Một đoạn phim chiếu rạp là 24 tấm ảnh tĩnh nối tiếp nhau trong mỗi giây; ta thấy người chạy, xe lăn bánh liền mạch vì hệ thị giác không chụp lại từng tấm mà tự suy ra chuyển động từ sự thay đổi vị trí giữa các tấm. Những tế bào thần kinh chuyên phát hiện hướng và tốc độ ở vỏ não thị giác phản ứng với một vật "nhảy" một đoạn ngắn sau vài chục mili giây gần giống như với một vật trượt thật. Chuyển động trên màn ảnh, vì thế, là một suy luận đúng của não chứ không phải một ảo ảnh dư thừa.
Con số 24 không phải ngưỡng sinh học của mắt. Nó là thoả hiệp kỹ thuật chốt lại từ cuối thập niên 1920, khi phim có tiếng cần một tốc độ cố định. Phần dưới đi qua lịch sử con số đó, vai trò của cánh chớp trong máy chiếu, vì sao độ nhoè trong từng khung hình lại giúp phim mượt, và vì sao phim quay ở tốc độ cao hơn từng bị khán giả chê "trông như phim truyền hình".
Phim là ảnh tĩnh, chuyển động là thứ não tự dựng
Nếu bạn cắt một cuộn phim nhựa ra và đặt từng khung hình lên bàn đèn, bạn sẽ thấy một chuỗi ảnh gần giống nhau, mỗi tấm lệch tấm trước một chút. Không có tấm nào chứa chuyển động. Chuyển động chỉ xuất hiện khi chuỗi đó được chiếu đủ nhanh, và nó xuất hiện ở trong đầu người xem chứ không ở trên phim.
Giới nghiên cứu thị giác gọi hiện tượng này là chuyển động biểu kiến: khi một vật xuất hiện ở vị trí A rồi ngay sau đó ở vị trí B gần đó, ta không thấy hai vật riêng rẽ mà thấy một vật di chuyển từ A sang B. Điều kiện là khoảng cách và thời gian giữa hai lần xuất hiện phải nằm trong một vùng vừa phải. Cách quá xa hoặc chờ quá lâu, não chịu thua và ta thấy hai vật nhấp nháy luân phiên.
Cơ chế bên dưới là các tế bào nhạy hướng chuyển động, có nhiều ở vùng vỏ não thị giác thường gọi là MT hay V5. Những tế bào này so tín hiệu từ các điểm gần nhau trong thị trường với một độ trễ nhỏ; khi điểm sáng ở chỗ này tắt và chỗ bên cạnh bật lên đúng nhịp, tế bào phát tín hiệu "có thứ gì đó đang đi sang phải". Nó không cần vật trượt liên tục qua từng điểm. Bởi vậy, đối với hệ thị giác, một chuỗi ảnh rời rạc nhưng đủ dày mang cùng thông tin như chuyển động thật, và não xử lý chúng theo cùng một đường.
Vì sao không phải "lưu ảnh trên võng mạc"
Cách giải thích cũ. Sách giáo khoa và nhiều bài phổ biến vẫn nói phim chạy được nhờ "sự lưu ảnh": võng mạc giữ hình cũ một lúc nên hình cũ chồng lên hình mới. Ý tưởng này có từ thế kỷ 19, khi các đồ chơi quang học như đĩa quay tạo hình chuyển động ra đời, và được lặp lại suốt thế kỷ 20.
Nó giải thích được việc không thấy màn tối. Hình ảnh trên võng mạc quả thật tắt dần chứ không tắt ngay, nên khoảng tối ngắn giữa hai khung hình bị lấp. Đây là chuyện nhấp nháy, tức là vì sao màn hình không chớp tắt trước mắt ta, và phần này đúng.
Nhưng nó không giải thích được hướng đi. Nếu hai hình chỉ chồng lên nhau, ta phải thấy một vệt nhoè gồm cả hai vị trí, giống ảnh phơi sáng kép. Thực tế ta thấy một vật duy nhất di chuyển có hướng, có tốc độ. Thứ tạo ra cảm giác "đi từ đây sang kia" là bộ phát hiện chuyển động của não, không phải hình còn đọng trên võng mạc.
Giới nghiên cứu đã tách hai chuyện từ lâu. Các nhà tâm lý học tri giác từ đầu thế kỷ 20 đã chỉ ra rằng ngưỡng để màn hình hết chớp và ngưỡng để chuyển động trông liền là hai ngưỡng khác nhau, do hai cơ chế khác nhau quyết định. Gộp chúng vào một cụm "lưu ảnh" là đơn giản hoá đến mức sai, dù cụm từ này vẫn còn sống trong nhiều tài liệu.
Con số 24 đến từ đâu
Phim câm không có tốc độ chuẩn. Người quay quay tay, rạp chiếu có khi tăng tốc để kịp suất sau. Con số 24 chỉ thành chuẩn khi âm thanh được ghi chung với hình:
- Thời phim câm: tốc độ quay thường thấp hơn 24 và dao động, nhiều phim nằm quanh mức 16 đến 20 hình mỗi giây. Chiếu lại ngày nay ở tốc độ chuẩn, người trong phim đi đứng nhanh như chạy, đó là lý do hình ảnh phim câm hay bị nhớ là "giật cục, vội vã".
- Phim có tiếng cuối thập niên 1920: âm thanh nằm ngay trên dải phim nên tốc độ phải cố định, lệch một chút là giọng méo. Ngành phim chọn 24 hình mỗi giây vì đủ cao để vệt âm thanh có chất lượng chấp nhận được, đủ thấp để không quá tốn phim nhựa.
- Truyền hình đi đường khác: tốc độ hình của truyền hình gắn với tần số lưới điện, nên vùng dùng điện 50Hz như Việt Nam theo chuẩn 25 hình (50 mành) mỗi giây, vùng dùng 60Hz theo chuẩn 30 hình (60 mành), sau này thành 29,97 khi có màu.
- Hoạt hình vẽ tay: thường vẫn chiếu 24 hình mỗi giây nhưng vẽ mỗi hình giữ hai khung, tức 12 tranh khác nhau mỗi giây, gọi là "vẽ hai". Cảnh nhanh mới vẽ đủ từng khung. Mắt chấp nhận được vì cách vẽ có chủ ý bù vào.
- Video trên điện thoại hiện nay: 24, 25, 30 và 60 hình mỗi giây cùng tồn tại; tốc độ cao hơn cho chuyển động trơn hơn nhưng không tự động "đẹp như phim".
Điểm cần nhớ: 24 là một quyết định công nghiệp vừa đủ dùng, không phải giới hạn của mắt. Mắt phân biệt được 24 với 48 hay 60 hình mỗi giây khá dễ, nhất là ở cảnh lia máy và vật chạy ngang.
Cánh chớp trong máy chiếu: 24 hình nhưng 48 lần loé sáng
Có một chi tiết ít người biết: rạp chiếu phim nhựa không chiếu mỗi khung hình một lần. Nếu đèn chiếu chỉ loé 24 lần mỗi giây, với độ sáng của màn ảnh lớn trong phòng tối, phần lớn khán giả sẽ thấy màn hình chớp rõ rệt, rất mệt mắt. Để giữ 24 hình mà tránh chớp, máy chiếu dùng một cánh chớp quay, chắn ánh sáng một lần khi phim kéo sang khung kế tiếp và chắn thêm một lần nữa giữa chừng khi khung đang đứng yên.
Kết quả là mỗi khung được chiếu hai lần, có loại máy chiếu ba lần, tức 48 hoặc 72 lần loé sáng mỗi giây. Tần số loé tăng lên vượt ngưỡng mà mắt còn nhận ra chớp trong điều kiện rạp tối, trong khi nội dung vẫn chỉ đổi 24 lần mỗi giây. Đây là bằng chứng gọn nhất cho việc hai ngưỡng nói ở trên là khác nhau: chuyển động cần khoảng 24 hình để trông liền, còn ánh sáng cần nhịp nhanh hơn nhiều để trông không chớp.
Màn hình máy tính, điện thoại và tivi hiện nay làm cùng việc đó theo cách khác. Chúng làm tươi hình 60, 90, 120 lần mỗi giây hoặc hơn; một đoạn phim 24 hình được hiển thị bằng cách lặp lại mỗi khung vài lần. Khi phép lặp không chia đều, chẳng hạn 24 vào 60, có khung được giữ ba lần, có khung hai lần, sinh ra hiện tượng chuyển động hơi khựng mà người làm phim gọi là giật nhịp. Nhiều tivi và máy chiếu đời mới có chế độ hiển thị bội số của 24 để tránh chuyện này.
Độ nhoè trong từng khung giúp 24 hình trông mượt
Nếu bạn dừng một bộ phim hành động ở cảnh rượt đuổi, khung hình đứng yên thường nhoè: bàn tay vung thành vệt, bánh xe thành một khối mờ. Độ nhoè đó không phải lỗi mà là một phần lý do 24 hình mỗi giây trông đủ trơn.
Máy quay phim truyền thống mở cửa trập khoảng nửa thời gian của mỗi khung. Quy ước quen thuộc là "cửa trập 180 độ": với 24 hình mỗi giây, mỗi khung phơi sáng chừng một phần bốn mươi tám giây. Trong khoảng đó, vật đang chạy để lại một vệt ngắn trên khung. Khi chuỗi khung có vệt được chiếu liên tiếp, các vệt nối vào nhau, khoảng nhảy giữa hai vị trí bớt lộ, và não ghép thành chuyển động dễ hơn.
Thử ngược lại sẽ thấy rõ. Khi người quay dùng tốc độ màn trập rất nhanh, mỗi khung sắc nét như ảnh chụp thể thao, chuyển động trên màn ảnh trở nên lợn cợn, từng bước nhảy như hoạt hình đất nặn. Một số cảnh chiến trận trong phim cố tình dùng hiệu ứng này để tạo cảm giác hỗn loạn, gấp gáp.
Với video quay bằng điện thoại, điều này giải thích vì sao cảnh quay ngoài trời nắng gắt đôi khi trông "giật" hơn cảnh trong nhà: trời sáng, máy tự chọn màn trập rất nhanh, khung nào cũng sắc, chuyển động mất vệt nhoè. Người quay chuyên nghiệp gắn kính lọc giảm sáng trước ống kính để giữ được màn trập chậm hơn, nhờ đó giữ lại chút nhoè tự nhiên.
Khi phim lên 48 hình mỗi giây và tivi tự "làm mượt"
Nếu nhiều hình hơn là trơn hơn, vì sao ngành phim không bỏ 24? Câu trả lời nằm ở thói quen thị giác và cảm giác thể loại nhiều hơn ở khả năng của mắt.
| Cách hiển thị | Điều mắt nhận được | Phản ứng hay gặp |
|---|---|---|
| 24 hình mỗi giây, cửa trập 180 độ | Chuyển động hơi nhoè, lia nhanh hơi khựng | Quen thuộc, được cảm nhận là "chất điện ảnh" |
| 48 hoặc 60 hình mỗi giây | Chuyển động trơn, chi tiết rõ khi máy lia | Một số khán giả thấy giống phóng sự, truyền hình trực tiếp |
| Tivi nội suy thêm khung (làm mượt chuyển động) | Máy tự đoán khung ở giữa, đôi khi méo quanh mép vật | Thường bị gọi là "hiệu ứng phim truyền hình dài tập" |
| Phim hoạt hình vẽ hai | 12 tranh khác nhau mỗi giây | Chấp nhận tốt vì phong cách vẽ đã tính đến |
Một bộ phim lớn quay và chiếu ở 48 hình mỗi giây vào năm 2012 đã nhận nhiều ý kiến trái chiều đúng vì lý do này: hình rõ hơn nhưng không ít người thấy cảnh dựng, đạo cụ và lớp trang điểm lộ ra như sân khấu. Đây là phản ứng thẩm mỹ gắn với thói quen hàng chục năm xem phim ở 24 hình, không phải bằng chứng mắt "thích" 24 hơn về mặt sinh học.
Với tivi ở nhà, chế độ làm mượt chuyển động có tên khác nhau tuỳ hãng. Nếu phim truyện trông như quay bằng máy quay gia đình, bạn có thể tìm trong mục cài đặt hình ảnh và tắt hoặc giảm nó; khi xem bóng đá, nhiều người lại thích bật. Không có lựa chọn đúng cho mọi người.
Tự kiểm bằng mắt mình
So 24 và 60 trên cùng máy. Quay một cảnh xe chạy ngang trước nhà hai lần, một lần ở 24 hoặc 25 hình, một lần ở 60 hình mỗi giây, rồi xem lại trên cùng màn hình. Bạn sẽ thấy khác biệt rõ nhất khi xe chạy ngang khung hình, ít rõ khi xe chạy thẳng về phía máy.
Dừng hình để thấy vệt nhoè. Tạm dừng một cảnh có tay vung hay người chạy trong phim truyện. Đếm xem có bao nhiêu khung hình sắc nét hoàn toàn; thường rất ít, và đó là lý do chuyển động trông liền.
Thử với cảnh lia máy. Cảnh lia ngang qua hàng cột hay dãy nhà là nơi 24 hình lộ giới hạn rõ nhất: cột nhảy từng nấc thay vì trượt. Người quay phim có quy tắc kinh nghiệm về tốc độ lia tối đa chính vì điều này.
Lưu ý khi so sánh. Nếu màn hình của bạn làm tươi 60 lần mỗi giây, video 24 hình có thể khựng thêm vì phép lặp không đều đã nói ở trên. Muốn so công bằng, hãy so trên màn hình hỗ trợ hiển thị đúng nhịp, hoặc chấp nhận rằng một phần cảm giác giật đến từ màn hình chứ không chỉ từ đoạn phim.
Câu hỏi thường gặp
Mắt người thấy được tối đa bao nhiêu hình mỗi giây?
Không có một con số duy nhất. Mắt không chụp ảnh theo nhịp cố định, và ngưỡng nhận ra khác biệt tuỳ độ sáng, độ tương phản, tốc độ vật và vị trí trên võng mạc. Nhiều người vẫn phân biệt được 60 với 120 hình mỗi giây khi vật chạy nhanh, nhưng khó nói gì về ngưỡng chung.
Vì sao phim hoạt hình chỉ có 12 tranh mỗi giây mà vẫn xem được?
Người vẽ hoạt hình dùng nhiều thủ pháp bù lại: kéo giãn hình ở pha nhanh, vẽ vệt chuyển động, giữ tư thế lâu ở pha chậm. Não vẫn nhận chuỗi tranh như chuyển động biểu kiến vì các bước nhảy nằm trong khoảng nó ghép được. Cảnh cần mượt như đuổi bắt thường được vẽ đủ từng khung.
Quay video điện thoại nên chọn 24, 30 hay 60 hình mỗi giây?
Tuỳ mục đích. 24 hoặc 25 hình hợp với cảnh kể chuyện, phỏng vấn, khi bạn muốn vẻ quen thuộc của phim. 60 hình hợp với thể thao, trẻ em chạy nhảy, hoặc khi muốn làm chậm lại sau. Ở Việt Nam, chọn 25 hoặc 50 giúp tránh sọc đèn dưới đèn điện 50Hz.
Hiệu ứng làm mượt trên tivi có hại mắt không?
Không có bằng chứng cho thấy chế độ này gây hại cho mắt. Đây là chuyện sở thích: nó làm phim truyện trông khác đi và đôi khi tạo vệt méo quanh vật chạy nhanh. Nếu bạn mỏi mắt khi xem tivi, nguyên nhân thường là độ sáng, khoảng cách, thời gian xem liên tục, nên xem lại các yếu tố đó trước.
Rạp chiếu phim kỹ thuật số còn dùng cánh chớp không?
Máy chiếu kỹ thuật số không kéo phim nhựa nên không cần cánh chớp cơ khí, nhưng nhiều hệ thống vẫn hiển thị mỗi khung hai hoặc ba lần với cùng mục đích là giảm cảm giác chớp. Cách làm cụ thể khác nhau theo công nghệ máy chiếu và thiết lập của từng rạp.
Vì sao phim câm chiếu lại trông người đi nhanh bất thường?
Vì nhiều phim câm được quay ở tốc độ thấp hơn 24 hình mỗi giây, trong khi máy chiếu ngày nay chạy ở 24. Chiếu nhanh hơn tốc độ quay thì mọi chuyển động bị tua nhanh. Các bản phục chế cẩn thận thường chỉnh lại tốc độ gần với lúc quay để người xem thấy nhịp điệu ban đầu.