thường gắn với giấc mơ sống động. Mối liên hệ giữa cử động mắt lúc ngủ và nội dung giấc mơ vẫn còn là chủ đề nghiên cứu.
Vì sao lắc đầu mà đọc chữ vẫn được, còn lắc sách thì khó?
Khi đầu chuyển động, một phản xạ nối tai trong với cơ mắt tự quay mắt ngược chiều để giữ hình đứng yên trên võng mạc, rất nhanh và chính xác. Khi sách lắc mà đầu đứng yên, mắt phải bám theo bằng thị giác, chậm hơn nhiều, nên chữ nhoè.
Cử động mắt có tiết lộ người ta đang nói dối không?
Không có bằng chứng khoa học đáng tin cho thấy hướng liếc mắt cho biết một người nói dối hay nói thật. Các thử nghiệm kiểm tra niềm tin phổ biến về hướng nhìn và nói dối đã không xác nhận được nó. Bạn nên thận trọng với những khoá học hứa đọc vị qua ánh mắt.
Mắt giật liên tục không kiểm soát được có phải là saccade không?
Saccade là chuyển động bình thường, có chủ đích, bạn không cảm nhận được. Nếu bạn hay người khác thấy mắt rung giật liên tục ngoài ý muốn, nhìn mọi thứ chao đảo, hoặc mí mắt co giật kéo dài, đó là điều cần bác sĩ khám chứ không tự suy đoán qua bài này.