Đọc sách hay xem điện thoại trên xe dễ gây say vì mắt bạn đang nhìn một trang giấy đứng yên so với mình, trong khi tai trong cảm nhận rõ xe đang tăng tốc, phanh, ôm cua; não nhận hai bản tin mâu thuẫn về chuyển động và phản ứng bằng cảm giác nôn nao, choáng váng. Giả thuyết xung đột giác quan này là cách giải thích được chấp nhận rộng rãi nhất, dù vẫn có giả thuyết cạnh tranh.
Bài này giải thích hai cảm biến chuyển động trong tai trong, vì sao người lái gần như không say còn người ngồi sau đọc tin nhắn thì say, vì sao trẻ em say nhiều hơn người lớn, và những cách giảm say có cơ sở. Phần thuốc chống say chỉ dừng ở mức nhắc hỏi dược sĩ, bác sĩ, vì liều và loại thuốc phụ thuộc tuổi và tình trạng sức khoẻ.
Tai trong: cảm biến chuyển động bạn mang theo
Sâu trong tai, sau màng nhĩ, có một hệ cơ quan nhỏ gọi chung là bộ máy tiền đình, giữ nhiệm vụ cảm nhận chuyển động và tư thế của đầu. Nó gồm hai phần. Ba ống bán khuyên xếp theo ba mặt phẳng gần vuông góc, chứa dịch; khi đầu xoay, dịch trong ống chậm theo, uốn các tế bào lông và báo cho não biết đầu đang quay theo trục nào. Hai túi nhỏ khác chứa những hạt tinh thể canxi nhỏ đè lên lớp tế bào lông; khi bạn tăng tốc, phanh hay nghiêng đầu, các hạt này trượt nhẹ và báo cho não về gia tốc thẳng và hướng của trọng lực.
Não không dùng tín hiệu tiền đình một mình. Nó liên tục so với tín hiệu từ mắt, từ cơ khớp và cảm giác áp lực ở lòng bàn chân, mông. Khi bạn đi bộ, mọi nguồn khớp nhau: mắt thấy cảnh lùi lại, tai trong cảm nhận nhịp bước, chân cảm nhận mặt đất. Não yên tâm.
Say tàu xe xảy ra khi các nguồn này nói những điều khác nhau và não không giải được mâu thuẫn. Ngồi trên xe đang chạy mà nhìn chằm chằm vào màn hình là ví dụ điển hình: tai trong báo xe đang ôm cua sang trái, mắt báo mọi thứ đứng yên vì màn hình di chuyển cùng bạn.
Vì sao mâu thuẫn giác quan lại gây buồn nôn
Giả thuyết xung đột giác quan. Được hệ thống hoá trong một cuốn sách năm 1975 của Reason và Brand, giả thuyết cho rằng não luôn dự đoán tín hiệu giác quan sẽ như thế nào dựa trên kinh nghiệm. Khi tín hiệu thật lệch khỏi dự đoán kéo dài, hệ thần kinh phát ra phản ứng khó chịu. Đây là giải thích được nhắc nhiều nhất.
Giả thuyết "độc tố" còn bàn cãi. Một ý tưởng phổ biến cho rằng cơ thể hiểu nhầm mâu thuẫn giác quan là dấu hiệu bị ngộ độc, vì một số chất độc làm rối loạn phối hợp thị giác và thăng bằng, nên kích hoạt nôn để tống chất độc ra. Ý tưởng hấp dẫn nhưng khó kiểm chứng trực tiếp và vẫn còn tranh luận.
Giả thuyết mất ổn định tư thế. Một nhóm nhà nghiên cứu khác, từ đầu thập niên 1990, cho rằng nguyên nhân chính là cơ thể không giữ được tư thế ổn định trong môi trường chuyển động lạ, và có nghiên cứu ghi nhận người sắp say thường lắc lư tư thế nhiều hơn trước khi có triệu chứng. Hai giả thuyết không hẳn loại trừ nhau.
Nhịp chuyển động quan trọng. Các nghiên cứu cho thấy chuyển động lắc chậm, chu kỳ vài giây một lần, như tàu thuyền dập dềnh hoặc xe khách ôm cua liên tục trên đường đèo, gây say mạnh hơn rung nhanh như đường gồ ghề. Vì vậy đèo dốc và biển động là nơi nhiều người say nhất.
Ai dễ say hơn và vì sao
Mức độ dễ say khác nhau nhiều giữa người với người và giữa các giai đoạn trong đời. Một số khác biệt đã được ghi nhận khá ổn định:
| Nhóm | Xu hướng | Giải thích thường được đưa ra |
|---|---|---|
| Trẻ dưới khoảng 2 tuổi | Hiếm khi say | Có thể do hệ thống phối hợp thị giác và thăng bằng chưa hình thành đủ để sinh xung đột |
| Trẻ khoảng 2 đến 12 tuổi | Dễ say nhất | Hệ thăng bằng nhạy, trẻ ngồi thấp khó nhìn ra ngoài, hay cúi xem đồ trên tay |
| Người lái xe | Ít say hơn hẳn hành khách | Biết trước xe sẽ rẽ, phanh nên não dự đoán đúng; mắt luôn nhìn đường |
| Người có chứng đau nửa đầu | Nhiều người dễ say hơn | Mối liên hệ được ghi nhận nhiều nhưng cơ chế chưa rõ |
| Người hay đi một tuyến | Say giảm dần theo số chuyến | Não học được mẫu chuyển động quen, gọi là thích nghi |
Bảng mô tả xu hướng chung, không dùng để tự đánh giá. Nếu bạn hay chóng mặt cả khi không đi xe, mất thăng bằng, ù tai, nghe kém hoặc buồn nôn không rõ lý do, đó có thể là dấu hiệu của vấn đề khác cần đi khám chuyên khoa tai mũi họng hoặc thần kinh.
Vì sao tài xế ít say: sức mạnh của việc biết trước
Nhiều người có kinh nghiệm này: ngồi ghế phụ hay ghế sau thì say, nhưng tự cầm lái cùng con đường đó thì không sao. Khác biệt lớn nhất nằm ở dự đoán. Người lái quyết định khi nào đánh lái, khi nào phanh, nên não biết trước gia tốc sắp đến và chuẩn bị cho nó. Tín hiệu tai trong khi đến khớp với dự đoán, không có xung đột.
Người lái cũng nhìn đường liên tục, mắt thấy cảnh vật chuyển động đúng với cảm nhận của tai trong. Đầu họ thường nghiêng chủ động theo hướng cua, ngược với hành khách bị lực ly tâm đẩy đầu nghiêng thụ động. Một số nghiên cứu cho rằng chính việc nghiêng đầu chủ động góp phần làm giảm say.
Bài học từ người lái áp dụng được cho hành khách: càng giúp não biết trước và thấy chuyển động thật, càng ít xung đột. Ngồi ghế trước nhìn ra kính chắn gió, quan sát khúc cua sắp tới, tựa đầu chắc vào ghế để giảm lắc lư đều là cách "mượn" lợi thế của người lái. Đây cũng là lý do một số nhà nghiên cứu lo rằng xe tự lái trong tương lai, khi mọi người đều là hành khách và nhiều người làm việc trên màn hình, có thể khiến say xe phổ biến hơn.
Những cách giảm say có cơ sở
Không có cách nào hiệu quả với mọi người, nhưng các biện pháp dưới đây dựa trên nguyên lý giảm xung đột giác quan và được khuyên rộng rãi:
- Nhìn ra xa, về phía trước. Đường chân trời, núi xa, đoạn đường phía trước cho mắt thấy chuyển động khớp với tai trong. Trên tàu thuyền, lên boong nhìn đường chân trời thường đỡ hơn ở trong khoang.
- Chọn chỗ ít lắc. Trên xe khách, chỗ gần đầu xe, giữa hai trục bánh thường ít chao hơn chỗ cuối xe. Trên tàu thuyền, khu giữa thân và tầng thấp ít dập dềnh hơn mũi và đuôi.
- Đổi từ nhìn sang nghe. Thay vì đọc sách hay xem video, hãy nghe sách nói, nhạc, chương trình phát thanh. Nếu phải dùng điện thoại, đưa màn hình lên ngang tầm mắt gần cửa sổ để vẫn thấy cảnh bên ngoài bằng khoé mắt, và nghỉ thường xuyên.
- Giữ đầu ổn định. Tựa đầu vào ghế, tránh cúi xuống hay quay đầu liên tục.
- Không khí thoáng, tránh mùi nặng. Hé cửa sổ, bật quạt gió hướng vào mặt, tránh mùi thức ăn, nước hoa nồng trong xe.
- Ăn nhẹ trước chuyến đi. Không để bụng quá đói hay quá no; tránh đồ nhiều dầu mỡ ngay trước khi đi đường đèo.
- Dừng nghỉ khi chớm khó chịu. Triệu chứng đầu tiên thường là ngáp, toát mồ hôi, mặt tái, khó chịu vùng bụng. Dừng sớm dễ hồi phục hơn chờ đến lúc nôn.
Về thuốc chống say, có nhiều loại với cách dùng, thời điểm uống và tác dụng phụ khác nhau, một số gây buồn ngủ và không phù hợp với trẻ nhỏ, người lái xe, người có bệnh nền hay phụ nữ mang thai. Hãy hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi dùng, nhất là cho trẻ em.
Nhắm mắt, ngủ hay nhìn xa: vì sao mỗi cách có tác dụng khác nhau
Nếu xung đột giữa mắt và tai trong là gốc rễ, có hai hướng xử lý: cho mắt thấy chuyển động khớp với tai trong, hoặc tắt hẳn nguồn tín hiệu từ mắt. Nhìn ra đường chân trời đi theo hướng thứ nhất. Nhắm mắt đi theo hướng thứ hai, và với một số người nó giúp, đặc biệt khi không có cảnh bên ngoài để nhìn, như trong khoang tàu kín hay xe chạy đêm.
Nhắm mắt không phải lúc nào cũng hiệu quả, vì mâu thuẫn vẫn còn giữa tai trong và kỳ vọng của não về tư thế. Ngủ thường giúp nhiều hơn: khi ngủ, não giảm xử lý các tín hiệu này, và nhiều người đi xa quen ngủ suốt chặng đèo. Điều cần tránh là trạng thái nửa vời: mắt mở nhưng dán vào màn hình hoặc trang sách, đúng kiểu xung đột mạnh nhất.
Chi tiết thú vị là một màn hình chiếm toàn bộ tầm nhìn, như rạp chiếu phim mô phỏng hay kính thực tế ảo, có thể gây say theo chiều ngược lại: mắt thấy chuyển động mà cơ thể đứng yên. Hiện tượng này được gọi là say màn hình hay say mô phỏng, cùng gốc xung đột giác quan nhưng đảo chiều. Vì vậy dùng kính thực tế ảo trên xe đang chạy là tình huống chồng hai loại xung đột lên nhau, nên tránh.
Trẻ em say xe: giúp con mà không làm con sợ
Với nhiều gia đình, chuyến đi xa cùng con nhỏ đồng nghĩa với túi nôn và những lần dừng xe ven đường. Trẻ trong độ tuổi đi học là nhóm dễ say nhất, một phần vì chỗ ngồi thấp khiến con khó nhìn thấy cảnh bên ngoài, phần khác vì con thường được đưa máy tính bảng để "ngồi yên". Đó là cách gần như chắc chắn khiến con say nhanh hơn.
Thay vì màn hình, hãy cho con ngồi ghế an toàn đúng cỡ, nâng đủ cao để nhìn ra cửa kính, rồi cùng con nhìn ra ngoài: đếm xe màu đỏ, tìm con trâu trên cánh đồng, đoán khúc cua tiếp theo rẽ trái hay phải. Kể chuyện, hát cùng nhau, nghe truyện thu âm cũng giữ con bận rộn mà không cúi xuống.
Nếu con hay say, đừng biến chuyến đi thành nỗi lo trước khi lên xe. Lo lắng và căng thẳng có thể làm triệu chứng nặng hơn. Mang sẵn túi, khăn ướt, quần áo dự phòng, nói với con rằng say xe là chuyện nhiều bạn gặp và sẽ giảm dần khi lớn. Phần lớn trẻ say ít đi rõ rệt khi bước vào tuổi thiếu niên. Nếu con say cả khi không đi xe, kèm đau đầu, chóng mặt thường xuyên, hãy đưa con đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao xem phim trên xe khách lại say hơn nghe nhạc?
Xem phim buộc mắt nhìn vào màn hình đứng yên so với bạn, nên mắt báo không có chuyển động trong khi tai trong báo xe đang lắc. Nghe nhạc không chiếm thị giác, mắt vẫn có thể nhìn ra cửa sổ và thấy chuyển động khớp với cảm nhận của tai trong.
Ngồi ghế đầu xe có thật sự đỡ say không?
Với nhiều người là có, vì ghế đầu cho tầm nhìn ra phía trước rộng, thấy trước khúc cua, và vị trí gần trục trước thường ít chao hơn đuôi xe. Tuy vậy mỗi loại xe khác nhau, và hiệu quả còn phụ thuộc việc bạn có nhìn ra đường hay vẫn cúi xem điện thoại.
Say xe có phải do tai trong yếu?
Không. Say tàu xe là phản ứng bình thường của hệ thăng bằng khoẻ mạnh trước mâu thuẫn giác quan. Gần như ai cũng có thể say nếu điều kiện đủ khắc nghiệt. Người hoàn toàn mất chức năng tiền đình hai bên lại được ghi nhận là hầu như không say, một bằng chứng cho vai trò của tai trong.
Có thể tập cho hết say xe không?
Nhiều người say ít dần khi đi một tuyến đường nhiều lần, vì não học được mẫu chuyển động. Các chương trình huấn luyện thích nghi có hệ thống được dùng cho phi công, thuỷ thủ. Với người thường, đi những quãng ngắn, tăng dần và áp dụng các cách giảm say có thể giúp, nhưng không phải ai cũng hết hẳn.
Vì sao xuống xe rồi vẫn còn chóng mặt một lúc?
Sau khi tiếp xúc lâu với chuyển động, não đã điều chỉnh để bù cho nó. Khi chuyển động dừng, sự điều chỉnh này cần thời gian để trở lại bình thường, nên bạn còn cảm giác chao đảo nhẹ. Nếu cảm giác này kéo dài nhiều ngày sau chuyến đi, hãy đi khám.
Đeo kính có ảnh hưởng tới say xe không?
Kính mới, nhất là kính có độ cao hoặc tròng đa tròng, cần thời gian làm quen và có thể làm một số người thấy chao đảo trong những ngày đầu. Nếu say xe xuất hiện hoặc nặng lên sau khi đổi kính, hãy quay lại nơi khám mắt để kiểm tra độ kính và cách lắp.