Nhiều nghiên cứu ở châu Á cho thấy trẻ dành nhiều thời gian ngoài trời hơn thì ít bị cận thị khởi phát hơn hoặc bị muộn hơn; nhiều chương trình và chuyên gia nhãn khoa nhắc mốc khoảng hai giờ ngoài trời mỗi ngày, cộng dồn từ nhiều quãng ngắn. Lợi ích được cho là đến từ ánh sáng tự nhiên mạnh hơn trong nhà nhiều lần, chứ không cần trẻ phải vận động mạnh hay phơi nắng gắt.
Cần nói rõ ngay: thời gian ngoài trời là cách góp phần phòng hoặc làm chậm sự khởi phát cận thị, không phải cách chữa cận. Trẻ đã cận vẫn cần được bác sĩ nhãn khoa khám, chỉnh kính và theo dõi. Bài này tóm tắt những gì nghiên cứu cho thấy, vì sao ánh sáng lại quan trọng, và cách sắp xếp thời gian ngoài trời cho trẻ đi học ở Việt Nam.
Cận thị ở trẻ và vì sao người ta nhìn ra ngoài trời
Cận thị xảy ra phần lớn khi nhãn cầu dài ra quá mức trong giai đoạn trẻ lớn lên, khiến hình ảnh vật ở xa hội tụ trước võng mạc thay vì đúng trên nó. Một khi nhãn cầu đã dài ra, nó không co ngắn lại được, vì thế cận thị ở trẻ thường tăng dần qua các năm học và ổn định ở tuổi trưởng thành. Trẻ cận càng sớm thì về sau độ cận thường càng cao.
Mấy chục năm qua, tỉ lệ cận thị ở học sinh tăng mạnh tại nhiều nơi ở Đông Á, nhanh tới mức không thể giải thích chỉ bằng di truyền. Các nhà nghiên cứu vì vậy tìm đến môi trường sống: trẻ học nhiều hơn, nhìn gần nhiều hơn, và dành ít thời gian ngoài trời hơn thế hệ trước. Trong các yếu tố được nghiên cứu, thời gian ngoài trời nổi lên như yếu tố bảo vệ có bằng chứng khá nhất quán.
Điều thú vị là lợi ích không có vẻ đến từ việc vận động: trẻ chơi thể thao trong nhà không được hưởng lợi tương tự như trẻ ở ngoài trời. Điểm khác biệt chính giữa trong nhà và ngoài trời là ánh sáng, và đó là hướng giải thích được nhiều nhà khoa học theo đuổi.
Những nghiên cứu đáng chú ý
Thử nghiệm ở trường học Quảng Châu. Một thử nghiệm có đối chứng ở Trung Quốc, công bố năm 2015 trên tạp chí của Hội Y khoa Hoa Kỳ, thêm một tiết hoạt động ngoài trời khoảng 40 phút mỗi ngày học cho học sinh lớp một ở một nhóm trường. Sau ba năm, tỉ lệ trẻ mới bị cận ở nhóm này khoảng 30%, thấp hơn nhóm trường đối chứng gần 40%.
Chương trình giờ ra chơi ngoài lớp ở Đài Loan. Các nghiên cứu ở Đài Loan đầu thập niên 2010 cho thấy khi khuyến khích học sinh ra khỏi lớp vào giờ ra chơi, số trẻ mới bị cận giảm so với trường không áp dụng. Sau đó Đài Loan triển khai rộng chương trình khuyến khích trẻ ở ngoài trời khoảng hai giờ mỗi ngày, và các báo cáo ghi nhận tỉ lệ cận ở học sinh tiểu học có xu hướng giảm.
Tác dụng rõ nhất là trước khi cận. Bằng chứng mạnh nhất là thời gian ngoài trời giúp giảm hoặc làm chậm cận thị khởi phát. Với trẻ đã cận, tác dụng làm chậm tăng độ yếu hơn và kém nhất quán hơn.
Đây là tác dụng ở cấp nhóm. Trong các nghiên cứu, nhóm trẻ ở ngoài trời nhiều có ít ca cận hơn, nhưng không có nghĩa trẻ nào ở ngoài trời cũng không cận. Di truyền và lượng nhìn gần vẫn góp phần.
Vì sao ánh sáng ngoài trời lại có tác dụng
Ánh sáng trong nhà thường chỉ vài trăm lux, trong khi ngoài trời, kể cả dưới bóng cây hay trời nhiều mây, có thể lên tới hàng nghìn đến hàng chục nghìn lux. Giả thuyết được ủng hộ nhiều là ánh sáng mạnh kích thích võng mạc tiết dopamine, một chất dẫn truyền thần kinh, và dopamine góp phần kìm sự dài ra của nhãn cầu. Giả thuyết này dựa trên nhiều nghiên cứu ở động vật, trong đó nuôi trong ánh sáng mạnh làm chậm cận thị thực nghiệm.
Ngoài cường độ, các nhà khoa học còn bàn đến phổ ánh sáng ngoài trời khác với đèn, và việc ngoài trời mắt nhìn xa nhiều hơn, cảnh vật có độ sâu đa dạng hơn. Những yếu tố này có thể góp phần nhưng bằng chứng chưa rõ bằng yếu tố cường độ sáng.
Hệ quả thực tế quan trọng là: trẻ không cần phơi nắng gắt mới được lợi. Bóng râm của hàng cây, mái hiên, sân trường có mái che vẫn sáng hơn lớp học nhiều lần. Ở Việt Nam với nắng nóng gay gắt buổi trưa, cha mẹ và nhà trường hoàn toàn có thể chọn bóng mát, giờ sáng sớm, chiều muộn, vừa an toàn cho da, vừa giữ được lợi ích ánh sáng cho mắt.
Gom đủ thời gian ngoài trời cho trẻ đi học
Hai giờ mỗi ngày nghe nhiều, nhưng có thể cộng dồn từ nhiều quãng ngắn. Bảng dưới là ví dụ giả định cho một học sinh tiểu học ở thành phố; mỗi gia đình điều chỉnh theo lịch học và điều kiện nơi ở.
| Thời điểm | Gợi ý hoạt động | Thời lượng ước chừng |
|---|---|---|
| Đường đến trường | Đi bộ một đoạn, chờ xe ở sân thay vì trong nhà | 10–20 phút |
| Giờ ra chơi | Ra sân thay vì ngồi lại trong lớp | 15–30 phút |
| Sau giờ học | Chơi ở sân chung cư, công viên, sân nhà | 30–45 phút |
| Chiều muộn hoặc tối sớm cuối tuần | Đạp xe, đi dạo, ra vườn, ra bờ sông | 45–90 phút |
| Việc nhà | Tưới cây, phơi đồ, dắt thú cưng đi dạo cùng người lớn | 10–20 phút |
Không cần đủ hai giờ mỗi ngày mới có ích; nhiều hơn hôm qua đã là tiến bộ. Điều đáng tránh là để ngoài trời trở thành một nhiệm vụ đếm phút gây áp lực cho trẻ. Hãy coi đó là thời gian chơi, đi lại, làm việc vặt bình thường, và cùng trẻ làm thay vì ra lệnh.
An toàn khi cho trẻ ra ngoài trời ở xứ nóng
Lợi ích cho mắt không đáng đổi bằng say nắng hay cháy nắng. Với khí hậu nóng ẩm ở nhiều tỉnh thành, vài nguyên tắc sau giúp thời gian ngoài trời vừa vui vừa an toàn.
- Ưu tiên buổi sáng sớm và chiều muộn; giữa trưa thì chọn bóng râm, mái hiên.
- Đội mũ rộng vành, mặc áo thoáng; bóng râm và mũ không làm mất lợi ích ánh sáng cho mắt.
- Mang nước, cho trẻ nghỉ trong bóng mát khi đổ nhiều mồ hôi, mặt đỏ, mệt.
- Dặn trẻ không nhìn thẳng vào mặt trời, kể cả khi trời có mây hay lúc nhật thực.
- Kính râm cho trẻ không bắt buộc trong bóng râm; nếu dùng dưới nắng mạnh, chọn loại chống tia UV đúng chuẩn, theo tư vấn người bán có chuyên môn.
- Ngày không khí ô nhiễm nặng hoặc mưa bão, ưu tiên chỗ sáng trong nhà gần cửa sổ, hiên rộng.
Những ngày không ra ngoài được, ngồi học, chơi gần cửa sổ lớn cũng giúp trẻ nhận được nhiều ánh sáng hơn góc trong cùng của phòng.
Nhà trường và khu dân cư góp phần thế nào
Phần lớn thời gian ban ngày của trẻ đi học nằm ở trường, nên những thay đổi nhỏ ở trường có tác động lớn. Bài học từ các chương trình ở Đài Loan và Quảng Châu là không cần thêm môn học mới: chỉ cần đưa trẻ ra khỏi lớp vào giờ ra chơi, tổ chức một phần tiết thể dục, tiết tự nhiên và xã hội, giờ sinh hoạt ngoài sân khi thời tiết cho phép. Sân trường có cây bóng mát, mái che thoáng là điều kiện thuận lợi để làm việc này cả vào mùa nắng.
Giáo viên có thể khuyến khích bằng cách mở cửa lớp vào giờ ra chơi thay vì giữ học sinh ngồi lại làm bài, và chọn những hoạt động ngoài trời nhẹ nhàng cho trẻ ít thích chạy nhảy: quan sát cây, đọc sách dưới hiên, vẽ ngoài sân. Mục tiêu là thời gian ở ngoài trời, không phải thành tích thể thao, nên không cần chấm điểm hay thi đua giữa các lớp, và không trẻ nào bị so sánh với bạn.
Ở khu dân cư, sân chơi chung, công viên nhỏ, vỉa hè đủ rộng và an toàn giúp cha mẹ yên tâm cho con ra ngoài sau giờ học. Nhiều khu chung cư ở các thành phố lớn có sân nội khu đủ để trẻ chơi chiều muộn. Ở nông thôn, vườn, sân nhà, đường làng là không gian ngoài trời sẵn có; điều cần lưu ý ở đó chủ yếu là an toàn giao thông, ao hồ, kênh rạch.
Đã cận thì sao, và khi nào đưa trẻ đi khám
Nếu trẻ đã bị cận, thời gian ngoài trời vẫn tốt cho sức khoẻ chung, nhưng không thay được việc khám và điều chỉnh của bác sĩ. Trẻ cần đeo kính đúng độ, tái khám theo hẹn để theo dõi tăng độ. Hiện có những phương pháp kiểm soát tiến triển cận thị ở trẻ do bác sĩ nhãn khoa chỉ định và theo dõi; cha mẹ nên hỏi trực tiếp bác sĩ về lựa chọn phù hợp, không tự mua dùng hay nghe theo lời mời "luyện mắt hết cận".
Nên đưa trẻ đi khám mắt khi thấy trẻ nheo mắt nhìn xa, ngồi sát tivi hoặc ghé sát sách vở hơn trước, nghiêng đầu hay che một mắt khi nhìn, dụi mắt nhiều, hay kêu nhức đầu, mỏi mắt, hoặc thầy cô cho biết trẻ khó nhìn bảng. Khám mắt định kỳ trước tuổi đi học và trong những năm tiểu học giúp phát hiện sớm cả những vấn đề trẻ không tự nói ra.
Khi nói chuyện với con, tránh so sánh trẻ này với trẻ khác hay biến độ cận thành thước đo con "ngoan" hay "hư". Mục tiêu là đôi mắt khoẻ và thói quen vui vẻ, không phải một cuộc thi ai ít cận hơn. Đeo kính đúng là việc bình thường giúp trẻ nhìn rõ, học dễ, chơi an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Cho trẻ chơi trong nhà có cửa kính lớn có bằng ra ngoài trời không?
Ngồi gần cửa kính lớn giúp nhận nhiều ánh sáng hơn góc trong phòng, nhưng ánh sáng xuyên qua kính và vào sâu trong phòng vẫn thường yếu hơn ngoài trời đáng kể. Đó là phương án tốt cho ngày mưa, còn ngày thường vẫn nên ưu tiên ra sân, hiên, công viên.
Trẻ dưới sáu tuổi có cần chú ý thời gian ngoài trời không?
Có. Những năm trước và đầu tiểu học là giai đoạn nhãn cầu phát triển mạnh, và các nghiên cứu cho thấy lợi ích rõ nhất khi áp dụng trước khi cận khởi phát. Với trẻ nhỏ, thời gian chơi ngoài trời còn có lợi cho vận động, giấc ngủ và phát triển chung.
Ra ngoài trời nhiều có chữa được cận thị đã có không?
Không. Khi nhãn cầu đã dài ra gây cận, thời gian ngoài trời không làm nó ngắn lại, và tác dụng làm chậm tăng độ ở trẻ đã cận yếu hơn so với tác dụng phòng khởi phát. Trẻ đã cận cần được bác sĩ nhãn khoa khám, chỉnh kính và tư vấn cách kiểm soát.
Ngày trời âm u có còn lợi ích không?
Có. Ngay cả trời nhiều mây, ánh sáng ngoài trời thường vẫn mạnh hơn trong nhà nhiều lần. Đó là lý do các nghiên cứu nhấn mạnh tổng thời gian ở ngoài trời hơn là chỉ những ngày nắng đẹp.
Trẻ đeo kính râm ngoài trời có làm mất tác dụng không?
Kính râm giảm ánh sáng vào mắt nên về lý thuyết có thể giảm phần nào lợi ích. Trong bóng râm, buổi sáng sớm hay chiều muộn, trẻ thường không cần kính râm. Dưới nắng gắt kéo dài, bảo vệ mắt và da vẫn là ưu tiên; mũ rộng vành là lựa chọn dung hoà tốt.
Học thêm nhiều quá không có thời gian ra ngoài thì làm sao?
Hãy tìm những quãng ngắn có sẵn: đi bộ một đoạn đường, giờ ra chơi ra sân, mười lăm phút sau bữa tối ra hiên. Cộng dồn nhiều quãng ngắn vẫn có ích. Nếu lịch học quá dày khiến trẻ gần như không ra ngoài, đó là điều đáng cân nhắc lại cùng cả gia đình.