Chúng ta chớp mắt chủ yếu để trải đều lớp nước mắt lên giác mạc, giữ bề mặt mắt ẩm và trong, đồng thời quét bụi và bảo vệ mắt trước vật bay tới. Người lớn khi nghỉ ngơi thường chớp khoảng mười lăm đến hai mươi lần mỗi phút, mỗi lần chừng một phần mười đến vài phần mười giây. Mắt bị che tối tổng cộng vài phần trăm thời gian thức, vậy mà bạn gần như không bao giờ nhận ra khoảnh khắc tối ấy.
Điều thú vị là con số mười lăm đến hai mươi lần nhiều hơn mức cần thiết để giữ ẩm, và thời điểm chớp mắt không ngẫu nhiên. Các nghiên cứu cho thấy chớp mắt gắn với chú ý, với nhịp đọc và nhịp xem phim. Bài này giải thích các loại chớp mắt, cơ chế não che đi khoảnh khắc tối, và những điều khoa học đã biết chắc cũng như còn đang tranh luận.
Ba kiểu chớp mắt khác nhau
Chớp tự phát. Đây là kiểu chiếm phần lớn: bạn không quyết định, không để ý, nhưng nó diễn ra đều đặn suốt ngày. Nhịp chớp tự phát do não điều khiển, chịu ảnh hưởng của độ ẩm bề mặt mắt, mức tập trung, tâm trạng và cả môi trường như gió, máy lạnh.
Chớp phản xạ. Xảy ra khi có gì đó chạm vào giác mạc hoặc lông mi, khi một vật lao nhanh về phía mặt, khi có tiếng động lớn bất ngờ hoặc ánh sáng chói loé lên. Phản xạ này rất nhanh và khó kìm lại, đúng như một cơ chế bảo vệ cần có.
Chớp chủ động. Khi bạn cố ý nháy mắt, nhắm mắt lại để nghỉ, hay nháy một bên mắt ra hiệu. Kiểu chớp này dùng chính bộ cơ đó nhưng xuất phát từ lệnh có ý thức, nên thường mạnh và chậm hơn chớp tự phát.
Khi nhắm mắt mạnh, nhãn cầu cũng chuyển động. Ở nhiều người, khi nhắm mắt chặt, nhãn cầu tự đảo lên trên và vào trong, giúp giác mạc được che kỹ hơn. Bạn có thể thử bằng cách chạm rất nhẹ ngón tay lên mí đang nhắm, nhưng không cần tò mò làm việc này nhiều lần.
Việc chính: giữ màng nước mắt mịn và trong
Bề mặt giác mạc không trơn láng tuyệt đối ở mức vi mô. Thứ làm nó thành một thấu kính mịn là lớp màng nước mắt mỏng phủ bên trên, gồm lớp nhầy bám vào bề mặt, lớp nước ở giữa và lớp dầu mỏng ngoài cùng giúp chậm bay hơi. Mỗi lần chớp, mí mắt như cây gạt nước của ô tô: dàn đều lớp màng, đẩy nước mắt cũ và bụi về phía góc mắt, đồng thời ép các tuyến nhỏ ở bờ mi tiết lớp dầu.
Nếu bạn cố mở mắt không chớp, sau một khoảng thời gian, lớp màng bắt đầu loang lỗ, mắt thấy cay xốn, hình hơi nhoè. Khoảng thời gian này khác nhau giữa người với người và theo môi trường: phòng máy lạnh khô, gió quạt thổi thẳng, ánh nắng gắt ở bãi biển Khánh Hoà đều làm màng nước mắt bay hơi nhanh hơn.
Vì màng nước mắt là phần quang học đầu tiên ánh sáng gặp, chất lượng của nó ảnh hưởng trực tiếp tới độ nét. Đó là lý do khi mắt khô, bạn hay chớp mạnh vài lần và thấy hình rõ trở lại ngay. Nếu cảm giác khô, cộm, đỏ mắt kéo dài, đó là điều nên kể với bác sĩ nhãn khoa thay vì tự mua thuốc nhỏ dùng lâu dài.
Vì sao chớp mắt mà không thấy tối
Mỗi lần chớp, mí mắt chặn phần lớn ánh sáng vào mắt trong khoảng một phần mười giây hoặc hơn. Nếu tắt đèn phòng trong đúng khoảng thời gian ấy, bạn sẽ thấy ngay một nhịp tối rõ ràng. Vậy mà hàng nghìn lần chớp mỗi giờ không để lại cảm giác nào. Lý do là não chủ động giảm độ nhạy thị giác ngay trước và trong lúc chớp, giống như cách nó che những cú nhảy của mắt.
Một thí nghiệm được công bố năm 1980 đã tách riêng hai yếu tố: các nhà nghiên cứu đưa ánh sáng vào mắt qua vòm miệng, không đi qua mí mắt, nên mí đóng hay mở không làm đổi lượng sáng tới võng mạc. Dù vậy, người tham gia vẫn kém nhạy với ánh sáng trong lúc chớp. Điều đó cho thấy việc giảm nhạy là do não chủ động làm, không chỉ do mí che sáng.
Ngoài việc giảm nhạy, não còn giữ lại cảm giác về khung cảnh trước khi chớp và nối liền với khung cảnh sau khi mở mắt. Các nghiên cứu ghi hình hoạt động não cho thấy những vùng liên quan tới cảm nhận sự liên tục của thế giới hoạt động khác thường trong lúc chớp. Cơ chế chi tiết vẫn đang được nghiên cứu, nhưng kết quả cuối cùng thì ai cũng trải nghiệm: một dòng hình ảnh liền mạch, không đứt quãng.
Phản xạ chớp mắt bảo vệ mắt ra sao, và khi nào nó không đủ
Phản xạ chớp khi có vật chạm vào giác mạc đi theo một đường thần kinh ngắn: dây thần kinh cảm giác của giác mạc báo về thân não, và từ đó lệnh được gửi thẳng tới cơ vòng quanh mi mắt, không cần chờ vỏ não "suy nghĩ". Nhờ vậy, mí khép lại trong khoảng vài chục mi-li-giây. Chạm vào một bên giác mạc thường làm cả hai mắt cùng chớp, vì đường phản xạ nối sang cả hai bên.
Phản xạ chớp khi thấy vật lao tới thì khác: nó cần hệ thị giác nhận ra mối đe doạ trước, nên chậm hơn và phát triển muộn hơn. Trẻ mới sinh chưa có phản xạ này; nó xuất hiện dần trong những tháng đầu đời khi thị giác hoàn thiện.
Dù nhanh, phản xạ chớp không phải tấm khiên hoàn hảo. Bụi, cát, côn trùng khi đi xe máy ở tốc độ cao có thể đến trước khi mí kịp khép, nên kính chắn của mũ bảo hiểm hay kính đeo mắt vẫn cần thiết. Khi có bụi bay vào mắt, nên chớp nhiều và rửa nhẹ bằng nước sạch, tránh dụi mạnh. Nếu vật bắn vào mắt với tốc độ cao, có cảm giác vật còn cắm lại, hoặc mắt bị dính hoá chất, hãy đến cơ sở y tế ngay, đừng tự xử lý kéo dài ở nhà.
Chớp mắt không ngẫu nhiên: nó bám theo nhịp chú ý
Nếu chớp mắt chỉ để giữ ẩm, nó sẽ rải đều theo thời gian. Thực tế, nhiều nghiên cứu cho thấy thời điểm chớp gắn với những gì bạn đang làm:
- Khi đọc, người ta có xu hướng chớp ở chỗ ngắt câu, cuối đoạn hoặc khi lật trang, ít chớp giữa một câu đang đọc dở.
- Khi xem phim không lời, một nhóm nghiên cứu ở Nhật Bản cuối thập niên 2000 ghi nhận người xem có xu hướng chớp mắt cùng lúc với nhau ở những khoảnh khắc ít thông tin, như lúc nhân vật vừa rời khỏi khung hình, và kìm chớp ở những pha quan trọng.
- Khi tập trung cao, như lúc nhìn màn hình làm việc, xâu kim, ngắm bắn, nhịp chớp giảm rõ rệt. Đây là một lý do mắt hay khô và mỏi sau giờ làm trên máy tính; thói quen nghỉ mắt khi dùng màn hình có bài riêng ở danh mục mắt và màn hình hằng ngày.
- Khi trò chuyện, người đang nói thường chớp nhiều hơn khi nghe, và người nghe hay chớp ở chỗ người nói ngừng.
- Khi mệt hoặc buồn ngủ, chớp mắt dài hơn và mí mắt nặng hơn, đó là một trong những dấu hiệu cảnh báo buồn ngủ khi lái xe.
Từ những quan sát này, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chớp mắt còn là một khoảng "nghỉ" rất ngắn của chú ý thị giác, được đặt vào lúc ít tốn kém nhất. Đây là giả thuyết có nhiều dữ liệu ủng hộ nhưng chưa phải kết luận cuối cùng.
Nhịp chớp mắt thay đổi theo tuổi và hoàn cảnh
Các con số trong bảng là khoảng tham khảo thường gặp, khác nhau đáng kể giữa các nghiên cứu và giữa từng người. Bảng để hiểu xu hướng, không dùng để tự đánh giá mắt mình.
| Hoàn cảnh | Xu hướng nhịp chớp | Lý do được nêu |
|---|---|---|
| Trẻ sơ sinh | Rất ít, có khi chỉ vài lần mỗi phút | Khe mi nhỏ, ngủ nhiều, màng nước mắt ổn định lâu hơn |
| Người lớn khi nghỉ, trò chuyện | Khoảng 15–20 lần mỗi phút | Mức nền thường được trích |
| Đọc sách, nhìn màn hình tập trung | Giảm rõ rệt so với mức nền | Chú ý thị giác cao, kìm chớp |
| Môi trường khô, gió, máy lạnh | Có xu hướng tăng | Màng nước mắt bay hơi nhanh hơn |
| Mệt mỏi, thiếu ngủ | Chớp dài hơn, mí nặng | Hệ thần kinh giảm tỉnh táo |
Có những giả thuyết liên hệ nhịp chớp với một số chất dẫn truyền thần kinh trong não, nhưng bằng chứng ở người khoẻ mạnh còn chưa thống nhất. Bạn nên coi những tuyên bố kiểu "chớp nhiều là dấu hiệu của tính cách này, bệnh kia" với sự thận trọng; thay đổi bất thường về chớp mắt cần được bác sĩ đánh giá trực tiếp.
Những điều hay bị đồn về chớp mắt
Câu "chớp mắt nhiều là đang nói dối" xuất hiện khá nhiều trên mạng. Nghiên cứu về phát hiện nói dối nói chung cho thấy không có dấu hiệu cơ thể nào, kể cả chớp mắt, đủ tin cậy để phân biệt người nói dối với người căng thẳng hay ngượng ngùng. Đánh giá người khác qua nhịp chớp dễ dẫn tới kết luận sai.
Một lời đồn khác cho rằng có thể "luyện" để không cần chớp mắt lâu hơn. Việc cố kìm chớp chỉ làm màng nước mắt khô đi và mắt khó chịu hơn; nó không có lợi ích nào được chứng minh. Ngược lại, cũng không cần ép mình chớp theo nhịp đếm, chỉ cần để ý nghỉ mắt khi làm việc lâu và giữ môi trường không quá khô.
Cuối cùng, hiện tượng mí mắt giật nhẹ từng đợt, rất hay gặp khi thiếu ngủ hay căng thẳng, thường không liên quan tới chớp mắt bình thường. Phần lớn trường hợp tự hết; nếu kéo dài nhiều tuần, lan ra vùng khác trên mặt, hay mí sụp xuống, bạn nên đi khám. Những cách giải nghĩa mí mắt giật theo điềm lành dữ là văn hoá dân gian, không có cơ sở khoa học.
Câu hỏi thường gặp
Một lần chớp mắt kéo dài bao lâu?
Một lần chớp tự phát thường kéo dài khoảng một phần mười đến bốn phần mười giây tính từ lúc mí bắt đầu khép tới khi mở lại hoàn toàn. Phần mí che kín đồng tử ngắn hơn thế. Chớp chủ động và chớp khi buồn ngủ thường dài hơn chớp tự phát.
Vì sao trẻ sơ sinh chớp mắt ít như vậy?
Các nhà nghiên cứu nêu vài lý do: khe mi của trẻ nhỏ, bề mặt mắt tiếp xúc với không khí ít hơn, trẻ ngủ nhiều, và màng nước mắt có thể ổn định lâu hơn. Nhịp chớp tăng dần trong những năm đầu đời. Nếu cha mẹ lo lắng về mắt của trẻ, hãy hỏi bác sĩ nhi khoa.
Đeo kính áp tròng có làm thay đổi cách chớp mắt không?
Một số người đeo kính áp tròng chớp không khép hết mí, hoặc chớp nhiều hơn vì cảm giác cộm. Cách đeo, vệ sinh và thời gian đeo phải theo hướng dẫn của nơi cấp kính và bác sĩ nhãn khoa; khó chịu kéo dài là lý do cần tháo kính và đi khám.
Vì sao ngáp hoặc khóc thì chảy nước mắt?
Khi ngáp, cơ mặt co mạnh có thể ép lên tuyến lệ và túi lệ, đẩy nước mắt ra ngoài. Khi khóc, tuyến lệ tiết nhiều hơn khả năng thoát qua ống dẫn xuống mũi, nên nước mắt trào ra mi. Chớp mắt giúp dàn và đẩy phần nước mắt đó về góc mắt.
Có thể vừa mở mắt vừa ngủ không?
Ở người khoẻ mạnh, khi ngủ mí mắt thường khép lại để bảo vệ giác mạc. Một số người ngủ mí không khép kín hoàn toàn và hay thấy khô mắt vào buổi sáng. Nếu người nhà nhận thấy bạn ngủ hé mắt thường xuyên, nên kể với bác sĩ nhãn khoa để được kiểm tra.