Trong bóng đá, bóng rổ hay cầu lông, người chơi giỏi không có góc nhìn rộng hơn người khác về mặt cấu tạo mắt; điều khác biệt là họ biết quay đầu quan sát vào đúng lúc, để khoé mắt canh những thứ chỉ cần biết là có, còn tâm mắt dành cho những thứ cần nhìn kỹ. Đó là kỹ năng sử dụng tầm nhìn, có thể rèn được, khác với lời hứa "mở rộng tầm nhìn ngoại vi" của một số sản phẩm luyện mắt.
Bài này dành cho người chơi phong trào, phụ huynh có con tập thể thao và huấn luyện viên nghiệp dư. Phần dưới giải thích khoé mắt làm được gì và không làm được gì trên sân, rồi đi vào cách luyện thói quen quan sát cụ thể cho từng môn, không cần thiết bị đắt tiền.
Những gì khoé mắt thật sự làm được trên sân
Như đã nói ở bài về tầm nhìn ngoại vi, khoé mắt cho hình ảnh nhoè và kém màu nhưng rất nhạy với chuyển động. Trên sân, điều này có nghĩa là bạn có thể biết có một người đang chạy tới từ bên trái, biết quả bóng đang lăn về phía mình, biết đồng đội áo cùng màu đang ở khu vực nào. Bạn không thể đọc được ánh mắt của đối thủ, không chắc được bóng nảy chính xác ở điểm nào, không phân biệt được hai người đứng sát nhau bằng khoé mắt.
Người mới chơi thường dồn tâm mắt vào quả bóng ngay dưới chân hay trên tay, vì đó là thứ cần kiểm soát. Khi tâm mắt đã bị chiếm, toàn bộ phần sân còn lại chỉ được khoé mắt theo dõi, mà khoé mắt thì không đủ chi tiết để chọn đường chuyền. Đây là lý do người mới hay chuyền vào chân đối thủ: họ "thấy" có người ở đó nhưng không nhận ra là người của đội nào.
Người chơi có kinh nghiệm làm ngược lại. Họ cảm nhận bóng bằng chân, bằng tay và bằng khoé mắt nhìn xuống, còn tâm mắt ngẩng lên dành cho đồng đội và khoảng trống. Sự đảo vai trò này cần thời gian luyện tập kỹ thuật cơ bản, vì chỉ khi kiểm soát bóng đã quen tay quen chân, bạn mới dám rời mắt khỏi nó.
Quay đầu quan sát: thói quen nhỏ quyết định nhiều thứ
Quan sát trước khi nhận bóng. Khoé mắt chỉ bao được nửa vòng phía trước. Muốn biết có gì sau lưng, bạn phải quay đầu. Người chơi giỏi liếc qua vai nhiều lần trong mấy giây trước khi bóng đến, để khi nhận bóng đã biết mình sẽ làm gì tiếp theo.
Nghiên cứu nói gì. Các nghiên cứu quay phim cầu thủ chuyên nghiệp ở châu Âu đếm số lần họ quay đầu quan sát trước khi nhận bóng, và ghi nhận rằng những cầu thủ quan sát thường xuyên hơn có xu hướng chuyền thành công hơn. Đây là mối liên hệ quan sát được, chưa chứng minh hoàn toàn quan sát nhiều thì chắc chắn chơi tốt hơn, nhưng đủ để các huấn luyện viên đưa thói quen này vào giáo án.
Quay đầu, không chỉ đảo mắt. Đảo mắt chỉ dịch tâm nhìn trong phạm vi hẹp. Xoay đầu và vai mới đưa được cả vùng sau lưng vào tầm. Với trẻ nhỏ, câu nhắc đơn giản "nhìn qua vai" dễ nhớ hơn mọi giải thích.
Quan sát ngắn mà đều. Một cú liếc chừng nửa giây là đủ để cập nhật bức tranh. Liếc lâu làm bạn mất dấu bóng. Quan trọng là liếc đều đặn, để hình ảnh trong đầu luôn mới.
Khoé mắt và tâm mắt chia việc thế nào ở từng môn
Mỗi môn có cách chia việc khác nhau giữa vùng nhìn trung tâm và vùng ngoại vi. Bảng dưới là gợi ý tổng quát cho người chơi phong trào; huấn luyện viên từng môn có thể có cách diễn đạt riêng.
| Môn | Tâm mắt dành cho | Khoé mắt canh chừng |
|---|---|---|
| Bóng đá | Đồng đội, khoảng trống, hướng chạy của hậu vệ | Bóng dưới chân khi dẫn, người áp sát từ hai bên |
| Bóng rổ | Rổ, đồng đội đang thoát người, tay đối thủ | Bóng khi dẫn, người chắn từ phía sau |
| Bóng chuyền | Bóng trên không, tay người đập bên kia | Vị trí đồng đội, đường biên |
| Cầu lông | Quả cầu, vợt và tư thế người đánh bên kia | Vị trí đối thủ khi đang di chuyển, đường biên, lưới |
| Đá cầu | Quả cầu đang rơi | Vị trí người chơi phía bên kia, cột lưới |
Ở các môn vợt như cầu lông, bóng bàn, tâm mắt hầu như luôn bám quả cầu hay quả bóng vì nó di chuyển rất nhanh. Khoé mắt khi đó gánh việc theo dõi đối thủ. Người chơi giỏi đọc được hướng đánh từ tư thế người bên kia trước khi cầu rời vợt, một phần nhờ kinh nghiệm hơn là nhờ mắt tinh hơn.
Luyện thói quen quan sát cho người chơi phong trào
Các bài tập sau không làm góc nhìn của bạn rộng ra, nhưng giúp bạn dùng tầm nhìn sẵn có hiệu quả hơn. Áp dụng được cho người lớn và trẻ em, không cần dụng cụ đặc biệt.
- Luyện kiểm soát bóng không nhìn: dẫn bóng chậm theo đường thẳng, mắt nhìn một mốc ở cuối sân, chỉ thỉnh thoảng liếc xuống. Tăng tốc dần khi đã quen.
- Gọi màu, gọi số: một người đứng ngoài giơ áo màu hoặc giơ số ngón tay, người tập vừa dẫn bóng vừa đọc to. Bài này buộc tâm mắt rời khỏi bóng.
- Liếc qua vai trước khi nhận: trong các bài chuyền hai người, quy định phải quay đầu nhìn ra sau một lần trước mỗi lần nhận bóng.
- Chuyền trong nhóm ba bốn người, đổi hướng liên tục, để người tập luôn phải xác định đồng đội ở đâu trước khi bóng tới.
- Với môn vợt, đứng xem người khác đánh và tập đoán hướng cầu từ tư thế người đánh, chưa cần nhìn quả cầu.
- Sau mỗi buổi, hỏi người tập: lúc nhận bóng, em đã biết đồng đội ở đâu chưa. Câu hỏi giúp tự nhận ra thói quen, không dùng để chấm điểm.
Với trẻ em, giữ không khí vui và không so sánh em này với em kia. Khả năng chú ý vào vùng rìa tầm nhìn phát triển dần theo tuổi, trẻ nhỏ chưa làm được như người lớn là bình thường.
Vì sao người đứng ngoài thấy khoảng trống mà người trong sân không thấy
Phụ huynh đứng ngoài đường biên hay khán giả trên khán đài thường thấy rất rõ một đồng đội đang trống ở cánh bên kia, và không hiểu vì sao người cầm bóng không chuyền. Lý do không phải người chơi kém quan sát. Người đứng ngoài nhìn từ trên cao hoặc từ xa, nên cả sân nằm gọn trong vùng nhìn trung tâm và vùng gần trung tâm của họ, với ít vật che khuất. Họ cũng không phải lo kiểm soát bóng hay tránh người áp sát.
Người trong sân nhìn ngang tầm mắt, mọi người đứng chồng lên nhau theo chiều sâu, và phần lớn sân nằm ở rìa tầm nhìn hoặc sau lưng. Một đồng đội đứng trống ở cánh xa có thể hoàn toàn nằm ngoài góc nhìn, hoặc bị che bởi hai ba người khác. Thêm vào đó là sức ép thời gian: người cầm bóng chỉ có một hai giây trước khi bị áp sát.
Hiểu điều này giúp người lớn đứng ngoài bớt la hét chỉ đạo, nhất là với trẻ em. Thay vì hô "chuyền đi", sau trận có thể cùng con xem lại, chỉ cho con những lúc quay đầu sớm hơn thì sẽ thấy bạn đứng trống. Huấn luyện viên phong trào cũng có thể quay video từ trên cao để người chơi tự thấy khoảng trống mà mình đã bỏ lỡ.
Kính luyện mắt, ứng dụng luyện phản xạ: nên tin đến đâu
Trên thị trường có nhiều sản phẩm hứa "mở rộng tầm nhìn ngoại vi", từ kính nhấp nháy đến ứng dụng luyện phản xạ trên điện thoại. Cần phân biệt hai loại lời hứa. Loại thứ nhất nói sản phẩm làm góc nhìn của mắt rộng thêm về mặt cấu tạo: không có cơ sở, vì góc nhìn phụ thuộc giải phẫu mắt, xương mặt và mạng lưới tế bào võng mạc, những thứ không thay đổi nhờ tập.
Loại thứ hai nói sản phẩm giúp chú ý, phản ứng hoặc xử lý thông tin thị giác nhanh hơn. Một số nghiên cứu về luyện tập thị giác cho vận động viên cho kết quả cải thiện trong chính bài tập được luyện, nhưng việc cải thiện ấy chuyển được bao nhiêu sang thành tích thật trên sân thì bằng chứng còn lẫn lộn. Cách thận trọng là coi các công cụ này như bổ sung, không thay được giờ tập thực tế với bóng và đồng đội.
Một điều cần nhớ: nếu người tập thường xuyên không thấy bóng hay người đến từ một phía, hay va chạm ở một bên sân, hoặc tự nhiên chơi kém hẳn đi về khả năng quan sát, đó có thể là dấu hiệu cần đi khám mắt chứ không phải thiếu luyện tập. Đưa người tập đến bác sĩ nhãn khoa trước khi kết luận là do kỹ năng.
Sân phong trào buổi tối: đèn sân và chói mắt
Phần lớn các trận bóng phong trào ở Việt Nam diễn ra buổi tối trên sân cỏ nhân tạo có đèn pha. Đèn sân đặt cao ở bốn góc hoặc dọc hai bên, và mỗi khi bạn ngẩng lên theo một quả bóng bổng, rất dễ nhìn thẳng vào đèn. Vài giây chói đủ làm bạn mất dấu bóng và mất luôn hình ảnh về vị trí đồng đội vừa quan sát được.
Với cầu lông trong nhà, đèn trần treo thấp và quả cầu trắng là cặp đôi khó chịu: quả cầu bay qua vùng đèn gần như biến mất trên nền sáng. Người chơi lâu năm thường chọn chỗ đứng, góc đỡ cầu sao cho tránh nhìn thẳng lên đèn, hoặc đề nghị chủ sân bố trí đèn hai bên thay vì ngay trên đầu.
Ngoài ra, ánh sáng sân không đều khiến vùng rìa tầm nhìn hoạt động kém hơn: những góc tối ở mép sân là nơi đồng đội hay đối thủ "biến mất" khỏi khoé mắt. Khi chọn sân để thuê lâu dài, đi một vòng xem có góc nào tối hẳn không, và khi chơi, nhớ rằng người đứng ở góc tối khó thấy hơn, cần quay đầu kiểm tra kỹ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Tầm nhìn ngoại vi có tập cho rộng ra được không?
Góc nhìn của mắt phụ thuộc cấu tạo nên không tập cho rộng ra được. Điều tập được là thói quen quan sát và khả năng chú ý vào những gì khoé mắt đã thấy, đó mới là thứ làm người chơi giỏi khác người mới.
Vì sao huấn luyện viên hay nhắc cầu thủ nhìn qua vai?
Vì khoé mắt chỉ bao được phía trước và hai bên, không thấy sau lưng. Quay đầu quan sát trước khi nhận bóng giúp người chơi biết đồng đội, đối thủ ở đâu để quyết định nhanh khi bóng đến.
Trẻ nhỏ chơi bóng hay chỉ nhìn bóng có sao không?
Đó là bình thường ở trẻ nhỏ, vì kỹ năng kiểm soát bóng chưa vững và khả năng chú ý vào vùng rìa tầm nhìn còn đang phát triển. Người lớn nên kiên nhẫn, khuyến khích bằng các bài tập vui, không so sánh trẻ với nhau.
Ứng dụng luyện phản xạ trên điện thoại có giúp chơi bóng tốt hơn không?
Một số người thấy cải thiện trong chính ứng dụng, nhưng bằng chứng về việc chuyển sang thành tích trên sân còn chưa rõ. Giờ tập thật với bóng và đồng đội vẫn là cách hiệu quả nhất.
Đeo kính khi chơi thể thao có ảnh hưởng tầm nhìn ngoại vi không?
Gọng kính thường che bớt một phần rìa tầm nhìn và kính thường dễ vỡ khi va chạm. Người cần đeo kính nên hỏi bác sĩ nhãn khoa hoặc nơi cắt kính về loại kính thể thao hay kính áp tròng phù hợp.
Khi nào việc hay không thấy bóng ở một bên là dấu hiệu cần khám mắt?
Khi điều đó lặp lại ở cùng một phía, xuất hiện đột ngột, hoặc kèm khó chịu khác ở mắt. Lúc đó nên đến bác sĩ nhãn khoa trước khi coi đó là chuyện kỹ năng.