Khi các bóng đèn xếp thành hàng bật rồi tắt nối tiếp nhau với nhịp vừa phải, ta không thấy những bóng đèn riêng lẻ chớp, mà thấy một đốm sáng chạy dọc hàng đèn; cảm giác chuyển động không có vật nào thật sự di chuyển đó được gọi chung là chuyển động biểu kiến, trong đó có hiệu ứng phi. Không bóng đèn nào nhúc nhích, ánh sáng cũng không bay từ bóng này sang bóng kia; chuyển động hoàn toàn do não dựng lên.
Hiện tượng nghe như mẹo trang trí nhưng có vị trí đặc biệt trong lịch sử tâm lý học: một công trình năm 1912 về nó được coi là điểm khởi đầu của trường phái Gestalt. Bài này phân biệt hai khái niệm hay bị dùng lẫn là "phi" và "beta", giải thích vì sao nhịp bật tắt và khoảng cách giữa các bóng quyết định ta thấy chuyển động hay thấy chớp, và những nơi người thiết kế đèn tín hiệu, biển quảng cáo, đèn xe dùng hiện tượng này mỗi ngày.
Một thí nghiệm năm 1912 và lời tuyên bố về toàn thể
Năm 1912, nhà tâm lý học Max Wertheimer công bố một nghiên cứu về việc nhìn thấy chuyển động. Ông dùng thiết bị chiếu hai vạch sáng ở hai vị trí gần nhau, bật lần lượt với khoảng nghỉ có thể điều chỉnh. Ở một khoảng nghỉ thích hợp, người quan sát, trong đó có các đồng nghiệp Wolfgang Köhler và Kurt Koffka, thấy một vạch sáng chuyển động từ vị trí này sang vị trí kia.
Điểm mấu chốt Wertheimer rút ra là chuyển động mà người xem thấy không thể chia nhỏ thành các cảm giác thành phần. Không có cảm giác "vạch một sáng" cộng "vạch hai sáng" để ra "chuyển động". Chuyển động là một trải nghiệm trọn vẹn, có trước và có thật không kém những mảnh ghép. Ý tưởng "cái toàn thể khác với tổng các phần" trở thành tuyên bố trung tâm của tâm lý học Gestalt, trường phái về sau đóng góp các quy luật tổ chức tri giác mà ngành thiết kế vẫn dùng.
Không phải Wertheimer phát hiện ra chuyển động biểu kiến; các thiết bị tạo hình động thế kỷ 19 và điện ảnh đã dựa vào nó. Đóng góp của ông là coi nó như một hiện tượng tri giác cần được nghiên cứu nghiêm túc, đo đạc theo điều kiện, và dùng nó để thách thức quan điểm cho rằng mọi tri giác đều là tổng các cảm giác đơn giản.
Phi và beta: hai cái tên thường bị dùng lẫn
Chuyển động beta. Khi đèn bật lần lượt với nhịp thích hợp, ta thấy chính đốm sáng đi từ chỗ này sang chỗ kia, như một vật duy nhất trượt qua khoảng trống. Đây là thứ xảy ra với dãy đèn chạy đuổi, bảng LED chạy chữ và cả các khung hình phim. Phần lớn các bài phổ biến gọi nó là hiệu ứng phi, nhưng trong thuật ngữ chặt chẽ nó là chuyển động beta.
Hiệu ứng phi theo nghĩa hẹp. Ở nhịp nhanh hơn một chút, Wertheimer mô tả một trải nghiệm lạ hơn: người xem cảm thấy có chuyển động giữa hai vị trí nhưng không thấy vật nào di chuyển, như một làn "chuyển động thuần tuý" không hình dạng. Ông gọi đó là phi thuần tuý. Nhiều người khó thấy trải nghiệm này rõ ràng, nên sách giáo khoa thường gộp hai hiện tượng.
Vì sao sự nhầm lẫn kéo dài. Các tài liệu về điện ảnh từ lâu dùng "hiệu ứng phi" để giải thích vì sao phim chuyển động, trong khi điều xảy ra là chuyển động beta. Một số nhà nghiên cứu đã viết bài chỉ ra sự nhầm lẫn này. Trong đời thường, dùng chữ nào cũng được hiểu, nhưng nếu đọc tài liệu chuyên ngành, cần để ý tác giả đang nói hiện tượng nào.
Điểm chung. Cả hai đều cho thấy não không chờ thấy vật đi qua từng điểm mới kết luận có chuyển động. Chỉ cần hai mốc vị trí và thời gian phù hợp, hệ thị giác tự lấp khoảng giữa.
Nhịp bật tắt và khoảng cách quyết định bạn thấy gì
Một nhà nghiên cứu cùng thời, Adolf Korte, năm 1915 mô tả các mối quan hệ giữa khoảng cách, thời gian và độ sáng trong chuyển động biểu kiến, thường được gọi là các luật Korte. Bảng dưới diễn giải theo cách dễ thử với hai bóng đèn, các khoảng thời gian chỉ mang tính gần đúng.
| Khoảng nghỉ giữa hai lần bật | Điều người xem thường thấy | Ứng dụng |
|---|---|---|
| Rất ngắn, vài chục mili giây trở xuống | Hai đèn như sáng cùng lúc hoặc nhấp nháy đồng thời | Không tạo cảm giác chạy |
| Trung bình, khoảng vài chục tới hơn một trăm mili giây | Một đốm sáng chạy từ đèn này sang đèn kia | Đèn chạy đuổi, đèn xi nhan chạy, chữ chạy |
| Dài, vài trăm mili giây trở lên | Hai đèn bật lần lượt, không có chuyển động | Đèn báo luân phiên ở đường ngang, đèn cảnh báo |
| Đèn cách xa hơn, cùng khoảng nghỉ | Cần khoảng nghỉ dài hơn mới thấy chuyển động mượt | Dãy đèn trải dài trên mặt tiền lớn |
Quy luật đáng nhớ nhất là sự đánh đổi giữa không gian và thời gian: đèn đặt càng xa nhau thì cần thời gian chuyển càng dài, như thể não đang ước tính "một vật thật cần bao lâu để đi được quãng này". Nghiên cứu sau này cho thấy các mối quan hệ Korte không đúng hoàn toàn trong mọi điều kiện, nhưng ý chính về sự phụ thuộc lẫn nhau giữa khoảng cách và thời gian vẫn đứng vững.
Hiệu ứng phi quanh bạn mỗi ngày
Khi biết nguyên lý, bạn sẽ nhận ra người thiết kế đã dùng chuyển động biểu kiến ở rất nhiều chỗ:
- Đèn trang trí chạy đuổi: những dây đèn dịp lễ có chế độ "đuổi" chia bóng thành ba bốn nhóm bật luân phiên, tạo cảm giác ánh sáng chảy dọc dây chỉ với vài mạch đơn giản.
- Bảng chữ chạy LED: chữ không trượt, chỉ có từng điểm sáng bật tắt theo cột. Nhịp đổi đúng thì chữ trôi êm, nhịp sai thì chữ giật hoặc nhoè.
- Đèn xi nhan chạy trên ô tô, xe máy: các đoạn LED bật lần lượt từ trong ra ngoài, chỉ hướng rẽ rõ hơn đèn chớp đồng loạt. Quy định về loại đèn này khác nhau theo từng nước và từng thời điểm, người độ đèn nên kiểm quy định hiện hành.
- Đèn dẫn hướng ở đường băng sân bay: chuỗi đèn chớp lần lượt hướng về đường băng giúp phi công nhận ra hướng tiếp cận từ xa.
- Hình động trên màn hình: biểu tượng tải trang dạng chấm xoay vòng, thanh tiến trình có vệt sáng chạy, đều dựa vào cùng nguyên lý.
- Đèn báo ở đường ngang đường sắt: hai đèn chớp luân phiên với nhịp chậm, cố ý nằm ở vùng "không thấy chuyển động" để người đi đường nhận ra là tín hiệu dừng chứ không phải đèn trang trí.
Ảo giác màu phi: não biết trước tương lai?
Năm 1976, Paul Kolers và Michael von Grünau công bố một biến thể khiến các nhà triết học cũng phải chú ý. Hai chấm sáng ở hai vị trí, chấm thứ nhất màu đỏ, chấm thứ hai màu xanh lục, bật lần lượt với nhịp thích hợp. Người xem thấy một chấm chạy từ trái sang phải, và đổi màu từ đỏ sang xanh ở khoảng giữa đường đi.
Câu hỏi đặt ra rất lạ: làm sao não "biết" phải đổi màu ở giữa đường, khi chấm xanh chưa xuất hiện? Nếu ý thức chạy theo thời gian thực, người xem lẽ ra phải thấy chấm đỏ đi được nửa đường rồi mới biết đích màu xanh. Lời giải thích được nhiều người chấp nhận là trải nghiệm có ý thức được dựng lại sau một độ trễ nhỏ. Não chờ thu thập thông tin trong một cửa sổ thời gian ngắn rồi mới "kể lại" câu chuyện mạch lạc nhất, gồm cả đoạn đổi màu ở giữa.
Triết gia Daniel Dennett đã dùng ví dụ này để bàn về bản chất của ý thức và thời điểm ta nhận biết sự việc. Các cách hiểu khác nhau về chi tiết vẫn được tranh luận, nhưng thí nghiệm nhắc một điều quan trọng cho người quan tâm tới thị giác: thứ ta thấy là bản dựng của não, có độ trễ, có suy đoán, chứ không phải bản ghi trực tiếp từ mắt.
Não lấp khoảng trống bằng cách nào
Các nghiên cứu ghi điện thế tế bào thần kinh ở động vật và chụp ảnh não người cho thấy chuyển động biểu kiến kích hoạt cùng những vùng xử lý chuyển động như chuyển động thật, trong đó có vùng thường gọi là MT hay V5. Ở người, một số thí nghiệm còn ghi nhận hoạt động ở vùng vỏ não thị giác sơ cấp tương ứng với đường đi giữa hai đèn, nơi không hề có ánh sáng nào chiếu tới. Nói cách khác, não không chỉ kết luận "có chuyển động" mà còn vẽ ra quỹ đạo ở tầng xử lý rất sớm.
Một cách hiểu thực dụng là não giải bài toán ghép đôi: đốm sáng ở đây lúc này và đốm sáng ở kia lúc sau có phải cùng một vật không? Trong thế giới tự nhiên, vật thể hiếm khi biến mất chỗ này rồi xuất hiện chỗ khác; chúng di chuyển. Vì vậy khi thời gian và khoảng cách hợp lý, giả định "cùng một vật đã đi qua" là đoán tốt nhất, và hệ thị giác chọn nó.
Khi có nhiều đốm sáng cùng lúc, não ưu tiên cách ghép cho quãng dịch ngắn nhất và hướng đi nhất quán. Đây cũng là lý do các kiểu bố trí đèn mơ hồ có thể "lật" qua lại giữa hai hướng chuyển động, ví dụ bốn đèn ở bốn góc hình vuông bật chéo nhau có lúc trông như chạy ngang, có lúc như chạy dọc, tuỳ vào tỉ lệ cạnh và chú ý của người xem.
Gợi ý cho người thiết kế đèn và hình động
Chọn nhịp trước khi chọn màu. Một dãy đèn đẹp mà nhịp bật quá nhanh sẽ trông như nhấp nháy đồng loạt, quá chậm thì thành từng bóng chớp rời. Thử nhịp trên vài bóng thật trước khi lắp cả mặt tiền.
Khoảng cách lớn cần nhịp chậm hơn. Đèn trải dài trên mặt tiền lớn hoặc cổng chào xa cần thời gian chuyển giữa các nhóm dài hơn để người đứng xa vẫn thấy dòng chảy liên tục.
Cẩn thận với nhấp nháy mạnh. Hiệu ứng chạy đuổi phủ cả khung nhìn với nhịp sáng tối dồn dập có thể gây khó chịu cho người nhạy cảm ánh sáng. Giữ độ sáng vừa phải, tránh cả mảng lớn chớp đồng loạt nhanh.
Tín hiệu an toàn nên rõ nghĩa. Đèn cảnh báo, chỉ hướng thoát hiểm nên dùng nhịp và hình thức người đi đường đã quen, không biến thành hiệu ứng trang trí khiến người ta hiểu sai.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng phi có phải là cách phim tạo chuyển động không?
Phim dựa vào chuyển động biểu kiến, cụ thể là dạng gọi là chuyển động beta, trong đó vật được thấy di chuyển từ vị trí này sang vị trí khác. Nhiều tài liệu phổ biến gọi chung là hiệu ứng phi, nhưng theo nghĩa chặt chẽ của Wertheimer, phi là cảm giác chuyển động không gắn với vật.
Vì sao dây đèn chạy đuổi chỉ cần vài nhóm bóng?
Vì não chỉ cần thấy ánh sáng xuất hiện ở vị trí kế tiếp đúng nhịp để kết luận có chuyển động. Ba bốn nhóm bóng bật luân phiên lặp lại dọc dây đủ tạo dòng chảy liên tục. Thêm nhóm giúp chuyển động mịn hơn nhưng không bắt buộc.
Người lớn tuổi có thấy hiệu ứng khác người trẻ không?
Các nghiên cứu cho thấy khả năng xử lý chuyển động có thay đổi theo tuổi, ví dụ người lớn tuổi có thể cần tín hiệu mạnh hơn để nhận ra hướng chuyển động. Tuy vậy, dãy đèn chạy đuổi thông thường vẫn được hầu hết mọi người thấy là chuyển động.
Ảo giác màu phi có tự thử được không?
Có thể, bằng các trang mô phỏng hoặc phần mềm trình chiếu: tạo hai chấm khác màu, cho bật lần lượt với khoảng nghỉ vài chục tới hơn trăm mili giây. Không phải ai cũng thấy rõ đoạn đổi màu ở giữa, và kết quả phụ thuộc kích thước, khoảng cách hai chấm.
Chuyển động biểu kiến có liên quan gì tới bánh xe quay ngược trên video?
Có. Khi máy quay chụp bánh xe ở các thời điểm rời rạc, não ghép các nan hoa theo cùng nguyên tắc như ghép hai bóng đèn: chọn lời giải có quãng dịch ngắn nhất. Nếu quãng ngắn nhất lại là hướng lùi, ta thấy bánh xe quay ngược.
Vì sao gọi là phi?
Wertheimer dùng chữ cái Hy Lạp phi để đặt tên cho dạng chuyển động thuần tuý mà ông mô tả, phân biệt với các dạng khác được đánh dấu bằng những chữ cái khác như beta. Cách gọi theo chữ cái này là thói quen thuật ngữ của nghiên cứu thời đó.