NhinThay.comNhìn Thấy
Chuyển động và màn hình

Ảo giác thác nước trên màn hình: xem chữ cuộn xong thấy vật đứng yên trôi ngược

Xem danh sách cuối phim cuộn lâu rồi nhìn tường, bạn thấy tường trôi ngược lên. Đó là hiệu ứng sau chuyển động: tế bào nhạy hướng mỏi dần và não bị lệch cán cân.

Wide view of Bản Giốc waterfall in Cao Bằng, a visitor seen from behind on a bamboo raft holding a phone with a blank dark display, misty soft morning light

Sau khi nhìn một chuyển động đều theo một hướng trong vài chục giây, những vật đứng yên bạn nhìn tiếp theo sẽ có vẻ trôi chậm theo hướng ngược lại; hiện tượng này gọi là hiệu ứng sau chuyển động, hay ảo giác thác nước. Bạn có thể tự gặp nó sau khi xem danh sách cuối phim cuộn lên: rời mắt sang bức tường hay khung tivi, chúng như đang từ từ trượt xuống.

Tên "thác nước" đến từ những người du lịch thế kỷ 19 đứng nhìn thác đổ rồi quay sang vách đá bên cạnh và thấy đá như đang bò lên. Ngày nay, màn hình cho ta nhiều dịp gặp hiện tượng hơn cả thác nước thật: chữ cuộn, bảng tin trôi, video quay từ cửa sổ tàu, cảnh bay thẳng tới trước bằng thiết bị bay không người lái. Bài này giải thích cơ chế, những đặc điểm lạ khiến các nhà khoa học coi nó là cửa sổ nhìn vào bộ não, và chỗ nó xuất hiện trong đời sống hằng ngày.

Từ vách đá bên thác nước tới danh sách cuối phim

Người ta thường dẫn lại rằng hiện tượng đã được nhắc tới từ thời cổ đại, trong các ghi chép về giác quan của Aristotle khi ông kể chuyện nhìn dòng sông chảy. Mô tả được trích dẫn nhiều nhất trong khoa học hiện đại là của Robert Addams năm 1834: ông nhìn thác Foyers ở Scotland một lúc rồi chuyển mắt sang vách đá bên cạnh, thấy đá như đang trôi ngược lên, dù rõ ràng không dịch đi chút nào.

Bạn không cần đi tới Scotland. Thử thế này: chọn một video có chữ cuộn đều, ví dụ phần danh sách cuối phim, xem toàn màn hình, nhìn chằm chằm vào một điểm ở giữa trong khoảng ba mươi giây đến một phút. Sau đó tạm dừng video và tiếp tục nhìn vào cùng điểm, hoặc nhìn sang bức tường có hoa văn. Phần lớn người sẽ thấy hình ảnh tĩnh trôi chậm theo hướng ngược lại trong vài giây rồi dừng.

Cách thử này an toàn với mọi người, nhưng nếu video có hiệu ứng chớp mạnh hoặc hoa văn sọc tương phản cao chuyển động, người có tiền sử nhạy cảm ánh sáng nên chọn nội dung khác. Chữ trôi trên nền tối hoặc cảnh quay đều từ cửa sổ xe là lựa chọn dịu nhất.

Cơ chế: cán cân giữa các nhóm tế bào nhạy hướng

Mỗi hướng có "người trực" riêng. Ở vỏ não thị giác có các tế bào phản ứng mạnh nhất với chuyển động theo một hướng nhất định: có nhóm ưa lên, có nhóm ưa xuống, ưa sang trái, sang phải và các hướng xiên. Khi bạn nhìn một bức tường đứng yên, các nhóm đối nghịch cùng hoạt động ở mức nền ngang nhau, cán cân thăng bằng và não kết luận: không có gì chuyển động.

Nhìn lâu một hướng thì nhóm đó mỏi. Khi chữ cuộn lên suốt một phút, nhóm "ưa lên" làm việc liên tục và dần giảm độ nhạy, hiện tượng các nhà thần kinh học gọi là thích nghi. Đây không phải hỏng hóc mà là cơ chế bình thường giúp hệ thị giác chú ý tới thay đổi thay vì những thứ lặp mãi.

Cán cân lệch khi nhìn vật đứng yên. Chuyển sang nhìn tường, nhóm "ưa lên" đang mỏi nên hoạt động dưới mức nền, nhóm "ưa xuống" thì vẫn bình thường. Não đọc sự chênh lệch đó như một tín hiệu chuyển động xuống. Bạn thấy tường trôi xuống, ngược với chiều chữ cuộn ban nãy.

Hồi phục sau vài giây. Khi nhóm tế bào mỏi lấy lại độ nhạy, cán cân thăng bằng trở lại và cảm giác trôi biến mất. Thời gian ảo giác kéo dài thường tăng theo thời gian bạn nhìn chuyển động ban đầu, thường chỉ vài giây đến vài chục giây.

Chuyển động mà không dời chỗ: vì sao giới khoa học quan tâm

Điều kỳ lạ nhất của ảo giác thác nước là bức tường trông như đang trôi, nhưng lại không hề đi tới đâu. Mép tường vẫn nằm đúng chỗ cũ, bức tranh trên tường không dịch xa hơn sau mười giây. Cảm giác "đang chuyển động" và cảm giác "vị trí thay đổi" tách rời nhau, điều không bao giờ xảy ra với chuyển động thật.

Hiện tượng này là một trong những bằng chứng trực quan nhất cho thấy não xử lý chuyển động bằng một hệ thống riêng, tách khỏi hệ thống định vị vật trong không gian. Hệ thống chuyển động báo "đang đi xuống", hệ thống vị trí báo "vẫn ở chỗ cũ", và ý thức nhận cả hai thông điệp mâu thuẫn mà không hoà giải được. Kết quả là cảm giác khó tả mà nhiều người mô tả là "trôi mà không tới".

Các nhà nghiên cứu còn ghi nhận những đặc điểm khác làm hiện tượng hữu ích cho việc tìm hiểu não. Nếu bạn nhìn chuyển động bằng một mắt rồi kiểm tra bằng mắt kia, ảo giác vẫn xuất hiện nhưng yếu hơn, gợi ý rằng phần thích nghi nằm ở chỗ thông tin từ hai mắt đã gộp lại. Nếu sau khi nhìn chuyển động, bạn nhắm mắt một lúc rồi mới mở ra nhìn tường, ảo giác vẫn còn chờ sẵn, như thể sự thích nghi được "cất" lại cho tới khi mắt nhận hình ảnh mới. Những chi tiết này giúp xác định giai đoạn nào của đường xử lý thị giác đang thích nghi.

Những chỗ bạn gặp hiện tượng trên màn hình

Không cần thác nước, cuộc sống có màn hình tạo ra nhiều dịp để hệ thị giác thích nghi với một chuyển động đều:

  • Danh sách cuối phim và chữ chạy: chữ cuộn đều một hướng trong vài phút là điều kiện lý tưởng. Khi phim kết thúc, khung tivi và bức tường có thể trôi ngược nhẹ.
  • Video quay từ cửa sổ tàu, ô tô: cảnh vật lướt ngang liên tục. Dừng video, khung cảnh tĩnh sau đó như trượt về phía ngược lại.
  • Cảnh bay thẳng về phía trước: hình ảnh toả ra từ tâm, như đi vào đường hầm. Sau đó hình tĩnh có vẻ co rút về tâm, ngược với lúc nãy.
  • Hình xoắn ốc quay trong các video ảo giác: sau một phút xoắn ốc quay, nhìn vào bàn tay hay khuôn mặt người bên cạnh, chúng như phồng ra hoặc co lại. Đây là biến thể nổi tiếng nhất trong phòng thí nghiệm.
  • Lướt bảng tin liên tục: vì bạn cuộn từng đợt và mắt thường bám theo nội dung, hiện tượng yếu hơn, nhưng một số người vẫn để ý thấy màn hình trôi nhẹ khi dừng lại.

Ảo giác này vô hại và tự hết. Nó không phải dấu hiệu bệnh của mắt. Nếu bạn thấy cảnh vật trôi, chao đảo khi không hề vừa nhìn chuyển động nào, hoặc kèm chóng mặt, buồn nôn kéo dài, đó là chuyện khác và nên đi khám.

Từ màn hình ra đường: thích nghi tốc độ sau khi chạy đường cao tốc

Họ hàng gần của ảo giác thác nước là thích nghi tốc độ. Sau khi lái xe vài chục phút trên đường cao tốc với tốc độ cao ổn định, hệ thị giác quen với dòng cảnh vật trôi nhanh hai bên. Khi rời cao tốc vào đường thường, tốc độ thấp hơn cho cảm giác như xe đang bò, dù đồng hồ vẫn chỉ con số không hề nhỏ.

Hệ quả thực tế là người lái có xu hướng đi nhanh hơn mức mình nghĩ trong vài phút đầu sau khi ra khỏi cao tốc, đúng ở đoạn đường nhánh, vòng xoay, khu dân cư cần đi chậm. Nhiều tài liệu về an toàn giao thông nhắc người lái chú ý điểm này. Cách đơn giản là đừng tin cảm giác, hãy nhìn đồng hồ tốc độ thường xuyên hơn trong vài phút đầu sau khi chuyển loại đường.

Cùng nguyên lý, người vừa xem một đoạn video quay đuổi bám tốc độ cao trên điện thoại khi ngồi xe khách có thể thấy cảnh ngoài cửa sổ chậm bất thường khi ngẩng lên. Chuyện này vô hại với hành khách, nhưng là lời nhắc rằng cảm giác về tốc độ của mắt luôn tương đối, phụ thuộc vào những gì mắt vừa nhìn trước đó.

Phân biệt với các ảo giác chuyển động khác

Ảo giác thác nước hay bị gộp với một số hiện tượng khác cũng làm hình đứng yên có vẻ chuyển động, nhưng cơ chế không giống nhau. Điểm phân biệt là ảo giác thác nước cần một giai đoạn nhìn chuyển động thật trước, và chiều trôi luôn ngược với chiều chuyển động ban đầu. Nếu bạn không nhìn gì chuyển động trước đó, hiệu ứng không xuất hiện.

Có những hình vẽ tĩnh trông như đang xoay, mà người xem không cần thích nghi trước; chúng dựa vào cách các mảng sáng tối được sắp xếp và cách mắt chuyển động nhẹ liên tục khi nhìn. Có ảo giác dư ảnh màu, khi nhìn lâu một màu rồi thấy màu đối nghịch, cũng là thích nghi nhưng của tế bào màu chứ không phải tế bào chuyển động. Và có cảm giác cảnh vật chao đảo sau khi đi tàu thuyền, do tai trong và hệ thăng bằng chứ không do mắt.

Hiểu đúng nhóm nào giúp bạn đọc các video "ảo giác lạ" trên mạng tỉnh táo hơn. Hầu hết chúng có giải thích khoa học rõ ràng, và ảo giác thác nước là ví dụ đẹp vì bạn có thể tự tạo, tự đo thời gian, và tự thấy vai trò của sự thích nghi trong cách não nhìn thế giới.

Tự làm một thí nghiệm nhỏ ở nhà

Nếu muốn tự thấy rõ các đặc điểm nói ở trên, bạn có thể làm một thí nghiệm năm phút với một video chữ cuộn và đồng hồ bấm giờ trên điện thoại:

  1. Chuẩn bị. Chọn một video có chữ trôi đều trên nền tối, xem toàn màn hình ở khoảng cách đọc thoải mái, phòng có đèn dịu. Dán một mẩu giấy nhỏ vào giữa khung màn hình làm điểm nhìn.
  2. Lần một: nhìn 15 giây. Giữ mắt vào điểm nhìn trong lúc chữ cuộn, rồi dừng video, bấm giờ xem cảm giác trôi ngược kéo dài bao lâu.
  3. Lần hai: nhìn 60 giây. Nghỉ một phút cho mắt hồi phục rồi lặp lại với thời gian nhìn lâu hơn. Phần lớn người thấy ảo giác dài và rõ hơn.
  4. Lần ba: đảo mắt theo chữ. Lần này để mắt đọc theo chữ thay vì nhìn điểm cố định. Ảo giác thường yếu hẳn, vì ảnh trên võng mạc không còn trôi đều một hướng.
  5. Lần bốn: nhắm mắt chờ. Nhìn 60 giây, nhắm mắt khoảng mười giây rồi mới mở ra nhìn hình tĩnh. Ghi lại ảo giác còn hay mất.

Kết quả của mỗi người khác nhau và không nói lên điều gì về sức khoẻ của mắt. Thí nghiệm chỉ giúp bạn thấy tận mắt rằng cảm giác chuyển động là thứ hệ thị giác tính toán, có thể bị điều chỉnh bởi những gì vừa nhìn trước đó.

Câu hỏi thường gặp

Ảo giác thác nước có hại cho mắt không?

Không. Đây là hiện tượng bình thường của hệ thị giác khoẻ mạnh, tự hết sau vài giây đến vài chục giây. Nó cho thấy các tế bào phát hiện chuyển động đang thích nghi đúng như chức năng. Thử nghiệm với video chữ cuộn hay cảnh quay từ cửa sổ xe là an toàn với người xem thông thường.

Vì sao có người không thấy ảo giác này?

Độ mạnh của ảo giác phụ thuộc thời gian nhìn, độ tương phản, kích thước vùng chuyển động và việc giữ mắt cố định. Nếu bạn đảo mắt theo chữ cuộn thay vì nhìn một điểm, sự thích nghi yếu hơn nhiều. Thử lại với thời gian lâu hơn và giữ mắt yên ở một điểm.

Ảo giác kéo dài bao lâu?

Thường từ vài giây tới vài chục giây, tăng theo thời gian bạn nhìn chuyển động ban đầu. Trong phòng thí nghiệm, nhìn chuyển động lâu có thể cho hiệu ứng kéo dài hơn, nhưng trong đời thường hiếm khi bạn để ý quá nửa phút.

Vì sao nhắm mắt rồi mở ra vẫn thấy ảo giác?

Nhiều thí nghiệm cho thấy sự thích nghi không mất đi khi mắt không nhận hình. Nó chỉ phục hồi khi mắt nhìn hình ảnh mới. Các nhà nghiên cứu dùng đặc điểm này để tìm hiểu cơ chế thích nghi diễn ra ở giai đoạn nào của não.

Ảo giác thác nước có liên quan gì tới say tàu xe không?

Không trực tiếp. Say tàu xe chủ yếu liên quan tới xung đột giữa tín hiệu từ mắt và từ cơ quan thăng bằng trong tai. Ảo giác thác nước là chuyện riêng của hệ thị giác. Tuy vậy, cả hai đều cho thấy cảm giác chuyển động là thứ não suy ra từ nhiều nguồn và có thể sai.

Người làm video có cần lo về hiện tượng này không?

Thường là không, vì nó vô hại. Một số người dựng phim còn dùng nó có chủ ý, ví dụ để cảnh tĩnh sau một đoạn chuyển động dài có cảm giác bồng bềnh. Điều đáng lo hơn trong video là ánh sáng chớp mạnh và hoa văn sọc tương phản cao.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138