NhinThay.comNhìn Thấy
Nhìn trong tối và tầm nhìn ngoại vi

Tầm nhìn ngoại vi là gì: khoé mắt thấy rộng đến đâu, thấy gì và bỏ sót gì

Hai mắt người bao quát gần nửa vòng tròn, nhưng chỉ một vùng bằng móng tay ở giữa là sắc nét. Khoé mắt giỏi bắt chuyển động, kém màu và chi tiết.

Woman standing still in the middle of a busy weekend flower market in Ha Noi, colourful stalls blurred on both sides, seen from behind at shoulder height

Tầm nhìn ngoại vi là toàn bộ phần bạn thấy được ngoài điểm đang nhìn thẳng; với hai mắt cùng mở, nó trải ngang khoảng một trăm tám mươi đến hai trăm độ, tức gần nửa vòng tròn quanh đầu, nhưng càng ra xa tâm thì càng nhoè, càng nhạt màu và càng giỏi phát hiện chuyển động. Phần sắc nét thật sự chỉ là một vùng nhỏ cỡ móng tay cái khi duỗi thẳng tay. Mọi thứ còn lại là "khoé mắt".

Hầu hết chúng ta không nhận ra điều này vì não khéo léo ghép các cú liếc nhanh thành một bức tranh có vẻ sắc nét ở mọi chỗ. Hiểu tầm nhìn ngoại vi thực sự làm gì giúp bạn quan sát tốt hơn khi đi đường, khi làm việc trong không gian đông người và khi giải thích cho trẻ vì sao "đang nhìn mà không thấy".

Tầm nhìn của mắt người trải rộng đến đâu

Các số dưới là giá trị thường được dùng trong sách giáo khoa nhãn khoa cho người trưởng thành có mắt khoẻ, đo khi đầu và mắt giữ yên. Từng người lệch đi vài độ là chuyện bình thường, tuỳ hình dáng mũi, gò má, lông mày và mí mắt.

HướngMột mắt đo được khoảngGhi chú
Về phía thái dương90 đến 100 độRộng nhất, có thể thấy cả vật hơi lùi ra sau
Về phía mũiKhoảng 60 độSống mũi che bớt
Lên trênKhoảng 50 đến 60 độLông mày, mí trên che bớt
Xuống dướiKhoảng 70 đến 75 độRộng hơn chiều lên, tiện nhìn chỗ đặt chân
Cả hai mắt theo chiều ngangKhoảng 180 đến 200 độVùng hai mắt cùng thấy rộng chừng 120 độ ở giữa

Vùng mà cả hai mắt cùng thấy là nơi não có thể so hai hình hơi lệch nhau để cảm nhận chiều sâu. Hai bên rìa ngoài chỉ một mắt nhìn tới, nên ở đó bạn phát hiện được vật nhưng ước khoảng cách kém hơn.

Một điều ít người để ý: con số gần hai trăm độ chỉ đúng khi đầu và mắt đứng yên. Trong sinh hoạt, bạn còn xoay mắt và xoay đầu, nên vùng có thể quan sát được rộng hơn nhiều. Nhưng mỗi cú xoay tốn một khoảng thời gian ngắn, và trong lúc xoay về một phía thì phía bên kia tạm thời nằm ngoài tầm. Đó là lý do khi sang đường, người ta dạy trẻ nhìn trái, nhìn phải rồi nhìn trái lần nữa.

Vì sao càng ra rìa càng nhoè

Độ sắc nét giảm rất nhanh khi rời khỏi tâm nhìn. Chỉ cần lệch vài độ, khả năng đọc chữ đã giảm hẳn; lệch hai ba chục độ, bạn chỉ còn nhận ra hình khối lớn. Bạn có thể thử: nhìn chằm chằm vào một chữ ở giữa trang sách và cố đọc dòng bên dưới mà không di chuyển mắt. Chỉ cách vài chữ là đã thấy khó.

Lý do nằm ở cách võng mạc "đi dây". Ở hố trung tâm, gần như mỗi tế bào nón có đường truyền riêng lên não, nên hình ảnh có độ phân giải cao. Ra vùng ngoại vi, rất nhiều tế bào nhận sáng cùng dồn tín hiệu vào một tế bào thần kinh. Đổi lại độ nhạy cao, não không còn biết chính xác ánh sáng rơi vào điểm nào, giống như một tấm ảnh chụp với số điểm ảnh ít đi.

Phần não xử lý thị giác cũng dành chỗ không đồng đều. Vùng trung tâm nhỏ xíu của tầm nhìn chiếm một phần rất lớn trên vỏ não thị giác, còn vùng ngoại vi rộng lớn lại được phân ít "diện tích" hơn nhiều. Nói cách khác, cả mắt lẫn não đều đầu tư vào trung tâm, còn ngoại vi chỉ được giao việc canh chừng.

Khoé mắt giỏi gì và kém gì

Giỏi phát hiện chuyển động và nhấp nháy. Một vật lướt qua rìa tầm nhìn khiến bạn quay đầu gần như theo phản xạ. Đèn huỳnh quang cũ hay màn hình tần số thấp nhìn thẳng thấy ổn, liếc bằng khoé mắt lại thấy rung. Vùng ngoại vi được điều chỉnh để bắt thay đổi, không phải để xem kỹ.

Giỏi thấy ánh sáng yếu trong đêm. Vùng cách tâm chừng mười lăm đến hai mươi độ có nhiều tế bào que nhất, nên trong tối, khoé mắt thấy vật mờ tốt hơn nhìn thẳng.

Kém về màu sắc. Tế bào nón thưa dần ra rìa, nên khả năng phân biệt màu giảm, nhất là với vật nhỏ. Vật lớn và màu đậm thì khoé mắt vẫn nhận được màu khá tốt.

Kém khi đồ vật đứng sát nhau. Một chữ đứng riêng ở khoé mắt có thể đoán ra, nhưng cũng chữ đó kẹp giữa các chữ khác thì trở nên không đọc được. Giới nghiên cứu gọi đây là hiệu ứng chen chúc, và nó là lý do khoé mắt gần như vô dụng khi đọc.

Kém trong việc nhận mặt người. Bạn có thể biết có người đang đến từ bên cạnh, nhưng thường phải quay sang mới nhận ra là ai. Dáng đi và màu áo quen thuộc đôi khi giúp đoán đúng trước khi nhìn thẳng.

Não lấp đầy chỗ trống: vì sao ta tưởng mình thấy rõ mọi thứ

Nếu khoé mắt nhoè và nhạt màu như vậy, tại sao thế giới quanh ta không trông như một tấm ảnh chỉ nét ở giữa? Câu trả lời là mắt di chuyển liên tục. Mỗi giây, mắt bạn thực hiện vài cú nhảy nhanh, đưa vùng trung tâm đến những chỗ đáng chú ý. Não ghép kết quả của các cú nhảy ấy, kết hợp với hiểu biết sẵn có về khung cảnh, để dựng nên cảm giác một bức tranh rõ ràng trọn vẹn.

Các thí nghiệm theo dõi chuyển động mắt cho thấy cảm giác này nhiều phần là do não dựng nên. Khi người ta thay đổi những chi tiết nằm ngoài vùng người xem đang nhìn, ví dụ đổi màu một vật ở rìa màn hình trong lúc mắt đang nhảy, người xem rất thường không nhận ra. Họ vẫn tin chắc mình đã "nhìn thấy hết".

Ý nghĩa thực tế: bạn đừng quá tin vào cảm giác "đã nhìn rồi". Khi lùi xe, sang đường, kiểm tra một căn phòng trước khi khoá cửa, những thứ quan trọng cần được đưa vào vùng trung tâm bằng một cú nhìn có chủ đích. Khoé mắt cho bạn biết ở đâu có gì đó đáng nhìn, còn việc nhìn kỹ là của tâm mắt.

Tự thử tầm nhìn ngoại vi tại nhà với một người bạn

Thử nghiệm dưới đây không phải để kiểm tra bệnh, chỉ giúp bạn trải nghiệm tận mắt những điều vừa đọc. Kết quả của mỗi người khác nhau và không có điểm số nào để so.

  1. Ngồi thẳng, nhìn chằm chằm vào một điểm trên tường trước mặt, giữ mắt yên suốt thời gian thử.
  2. Người bạn đứng sau lưng, cầm một chiếc bút màu, đưa bút từ phía sau ra trước theo một vòng cung ngang tầm mắt bạn, đi chậm.
  3. Bạn nói "thấy" ngay khi nhận ra có vật xuất hiện. Thường lúc này bút đã ở gần ngang tai, chứ chưa cần ra trước mặt.
  4. Người bạn tiếp tục đưa bút vào, bạn nói màu của bút khi đoán ra. Nhiều người ngạc nhiên vì phải vào khá gần tâm mới chắc được màu.
  5. Lặp lại khi người bạn lắc nhẹ cây bút trong lúc di chuyển. Phần lớn người thử sẽ nói "thấy" sớm hơn, vì khoé mắt nhạy với chuyển động.
  6. Đổi sang bên kia và thử lại với chiều lên, chiều xuống.

Thử nghiệm tại nhà không đo được thị trường chính xác. Bác sĩ nhãn khoa có máy đo chuyên dụng cho việc đó, cho kết quả từng điểm trong tầm nhìn.

Mũ, kính, khẩu trang: những thứ âm thầm cắt bớt khoé mắt

Mũ bảo hiểm. Mũ bảo hiểm cả đầu và nửa đầu đều che một phần phía trên và hai bên. Mũ đúng chuẩn được thiết kế để vẫn chừa đủ góc nhìn ngang cần thiết, nhưng mũ quá rộng bị xoay lệch hoặc mũ kém chất lượng có thể che nhiều hơn. Đội mũ vừa đầu, cài quai chặt để mũ không xoay khi quay đầu.

Kính gọng dày. Gọng kính bản to tạo thành một khung tối ngay rìa tầm nhìn. Người mới đeo kính thường thấy rõ điều này trong vài tuần đầu, sau đó não quen dần và "xoá" khung đi. Khi đi đường, nhớ rằng góc nhìn ngoài gọng chỉ thấy qua phần không có tròng, mờ hơn.

Mũ trùm của áo khoác, áo chống nắng. Mũ trùm kéo sát mặt che gần như toàn bộ vùng thái dương, chính là vùng rộng nhất của tầm nhìn ngoại vi. Người đi bộ sang đường hay người chạy xe máy mặc áo chống nắng trùm kín cần quay hẳn đầu khi quan sát hai bên.

Khẩu trang kéo cao. Khẩu trang chạm sát mi dưới che bớt vùng nhìn xuống, vùng bạn dùng để thấy bậc thềm và ổ gà. Người đeo kính còn gặp thêm chuyện kính bị mờ hơi thở.

Tóc mái dài. Tóc che một bên mắt làm vùng nhìn hai mắt hẹp lại, ảnh hưởng tới cảm giác chiều sâu ở phía đó. Với trẻ em đi học bằng xe đạp, kẹp tóc gọn là một việc nhỏ mà đáng làm.

Khi tầm nhìn ngoại vi hẹp lại: dấu hiệu nên đi khám

Một số bệnh về mắt và về thần kinh có thể làm hẹp hoặc mất một phần tầm nhìn ngoại vi. Điều đáng lo là phần mất thường bắt đầu ở rìa, nơi bạn vốn ít chú ý, và tiến triển âm thầm. Não lại khéo lấp chỗ trống, nên nhiều người chỉ nhận ra khi phần mất đã khá lớn. Đó là lý do bác sĩ thường khuyên khám mắt định kỳ, nhất là từ tuổi trung niên hoặc khi gia đình có người mắc bệnh về mắt.

Những biểu hiện trong sinh hoạt bạn nên lưu tâm: hay va vào khung cửa, cạnh bàn ở một bên; không thấy người đi tới từ một phía cho tới khi họ ở sát bên; lái xe hay suýt va chạm với xe nhập làn từ một bên; đọc hay bị sót chữ ở đầu hoặc cuối dòng; cảm giác như nhìn qua một ống. Một vùng tối hay tấm màn xuất hiện đột ngột ở rìa tầm nhìn cần đi khám ngay trong ngày.

Bài viết không thể phân biệt các nguyên nhân, và việc tự thử ở trên không thay được đo thị trường tại phòng khám. Khi có dấu hiệu, hãy đến bác sĩ nhãn khoa; họ sẽ quyết định cần làm những xét nghiệm gì.

Câu hỏi thường gặp

Mắt người nhìn được bao nhiêu độ?

Với hai mắt cùng mở và giữ yên, mắt người trưởng thành bao quát khoảng một trăm tám mươi đến hai trăm độ theo chiều ngang. Mỗi mắt riêng thấy rộng nhất về phía thái dương, khoảng chín mươi đến một trăm độ.

Khoé mắt có nhìn thấy màu không?

Có, nhưng kém hơn tâm nhìn nhiều, nhất là với vật nhỏ. Vật lớn và màu đậm vẫn có thể nhận ra màu ở khá xa tâm. Cảm giác thấy đủ màu khắp nơi phần nhiều do não ghép các cú liếc lại với nhau.

Vì sao liếc khoé mắt thấy đèn nhấp nháy mà nhìn thẳng lại không?

Vùng ngoại vi của võng mạc nhạy với thay đổi nhanh hơn vùng trung tâm, nên một số nguồn sáng nhấp nháy ở tần số tương đối thấp hiện ra rõ ở khoé mắt nhưng nhìn thẳng thì trông ổn định.

Có bài tập nào làm tầm nhìn ngoại vi rộng ra không?

Không có bằng chứng bài tập làm tầm nhìn ngoại vi rộng hơn về mặt cấu tạo. Luyện tập có thể giúp bạn chú ý tốt hơn vào những gì khoé mắt đã thấy, nhưng góc nhìn và số tế bào nhận sáng không thay đổi.

Trẻ em có tầm nhìn ngoại vi giống người lớn không?

Tầm nhìn ngoại vi của trẻ nhỏ còn phát triển dần và khả năng chú ý vào rìa tầm nhìn kém hơn người lớn. Vì vậy trẻ dễ không thấy xe đến từ bên cạnh; người lớn nên dắt tay và hướng dẫn trẻ quay đầu nhìn hai bên khi sang đường.

Bao giờ nên đi đo thị trường?

Khi có dấu hiệu như hay va vào vật ở một bên, thấy vùng tối ở rìa tầm nhìn, hoặc theo lời khuyên khám định kỳ của bác sĩ. Một tấm màn tối xuất hiện đột ngột cần đi khám ngay trong ngày.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138