NhinThay.comNhìn Thấy
Mắt và não tạo hình ảnh

Có hai mắt sao chỉ thấy một hình: não ghép hai ảnh và cảm giác chiều sâu ra sao

Hai mắt nhận hai hình lệch nhau mà ta chỉ thấy một: não hợp nhất ra sao, vì sao ngón tay gần mắt hoá thành hai, và độ lệch ấy biến thành chiều sâu thế nào.

Young man threading a needle at a tailor table in Hoi An, Da Nang, close over the shoulder view of both hands and needle, eyes out of frame, warm lamp light

Hai mắt nhận hai hình hơi lệch nhau, nhưng não ghép chúng thành một vì các điểm tương ứng trên hai võng mạc được nối về cùng một chỗ ở vỏ não thị giác. Vật nằm gần khoảng cách bạn đang nhìn sẽ rơi vào đúng các điểm tương ứng và được hợp nhất. Vật nằm quá gần hoặc quá xa so với điểm nhìn thật ra đang hiện thành hai hình, chỉ là não không đưa chuyện đó lên ý thức.

Chính độ lệch nhỏ giữa hai hình lại là nguồn thông tin quý: não dùng nó để tính khoảng cách, tạo nên cảm giác chiều sâu nổi khối mà một mắt không có được. Bài này giải thích cơ chế ghép hai hình, vài thí nghiệm bạn làm được ngay tại bàn, và những gì xảy ra khi hai mắt nhận hai thứ quá khác nhau.

Hai mắt thấy hai hình khác nhau thật

Hai mắt người cách nhau khoảng sáu đến bảy xăng-ti-mét, nên mỗi mắt nhìn thế giới từ một chỗ đứng hơi khác. Thử giơ ngón trỏ trước mặt, cách chừng hai mươi xăng-ti-mét, rồi lần lượt nhắm từng mắt: ngón tay như nhảy qua nhảy lại so với nền phía sau. Ngón tay càng gần, bước nhảy càng lớn. Đó là thị sai hai mắt, cùng nguyên lý với việc người đo đạc nhìn một vật từ hai điểm để tính khoảng cách.

Nếu não chỉ đơn giản chồng hai hình lên nhau như hai tấm phim, ta sẽ thấy mọi thứ nhoè đôi như ảnh chụp bị rung. Điều đó không xảy ra trong đời thường vì não làm hai việc cùng lúc. Thứ nhất, hai mắt luôn quay sao cho vật đang được chú ý rơi đúng vào hố trung tâm của cả hai, gọi là quy tụ khi nhìn gần và phân kỳ khi nhìn xa. Thứ hai, tín hiệu từ những điểm tương ứng trên hai võng mạc hội tụ về cùng các tế bào ở vỏ não thị giác, nơi chúng được so sánh và gộp lại.

Kết quả là một hình duy nhất, và cảm giác như bạn đang nhìn từ một con mắt tưởng tượng nằm giữa hai mắt. Thử chỉ tay vào một vật ở xa rồi hỏi mình đang nhìn từ đâu: phần lớn người sẽ chỉ vào sống mũi. Các nhà sinh lý gọi đó là điểm nhìn chung của hai mắt.

Thí nghiệm ngón tay: bắt quả tang hình đôi bị giấu

Bạn có thể tự thấy rằng phần lớn khung cảnh thật ra đang hiện hai hình, chỉ là não không đưa lên ý thức. Làm như sau, chỉ cần một ngón tay và một bức tường:

  1. Giơ ngón trỏ thẳng đứng trước mặt, cách mắt khoảng ba mươi xăng-ti-mét. Phía sau, cách vài mét, chọn một vật dễ thấy như công tắc đèn hay khung cửa.
  2. Nhìn chăm chú vào vật ở xa, nhưng vẫn để ý tới ngón tay ở phía trước. Bạn sẽ thấy ngón tay tách thành hai hình mờ, trong suốt.
  3. Bây giờ chuyển sang nhìn chăm chú vào ngón tay. Ngón tay thành một, còn vật ở xa phía sau lại tách thành hai.
  4. Nhắm mắt phải khi đang nhìn vật ở xa: hình ngón tay bên trái biến mất. Nhắm mắt trái: hình bên phải biến mất. Mỗi hình đến từ một mắt, theo kiểu chéo nhau.
  5. Đưa hai ngón trỏ chạm đầu vào nhau ngang tầm mắt, nhìn qua chúng ra xa. Một "khúc ngón tay" nhỏ lơ lửng hiện ra ở giữa. Đó là hai hình đôi chồng lên nhau.

Hiện tượng này gọi là nhìn đôi sinh lý và hoàn toàn bình thường; nó luôn có mặt nhưng não lờ đi vì vật nằm ngoài điểm nhìn ít quan trọng. Khác hẳn với chuyện bỗng nhiên thấy hai hình ngay chỗ mình đang nhìn thẳng, không mất đi khi nhìn kỹ: tình huống đó cần được bác sĩ khám sớm, nhất là khi xuất hiện đột ngột.

Từ độ lệch hai hình tới cảm giác chiều sâu

Độ lệch giữa hai hình không chỉ được bỏ qua; nó là dữ liệu. Vật nằm gần hơn điểm nhìn có độ lệch theo một chiều, vật xa hơn có độ lệch theo chiều ngược lại, và độ lớn của độ lệch cho biết vật cách điểm nhìn bao xa. Các tế bào ở vỏ não thị giác nhạy với những mức lệch nhất định, nên não có thể "đọc" được khoảng cách tương đối từ đó. Cảm giác nổi khối mà bạn có khi nhìn một bó hoa, một cành cây gần mặt, chính là kết quả của phép tính này.

Nhà vật lý người Anh Charles Wheatstone mô tả hiện tượng một cách có hệ thống vào năm 1838, khi ông chế ra kính nhìn ảnh nổi: hai hình vẽ hơi khác nhau đưa riêng vào hai mắt, và người xem thấy một vật thể có chiều sâu. Đến năm 1960, Béla Julesz dùng những tấm hình gồm toàn chấm ngẫu nhiên, mỗi tấm riêng lẻ không có hình gì, nhưng khi đưa vào hai mắt thì một hình vuông nổi lên rõ ràng. Thí nghiệm này chứng minh não tính chiều sâu từ độ lệch trước cả khi nhận ra vật là gì.

Một mắt vẫn đoán được xa gần nhờ các manh mối khác: vật xa nhỏ hơn, bị vật gần che khuất, mờ đi vì không khí, chuyển động chậm hơn khi bạn di chuyển đầu. Nhưng cảm giác nổi khối sống động ở tầm tay chủ yếu đến từ hai mắt. Thử xâu kim hay rót nước vào ly khi nhắm một mắt, bạn sẽ thấy khó hơn rõ rệt. Ở khoảng cách xa hàng chục mét, độ lệch giữa hai mắt trở nên quá nhỏ và các manh mối một mắt gánh phần lớn việc.

Khi hai mắt nhận hai thứ quá khác nhau

Cạnh tranh hai mắt. Nếu mỗi mắt nhận một hình hoàn toàn khác, chẳng hạn một mắt thấy sọc ngang và mắt kia thấy sọc dọc, não không ghép được. Thay vào đó, nhận thức luân phiên giữa hai hình cứ vài giây một lần, đôi khi thành từng mảng chắp vá. Hiện tượng này đã được Wheatstone mô tả và nay là công cụ quan trọng để nghiên cứu ý thức, vì hình trên võng mạc không đổi mà thứ ta nhận biết lại đổi.

Thí nghiệm bàn tay thủng lỗ. Cuộn một tờ giấy thành ống, đặt sát mắt phải nhìn ra xa. Đặt lòng bàn tay trái dựng đứng cạnh ống, sát mắt trái. Mở cả hai mắt: bạn sẽ thấy như có một cái lỗ xuyên qua lòng bàn tay, qua đó nhìn thấy khung cảnh phía xa. Não đã ghép vùng giữa của mắt phải vào hình bàn tay của mắt trái.

Một mắt "thắng" thường xuyên hơn. Trong cạnh tranh hai mắt và nhiều tình huống khác, hình của một mắt thường chiếm ưu thế lâu hơn. Đây là một biểu hiện của hiện tượng mắt trội, được bàn riêng ở một bài khác trong danh mục.

Khi phối hợp bị rối. Mệt mỏi, buồn ngủ, rượu bia có thể làm việc phối hợp cơ vận nhãn kém đi, khiến hình đôi thoáng hiện. Đây là lý do không lái xe khi đã uống. Hình đôi kéo dài hoặc xuất hiện đột ngột không rõ lý do là dấu hiệu cần đi khám, không tự theo dõi ở nhà.

Hai mắt so với một mắt: lợi ích nằm ở đâu

Có hai mắt không chỉ để dự phòng. Bảng dưới so sánh những gì hai mắt cho thêm, ở mức hiểu biết chung đã được khoa học thị giác ghi nhận.

Khía cạnhMột mắtHai mắt
Cảm giác nổi khối ở tầm tayPhải đoán qua bóng, kích thước, che khuấtCó thị giác lập thể, ước lượng chính xác hơn nhiều
Trường nhìn ngangHẹp hơn, bị sống mũi che một phầnRộng hơn, gần hai trăm độ ở người
Độ nhạy với tương phản mờMức nềnTốt hơn một chút nhờ gộp hai tín hiệu
Thao tác tinh như xâu kim, rót nướcChậm, hay trượtNhanh, chắc tay hơn
Đánh giá khoảng cách ở xa hàng chục métGần như tương đươngÍt lợi thế, vì độ lệch quá nhỏ

Nhiều người chỉ nhìn được bằng một mắt từ lâu vẫn sinh hoạt, làm việc tốt nhờ não tận dụng các manh mối một mắt rất hiệu quả. Bảng trên mô tả khác biệt trung bình, không phải đánh giá khả năng của từng người.

Điều đáng rút ra là lợi ích của hai mắt tập trung ở tầm với của tay: cầm, rót, xâu, bắt, bước lên bậc thang. Đó cũng là những việc mà khi thử nhắm một mắt, bạn cảm thấy khác biệt rõ nhất. Còn với cảnh vật xa như dãy núi hay toà nhà bên kia sông, gần như toàn bộ cảm giác chiều sâu đến từ manh mối một mắt.

Ảnh lập thể, phim ba chiều và kính thực tế ảo dùng nguyên lý gì

Mọi công nghệ hình ba chiều phổ biến đều dựa trên một ý: đưa vào mỗi mắt một hình riêng, lệch nhau đúng như hai mắt sẽ thấy ngoài đời, và để não tự ghép. Kính phim ba chiều ở rạp dùng kính lọc phân cực hoặc màn trập để tách hình cho hai mắt. Kính thực tế ảo đặt hai màn hình nhỏ, hay một màn hình chia đôi, sát trước hai mắt. Những bức tranh "mắt ma thuật" thịnh hành vài thập kỷ trước thì giấu hai hình lệch nhau trong một hoạ tiết lặp lại, và người xem phải chủ động quy tụ hai mắt lệch khỏi mặt giấy để thấy hình nổi.

Có một điểm khiến các công nghệ này dễ gây mỏi: ngoài đời, hai mắt quy tụ vào vật và thể thuỷ tinh lấy nét ở đúng khoảng cách đó, hai việc luôn đi cùng nhau. Trên màn hình ba chiều, hai mắt quy tụ theo vật ảo trông như ở gần hay xa, nhưng thể thuỷ tinh vẫn phải lấy nét ở mặt màn hình cố định. Sự lệch nhau giữa hai tín hiệu được xem là một nguyên nhân gây khó chịu, nhức mắt khi xem lâu, và là vấn đề các nhà thiết kế kính thực tế ảo vẫn đang tìm cách giải.

Một tỷ lệ người không cảm nhận được hiệu ứng ba chiều trên màn hình, hoặc cảm nhận yếu. Nếu bạn là một trong số đó và kèm theo khó khăn khi xâu kim, bắt bóng hay đánh giá bậc thang, có thể nhắc với bác sĩ nhãn khoa trong lần khám mắt tới để được kiểm tra phối hợp hai mắt.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao nhắm một mắt thì thế giới không bị mờ đi một nửa?

Vì não không cộng sáng hai hình như hai bóng đèn. Nó ghép thông tin của hai mắt và lấy mức sáng gần như theo mắt đang nhận nhiều thông tin hơn. Nhắm một mắt, cảnh hầu như không tối đi, chỉ mất bớt phần trường nhìn bên đó và cảm giác chiều sâu ở tầm gần.

Thị giác lập thể có từ lúc mới sinh không?

Không có ngay. Trẻ sơ sinh cần vài tháng để hai mắt phối hợp ổn định và các tế bào nhạy độ lệch phát triển. Nhiều nghiên cứu ghi nhận thị giác lập thể xuất hiện khoảng ba đến sáu tháng tuổi. Các mốc phát triển mắt của trẻ nên được bác sĩ theo dõi khi khám định kỳ.

Người chỉ còn nhìn được một mắt có lái xe được không?

Điều kiện sức khoẻ để lái xe do quy định hiện hành và cơ sở khám sức khoẻ đánh giá, bạn cần kiểm tra trực tiếp ở nơi có thẩm quyền. Về mặt thị giác, nhiều người một mắt bù lại rất tốt bằng các manh mối một mắt và việc quay đầu quan sát nhiều hơn.

Vì sao nhìn lâu vào kính thực tế ảo hay bị mỏi mắt?

Một nguyên nhân được bàn nhiều là hai mắt quy tụ theo khoảng cách của vật ảo trong khi thể thuỷ tinh phải lấy nét ở mặt màn hình cố định, hai tín hiệu không khớp như ngoài đời. Thêm vào đó là độ trễ hình khi quay đầu và việc ít chớp mắt khi tập trung.

Ảnh chụp từ điện thoại có ống kính kép có phải là thị giác lập thể không?

Một số điện thoại dùng hai camera đặt cách nhau để ước lượng khoảng cách, cùng nguyên lý thị sai với hai mắt, rồi làm mờ hậu cảnh. Tuy vậy, ảnh đầu ra vẫn là một ảnh phẳng; để thấy nổi khối thật, mỗi mắt phải nhận một hình riêng.

Vì sao nhìn thẳng vào mắt người khác ở rất gần lại thấy họ như có một mắt ở giữa?

Khi mặt người kia quá gần, hai mắt bạn quy tụ mạnh và hình của từng mắt lệch nhau nhiều. Não ghép phần giống nhau ở giữa, tạo ra hình một con mắt chính giữa. Đây là hiện tượng nhìn đôi sinh lý quen thuộc, không có gì đáng lo.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138