NhinThay.comNhìn Thấy
Chuyển động và màn hình

Đèn LED và màn hình nhấp nháy ngầm: mắt không thấy nhưng có cảm nhận được không

Nhiều đèn LED và màn hình điện thoại chớp tắt hàng trăm lần mỗi giây khi giảm sáng. Vì sao mắt không thấy, camera lại thấy sọc, và bằng chứng về mỏi mắt.

Small metal workshop in Bắc Ninh under rows of long tube lights, a lathe spinning, gloved hands of a worker in the foreground, face out of frame, cool bluish light

Nhiều nguồn sáng quanh bạn đang chớp tắt mà mắt không nhận ra: đèn LED có bộ nguồn kém dao động theo lưới điện 100 lần mỗi giây, còn không ít màn hình điện thoại khi giảm độ sáng thì bật tắt liên tục vài trăm lần mỗi giây. Nhìn thẳng vào, ánh sáng trông đều; nhưng hệ thị giác vẫn có những cách "bắt" được nhịp chớp đó trong vài tình huống, và máy ảnh điện thoại thì bắt được rất rõ dưới dạng sọc ngang.

Câu hỏi người dùng thường đặt là: thứ mắt không thấy thì có ảnh hưởng gì không? Câu trả lời trung thực là ảnh hưởng có thể xảy ra ở một số người, trong một số điều kiện, nhưng bằng chứng còn hạn chế và không đồng đều. Bài này đi qua cơ chế, những cách tự kiểm đơn giản, những điều đã biết khá chắc và những điều còn bàn cãi.

Vì sao đèn và màn hình phải chớp

Điện lưới ở Việt Nam là điện xoay chiều 50Hz: điện áp đổi chiều 100 lần mỗi giây và có những khoảnh khắc chạm số không. Bóng đèn sợi đốt giữ nhiệt nên vẫn sáng gần đều qua những khoảnh khắc đó. Đèn LED thì khác, nó phản ứng gần như tức thì với dòng điện. Nếu bộ nguồn đi kèm không làm phẳng dòng điện đủ tốt, độ sáng dao động theo lưới điện, tức là chớp 100 lần mỗi giây, có loại chớp sâu tới mức gần tắt hẳn.

Với màn hình, lý do khác. Muốn giảm độ sáng của điểm ảnh OLED hay đèn nền LED, nhà sản xuất có hai cách: giảm dòng điện chạy qua, hoặc giữ dòng điện như cũ nhưng bật tắt thật nhanh, cho thời gian bật ngắn lại. Cách thứ hai gọi là điều chỉnh độ rộng xung, thường viết tắt là PWM. Nó dễ làm, giữ màu ổn định hơn ở mức sáng thấp, nên được dùng nhiều, đặc biệt trên màn hình OLED khi bạn kéo thanh độ sáng xuống thấp.

Tần số bật tắt của các màn hình rất khác nhau, từ vài trăm tới vài nghìn lần mỗi giây, và có máy chỉ dùng cách này ở dải độ sáng thấp. Thông số này hiếm khi được ghi trên hộp. Các trang đánh giá thiết bị chuyên sâu thường đo bằng cảm biến ánh sáng và công bố, vì vậy nếu bạn quan tâm, hãy tìm số đo độc lập cho đúng mẫu máy và phiên bản phần mềm.

Mắt "không thấy" nhưng hệ thị giác vẫn có lúc bắt được

Ngưỡng hợp nhất nhấp nháy. Khi nhìn thẳng một nguồn sáng chớp đều, đến một tần số nào đó ta thấy nó sáng liên tục. Ngưỡng này tăng theo độ sáng và thường cao hơn ở vùng khoé mắt so với điểm nhìn trung tâm. Với phần lớn người trong điều kiện thường, nhấp nháy ở 100 lần mỗi giây đã vượt ngưỡng này khi nhìn đứng yên.

Hiệu ứng mảng ảo khi đảo mắt. Ngưỡng trên chỉ đúng khi mắt đứng yên. Khi bạn liếc nhanh qua một nguồn sáng nhỏ đang chớp, ví dụ đèn hậu xe ô tô hay đèn trang trí ban đêm, hình của nó in lên những vị trí khác nhau trên võng mạc theo từng lần sáng, để lại một chuỗi chấm thay vì một vệt liền. Nhiều người nhận ra hiện tượng này với nhấp nháy ở tần số cao hơn hẳn ngưỡng hợp nhất, có báo cáo tới hàng nghìn lần mỗi giây.

Hiệu ứng hoạt nghiệm với vật chuyển động. Dưới đèn chớp, một vật vung nhanh như tay vẫy, quạt quay hay bánh xe hiện ra thành nhiều bản sao rời rạc thay vì vệt mờ. Đây là cách dễ nhất để nhận ra một đèn có chớp: vẫy nhanh ngón tay hoặc chiếc bút trước nền sáng dưới đèn đó.

Thần kinh có phản ứng dù ý thức không thấy. Một số thí nghiệm đo điện võng mạc và điện não cho thấy hệ thị giác vẫn có phản ứng theo nhịp chớp ở tần số cao hơn ngưỡng nhận biết. Điều này cho thấy "không thấy" không có nghĩa là "không tác động", nhưng chưa tự nó chứng minh là có hại.

Tự kiểm một chiếc đèn hay màn hình có chớp không

Bạn không cần thiết bị đo chuyên dụng để có một nhận định sơ bộ. Ba cách dưới đây làm được trong vài phút:

  1. Dùng máy ảnh điện thoại. Mở chế độ chụp, chĩa vào đèn hay vào màn hình đặt độ sáng thấp. Nếu thấy các sọc ngang sáng tối trôi trên khung xem trước, rất có thể nguồn sáng đang chớp. Chế độ quay chậm hoặc chỉnh tốc độ màn trập nhanh trong chế độ chuyên nghiệp làm sọc hiện rõ hơn. Lưu ý một số máy tự chống sọc nên kết quả âm tính chưa chắc là không chớp.
  2. Vẫy bút dưới đèn. Cầm một chiếc bút sáng màu, vẫy qua lại nhanh trước mặt dưới chiếc đèn cần kiểm. Nếu thấy nhiều bản sao bút tách rời nhau, đèn đang chớp; nếu thấy một vệt mờ liền, đèn sáng đều hoặc chớp rất nhanh.
  3. Liếc mắt qua màn hình tối. Đặt màn hình điện thoại hiển thị một vạch sáng nhỏ trên nền đen ở độ sáng thấp, rồi liếc mắt nhanh qua nó trong phòng tối. Nếu thấy chuỗi chấm thay vì vệt liền, màn hình đang dùng bật tắt để giảm sáng ở mức này.
  4. So ở nhiều mức sáng. Lặp lại ở độ sáng cao và thấp. Nhiều màn hình chỉ chớp sâu ở dải sáng thấp, vì vậy cách sử dụng hằng ngày của bạn quyết định bạn có gặp chớp hay không.

Đây là cách kiểm sơ bộ, không phải phép đo. Nếu cần đánh giá nghiêm túc cho phòng học, xưởng sản xuất hay văn phòng, hãy nhờ đơn vị đo kiểm ánh sáng có thiết bị đo độ nhấp nháy.

Bằng chứng về mỏi mắt, đau đầu: biết gì và chưa biết gì

Điều được ghi nhận khá rõ là nhấp nháy ở tần số thấp, trong khoảng mắt nhìn thấy được, có thể gây khó chịu, mỏi mắt và đau đầu ở một số người, và nhấp nháy mạnh trong khoảng vài lần đến vài chục lần mỗi giây có thể khởi phát cơn ở một nhóm nhỏ người mắc động kinh nhạy cảm ánh sáng. Người có chứng đau nửa đầu cũng thường kể ánh sáng chớp là một yếu tố khiến họ khó chịu.

Với nhấp nháy ở 100 lần mỗi giây trở lên, thứ mắt không nhận ra khi nhìn yên, bằng chứng mỏng hơn. Một số nghiên cứu từ thời đèn huỳnh quang dùng chấn lưu cũ ghi nhận người làm văn phòng báo cáo đau đầu ít hơn khi chuyển sang đèn tần số cao, nhưng các nghiên cứu này có cỡ mẫu và thiết kế hạn chế. Tổ chức IEEE đã ban hành một khuyến nghị thực hành năm 2015 về nhấp nháy của đèn LED, đưa ra vùng tần số và độ sâu chớp được xem là rủi ro thấp; đây là hướng dẫn thận trọng, không phải kết luận rằng mọi mức chớp ngoài vùng đó đều có hại.

Với màn hình điện thoại điều chỉnh sáng bằng xung, phần lớn thông tin hiện có là phản ánh của người dùng và vài nghiên cứu nhỏ. Một số người cho biết họ mỏi mắt, nhức đầu rõ hơn trên một số mẫu máy và đỡ khi đổi máy hoặc giữ độ sáng cao. Điều đó đáng được tôn trọng như trải nghiệm thật, nhưng chưa đủ để kết luận cơ chế hay tỉ lệ người bị ảnh hưởng. Cách thận trọng là: nếu bạn nhận thấy mình khó chịu, hãy thử điều chỉnh; nếu không, không có lý do để lo lắng.

Nếu bạn thấy khó chịu với đèn hoặc màn hình

Những điều chỉnh dưới đây không tốn kém và có thể thử từng thứ một để tìm ra nguyên nhân:

  • Thay đèn có bộ nguồn tốt. Đèn LED được ghi là không nhấp nháy, hoặc thông số độ nhấp nháy thấp, thường dùng bộ nguồn làm phẳng dòng điện tốt hơn. Kiểm lại bằng cách vẫy bút hoặc máy ảnh sau khi lắp.
  • Tránh đèn chiết áp rẻ. Một số bộ giảm sáng tường không hợp với đèn LED, tạo chớp hoặc rung sáng ở mức thấp. Nếu đèn chỉ chớp khi giảm sáng, bộ giảm sáng có thể là thủ phạm.
  • Trên điện thoại, xem tuỳ chọn chống nhấp nháy. Một số máy có chế độ giảm chớp ở độ sáng thấp, đổi bằng cách giảm sáng bằng dòng điện. Tên gọi khác nhau tuỳ hãng, nằm trong cài đặt màn hình hoặc cài đặt dành cho nhà phát triển.
  • Giữ độ sáng màn hình cao hơn, giảm độ sáng phần mềm. Thay vì kéo độ sáng xuống thấp nhất, một số người bật chế độ tối hoặc lớp lọc làm tối nội dung, để màn hình ra khỏi dải chớp sâu.
  • Phòng đủ sáng. Màn hình sáng trong phòng tối khiến mắt dễ nhạy với mọi thay đổi độ sáng. Có đèn nền phòng dịu giúp giảm chênh lệch.

Nếu mỏi mắt, nhức đầu, nhìn mờ kéo dài dù đã điều chỉnh, hãy khám bác sĩ nhãn khoa: nhiều nguyên nhân khác như tật khúc xạ chưa chỉnh, khô mắt hay tư thế làm việc có thể là lý do chính. Nếu bạn từng có cơn co giật, mất ý thức hoặc rối loạn thị giác bất thường khi gặp ánh sáng chớp, hãy đi khám thần kinh thay vì tự xoay xở.

Ở xưởng, lớp học và nơi quay video: chuyện không chỉ của mắt

Ngoài cảm giác mỏi, nhấp nháy có ảnh hưởng thực tế ở những nơi có máy quay. Như hiện tượng bánh xe quay ngược trên video, một trục máy tiện hay lưỡi cưa quay dưới đèn chớp có thể trông chậm hoặc đứng yên. Các hướng dẫn an toàn chiếu sáng nơi làm việc nhắc rủi ro này từ lâu; cách phòng là dùng đèn không chớp tại vị trí máy và không bao giờ dựa vào mắt để đoán máy đã dừng.

Ở lớp học và văn phòng, chọn đèn chớp thấp là một khoản đầu tư nhỏ mà tránh được những phàn nàn khó lần ra nguyên nhân. Khi lắp đèn mới cho một phòng nhiều người dùng màn hình, kiểm nhanh bằng máy ảnh điện thoại trước khi nghiệm thu là thói quen hợp lý.

Với người quay video, đèn chớp tạo sọc trôi trên hình, đặc biệt khi quay ở tốc độ màn trập nhanh hay tốc độ khung không khớp với lưới điện. Ở nơi dùng điện 50Hz, chọn màn trập một phần năm mươi hoặc một phần một trăm giây và quay 25 hay 50 hình mỗi giây thường giảm được sọc. Nếu quay dưới màn hình LED lớn ở sân khấu, sọc có thể đến từ màn hình đó chứ không từ đèn, và cần chỉnh màn trập theo tần số của màn hình.

Câu hỏi thường gặp

Đèn LED có hại cho mắt hơn đèn sợi đốt không?

Không thể kết luận chung như vậy. Đèn LED chất lượng tốt có ánh sáng ổn định, ít chớp, tiết kiệm điện. Đèn LED kém chất lượng có thể chớp sâu theo lưới điện. Điều quan trọng là chất lượng bộ nguồn và độ chói, không phải bản thân công nghệ LED.

Sọc trên ảnh chụp màn hình bằng máy ảnh có nghĩa là màn hình hỏng không?

Không. Sọc xuất hiện vì cảm biến máy ảnh đọc từng hàng điểm ảnh lần lượt trong khi màn hình hoặc đèn đang chớp hay đang làm tươi. Đây là tương tác bình thường giữa hai thiết bị, không phải dấu hiệu hỏng hóc.

Ánh sáng xanh và nhấp nháy có phải là một chuyện?

Không. Ánh sáng xanh nói về thành phần màu của ánh sáng, nhấp nháy nói về độ sáng thay đổi theo thời gian. Một đèn có thể ít ánh sáng xanh mà chớp nhiều, hoặc ngược lại. Hai chủ đề có bằng chứng riêng và không nên trộn lẫn khi đánh giá thiết bị.

Trẻ em có nhạy với đèn nhấp nháy hơn người lớn không?

Động kinh nhạy cảm ánh sáng thường được ghi nhận lần đầu ở tuổi thiếu niên, vì vậy nhóm tuổi này được chú ý nhiều hơn với ánh sáng chớp mạnh, tần số thấp. Với nhấp nháy tần số cao không nhìn thấy, chưa có bằng chứng rõ ràng về khác biệt theo tuổi. Phòng học dùng đèn chớp thấp là lựa chọn an toàn.

Có nên mua điện thoại theo tần số điều chỉnh sáng bằng xung không?

Nếu bạn từng thấy khó chịu rõ ràng khi dùng một số màn hình, đây là thông số đáng tìm hiểu qua các bài đo độc lập. Nếu bạn chưa từng gặp vấn đề, thông số này không cần đặt lên đầu danh sách. Cảm nhận mỗi người khác nhau nhiều.

Vì sao đèn hậu ô tô ban đêm trông như chuỗi chấm khi liếc mắt?

Nhiều đèn hậu LED được giảm sáng bằng cách bật tắt nhanh. Khi bạn liếc mắt, hình của đèn in lên các vị trí khác nhau trên võng mạc theo từng lần sáng, tạo thành chuỗi chấm. Đây là hiệu ứng mảng ảo, cho thấy hệ thị giác nhận ra được nhấp nháy khi mắt chuyển động.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138