NhinThay.comNhìn Thấy
Mắt và não tạo hình ảnh

Độ trễ thị giác: não thấy thế giới chậm bao lâu và đoán trước để bù ra sao

Từ lúc ánh sáng chạm mắt tới lúc bạn thấy mất khoảng một phần mười giây. Độ trễ ấy đến từ đâu, thay đổi theo ánh sáng ra sao, và não đoán trước để bù như thế nào.

Badminton player leaping for a smash in a community gym in Bac Ninh, shuttle a small blur near the racket, shot from low angle behind, warm overhead lights

Từ lúc ánh sáng chạm võng mạc tới lúc bạn ý thức được hình ảnh mất khoảng một phần mười giây hoặc hơn, tuỳ độ sáng, độ tương phản và điều bạn cần nhận ra. Tín hiệu tới vỏ não thị giác sau vài chục mi-li-giây, nhưng để não ghép thành một cảnh có nghĩa thì cần thêm thời gian. Nói cách khác, những gì bạn đang thấy luôn là thế giới của một khoảnh khắc trước đó.

Với vật đứng yên, độ trễ ấy không gây vấn đề gì. Với quả cầu lông lao tới hay chiếc xe đang chạy, một phần mười giây đủ để chúng đi được một quãng đáng kể. Não bù lại bằng cách dự đoán chuyển động, và chính những lúc dự đoán lệch với thực tế sinh ra vài hiện tượng thú vị. Bài này giải thích độ trễ đến từ đâu, thay đổi ra sao, và não xoay xở với nó thế nào.

Độ trễ tích luỹ ở từng chặng

Các con số dưới đây là khoảng xấp xỉ thường gặp trong tài liệu sinh lý thần kinh, chủ yếu từ nghiên cứu ở người và khỉ, dao động đáng kể theo điều kiện thí nghiệm. Chúng giúp hình dung thứ tự lớn nhỏ, không phải số đo chính xác cho từng người.

ChặngThời gian xấp xỉĐiều gì quyết định
Tế bào cảm quang phản ứngVài chục mi-li-giâyChuỗi phản ứng hoá sinh; ở ánh sáng yếu chậm hơn
Xử lý trong võng mạc và truyền theo dây thần kinhThêm vài chục mi-li-giâySố tầng tế bào, độ dài sợi trục
Tới vỏ não thị giác sơ cấpKhoảng 40–80 mi-li-giây sau kích thíchĐộ tương phản, loại tế bào hạch
Phân loại thô vật thểKhoảng 100–150 mi-li-giâyMức quen thuộc, bối cảnh
Phản ứng bằng tay với tín hiệu đơn giảnThường khoảng 200–250 mi-li-giâyThêm thời gian ra quyết định và lệnh vận động
Phản ứng khi phải chọn giữa nhiều khả năngLâu hơn đáng kểSố lựa chọn, độ khó phân biệt

Phần trễ lớn nhất không nằm ở ánh sáng hay sợi thần kinh mà ở các bước xử lý và quyết định. Đó là lý do người có kinh nghiệm trong một môn thể thao hay một nghề quan sát có thể phản ứng nhanh hơn rõ rệt: họ rút ngắn khâu quyết định bằng cách nhận ra tình huống sớm hơn, chứ không phải mắt họ truyền tín hiệu nhanh hơn.

Một phần mười giây dài bao nhiêu ngoài đời

Một phần mười giây nghe rất ngắn, nhưng với vật chuyển động nhanh thì không. Ví dụ giả định: một quả bóng đá được sút với tốc độ một trăm ki-lô-mét mỗi giờ, tức khoảng hai mươi tám mét mỗi giây. Trong một phần mười giây, quả bóng đi được gần ba mét. Nếu não chỉ đơn giản hiển thị thông tin trễ, thủ môn sẽ luôn thấy bóng ở chỗ nó đã rời khỏi cách đó ba mét.

Tương tự với xe máy chạy bốn mươi ki-lô-mét mỗi giờ trên phố, khoảng mười một mét mỗi giây, tức hơn một mét trong một phần mười giây. Cộng thêm thời gian ra quyết định và đạp phanh, quãng đường xe đi được trước khi người lái kịp phản ứng dễ lên tới vài mét. Đây là lý do khoảng cách an toàn giữa các xe quan trọng như vậy, và lý do mọi thứ làm chậm phản ứng như buồn ngủ, rượu bia, nhìn điện thoại đều nguy hiểm hơn ta tưởng.

Trong cầu lông, quả cầu sau cú đập mạnh có thể đạt tốc độ rất cao ngay khi rời vợt rồi giảm nhanh vì sức cản không khí. Người chơi đỡ được những cú như vậy không phải nhờ nhìn quả cầu bay rồi mới phản ứng, mà nhờ đọc tư thế vợt, vai, cổ tay của đối thủ trước khi cú đánh diễn ra. Đó là dự đoán, và đó là cách hệ thần kinh đối phó với độ trễ của chính nó.

Não bù độ trễ bằng cách đoán trước

Ngoại suy chuyển động. Một giả thuyết được bàn nhiều cho rằng với vật chuyển động đều, não ước tính vị trí hiện tại của vật bằng cách kéo dài quỹ đạo ra phía trước, bù cho phần thời gian bị trễ. Nhờ vậy, bạn cảm nhận vật ở gần đúng vị trí thật của nó hơn là vị trí trễ.

Hiệu ứng chớp trễ. Năm 1994, nhà nghiên cứu Romi Nijhawan mô tả một thí nghiệm: một chấm sáng chạy đều trên màn hình, và đúng lúc nó đi ngang qua, một chấm khác loé lên thẳng hàng với nó. Người xem lại thấy chấm loé lên nằm lùi phía sau chấm đang chạy. Ông giải thích rằng vị trí vật chuyển động đã được não "đẩy lên trước", còn chấm loé lên thì không có quỹ đạo để đẩy.

Giải thích còn tranh luận. Không phải ai cũng đồng ý với giả thuyết ngoại suy. Một hướng khác cho rằng não xử lý vật chuyển động nhanh hơn vật vừa loé lên; một hướng khác nữa cho rằng não đợi thêm một chút, gom thông tin sau thời điểm loé sáng rồi mới quyết định thấy gì, gọi là diễn giải hồi tố. Các thí nghiệm được thiết kế để phân biệt ba hướng này cho kết quả chưa ngã ngũ hẳn về một phía.

Ứng dụng ngoài sân bóng. Một số nhà nghiên cứu đã đề xuất rằng hiện tượng chớp trễ góp phần giải thích vì sao trọng tài biên đôi khi bắt việt vị nhầm trong những tình huống cầu thủ đang chạy nhanh. Đây là giả thuyết hợp lý về cơ chế, nhưng không có nghĩa mọi quyết định gây tranh cãi đều do nó.

Tự thấy độ trễ: hiệu ứng Pulfrich với một mắt kính râm

Năm 1922, nhà vật lý người Đức Carl Pulfrich mô tả một hiện tượng bạn có thể tự làm với một chiếc kính râm và một sợi dây. Nó cho thấy độ trễ thị giác thay đổi theo độ sáng, và não biến chênh lệch thời gian thành cảm giác chiều sâu:

  1. Buộc một vật nhỏ như chùm chìa khoá vào sợi dây dài khoảng nửa mét, nhờ người khác cầm cho nó đung đưa qua lại theo một mặt phẳng ngang trước mặt bạn, cách vài bước chân.
  2. Nhìn bằng cả hai mắt: vật đung đưa qua lại trên một đường thẳng.
  3. Bây giờ che một mắt bằng một tròng kính râm, chẳng hạn cầm kính sao cho chỉ mắt phải nhìn qua tròng tối, mắt trái nhìn trần.
  4. Quan sát lại: vật dường như không còn đi trên đường thẳng mà vẽ thành một vòng elip, lúc tiến lại gần, lúc lùi ra xa.
  5. Đổi tròng tối sang mắt kia: chiều quay của vòng elip đảo ngược.

Giải thích: mắt nhìn qua tròng tối nhận ít ánh sáng hơn, và tín hiệu của nó đi chậm hơn một chút. Trong khoảng trễ ấy vật đã di chuyển, nên hai mắt "thấy" vật ở hai vị trí lệch nhau. Não diễn giải độ lệch đó như chênh lệch chiều sâu, giống như với thị sai hai mắt, và tạo ra quỹ đạo elip không có thật. Chỉ làm thí nghiệm khi đứng yên, không đeo kính một tròng tối khi đi lại hay lái xe.

Ánh sáng yếu làm mọi thứ chậm hơn

Hiệu ứng Pulfrich hé lộ một quy luật chung: ánh sáng càng yếu, tế bào cảm quang càng cần cộng dồn tín hiệu lâu hơn, nên độ trễ càng lớn. Ở chạng vạng hay ban đêm, hệ tế bào que vốn chậm hơn tế bào nón lại phải gánh phần lớn việc nhìn. Thêm vào đó, độ tương phản thấp khiến các vùng xử lý phía sau cũng cần thêm thời gian để chắc chắn.

Hệ quả thực tế dễ thấy nhất là khi đi đường lúc nhá nhem tối. Người đi bộ mặc áo tối màu, chiếc xe đạp không có đèn, vật cản trên đường ít tương phản đều được nhận ra muộn hơn so với ban ngày, vừa vì khó thấy hơn, vừa vì tín hiệu tới chậm hơn. Đó là lý do áo phản quang và đèn xe có tác dụng lớn hơn ta nghĩ: chúng tăng tương phản, rút ngắn thời gian nhận ra.

Độ trễ cũng tăng theo tuổi, khi thể thuỷ tinh cho ít ánh sáng đi qua hơn và tốc độ xử lý thần kinh giảm dần. Người lớn tuổi lái xe ban đêm vì vậy cần giữ tốc độ và khoảng cách thận trọng hơn. Mẹo giữ thị lực ban đêm và chuyện chói đèn xe được bàn ở danh mục nhìn trong tối của trang.

Thị giác và âm thanh: não đồng bộ hai giác quan thế nào

Ánh sáng đi nhanh hơn âm thanh rất nhiều, nhưng hệ thính giác lại xử lý nhanh hơn hệ thị giác. Hai chênh lệch này bù trừ nhau theo những cách thú vị:

  • Ở khoảng cách gần, tín hiệu âm thanh tới não sớm hơn tín hiệu hình ảnh một chút vì tai xử lý nhanh hơn mắt.
  • Âm thanh đi trong không khí khoảng ba trăm bốn mươi mét mỗi giây, nên càng xa thì âm thanh càng tới trễ. Có một khoảng cách, thường được ước tính vào cỡ vài chục mét tuỳ nghiên cứu, mà ở đó hai độ trễ gần như cân nhau.
  • Não chấp nhận một độ lệch nhỏ giữa tiếng và hình mà vẫn cảm nhận chúng là đồng thời, và tự điều chỉnh khi bạn tiếp xúc lâu với một độ lệch cố định.
  • Khi xem phim có tiếng lệch hình đủ lớn, đặc biệt khi tiếng tới trước hình, phần lớn người xem nhận ra ngay và thấy khó chịu.
  • Trong thi đấu điền kinh, súng hiệu xuất phát thường được nối với loa đặt sau từng vận động viên để ai cũng nghe cùng lúc, vì phản ứng với âm thanh nhanh hơn phản ứng với tín hiệu nhìn.

Những chi tiết này cho thấy cảm giác "ngay bây giờ" mà ta trải nghiệm là một cấu trúc do não lắp ghép từ nhiều tín hiệu đến không cùng lúc. Nó đủ chính xác cho đời sống thường ngày, và những chỗ nó lệch giúp các nhà khoa học hiểu thêm cách não xử lý thời gian.

Câu hỏi thường gặp

Vậy những gì ta thấy luôn là quá khứ phải không?

Theo nghĩa vật lý thì đúng: ánh sáng mất thời gian đi tới mắt và tín hiệu mất thời gian đi tới não. Với vật ở gần, khoảng trễ chủ yếu là của hệ thần kinh, cỡ một phần mười giây. Nhờ dự đoán, cảm nhận của bạn về vật chuyển động thường sát với hiện tại hơn con số đó.

Vận động viên có mắt nhanh hơn người thường không?

Các nghiên cứu cho thấy khác biệt lớn nhất không nằm ở tốc độ truyền tín hiệu của mắt mà ở khả năng đọc tình huống, dự đoán quỹ đạo và chọn chỗ nhìn đúng. Những điều này học được qua luyện tập chuyên môn, trong khi tốc độ dẫn truyền thần kinh thay đổi ít.

Thời gian phản ứng của mình có đo được ở nhà không?

Có những bài thử đơn giản như bắt thước rơi do người khác thả: đo quãng thước rơi trước khi bạn chụp được rồi quy ra thời gian. Kết quả thay đổi theo mệt mỏi, giờ trong ngày và lần thử, nên chỉ để tham khảo, không dùng để so sánh người với người hay đánh giá sức khoẻ.

Vì sao uống rượu bia lại nguy hiểm khi lái xe dù vẫn thấy rõ?

Rượu bia làm chậm xử lý thông tin, giảm khả năng phân chia chú ý và làm phản ứng kém chính xác, trong khi người uống thường tự tin hơn mức thật. Thấy rõ không có nghĩa là phản ứng kịp. Không lái xe sau khi đã uống là lựa chọn an toàn duy nhất.

Độ trễ thị giác có liên quan gì tới việc màn hình bị giật không?

Có liên quan nhưng là hai chuyện khác nhau. Độ trễ thị giác là của hệ thần kinh, còn hiện tượng màn hình giật, nhoè chuyển động liên quan tới tần số quét và cách hiển thị. Danh mục chuyển động và màn hình của trang giải thích kỹ phần đó.

Thiếu ngủ có làm độ trễ tăng không?

Có. Nhiều thí nghiệm ghi nhận thiếu ngủ làm thời gian phản ứng dài hơn và tăng những lần "trượt" chú ý kéo dài vài giây mà người đó không nhận ra. Đây là lý do buồn ngủ khi lái xe nguy hiểm không kém say rượu; dấu hiệu díp mắt là lúc phải dừng nghỉ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138