Lời khuyên "người đầy đặn nên tránh áo sọc ngang vì trông béo ra" được lặp lại trong rất nhiều tạp chí thời trang, nhưng các thí nghiệm thị giác lại cho kết quả ngược lại hoặc phức tạp hơn nhiều. Ngay từ thế kỷ 19, nhà khoa học người Đức Hermann von Helmholtz đã mô tả rằng một hình vuông kẻ sọc ngang trông cao và hẹp hơn một hình vuông cùng cỡ kẻ sọc dọc.
Vậy ai đúng: kinh nghiệm của thợ may hay phòng thí nghiệm? Câu trả lời là cả hai đều có phần đúng, vì cơ thể người không phải một hình vuông phẳng trên giấy. Bài này giải thích ảo giác Helmholtz, những nghiên cứu áp dụng nó vào quần áo, các yếu tố khác như màu tối, đường chéo, độ ôm, và cách bạn tự thử trước gương thay vì tin một quy tắc cứng.
Ảo giác Helmholtz là gì
Trong cuốn sách lớn về quang học sinh lý xuất bản giữa thế kỷ 19, Helmholtz vẽ hai hình vuông bằng nhau. Một hình được lấp bằng các đường kẻ ngang song song, hình kia bằng các đường kẻ dọc. Phần đông người nhìn thấy hình kẻ ngang trông cao hơn, còn hình kẻ dọc trông rộng hơn. Nói cách khác, sọc chạy theo chiều nào thì hình lại có vẻ kéo dài theo chiều vuông góc với nó.
Ông còn ghi chú ngay trong sách rằng điều này có ý nghĩa với trang phục của phụ nữ: váy kẻ ngang làm dáng người trông cao hơn. Nhận xét đó gần như bị quên trong giới thời trang suốt hơn một thế kỷ, khi lời khuyên phổ biến lại đi theo hướng ngược lại.
Các nhà nghiên cứu chưa thống nhất hoàn toàn về cơ chế. Một cách giải thích là khi mắt quét qua một vùng có nhiều đường cắt ngang, nó "đếm" được nhiều chi tiết theo chiều dọc và cảm thấy chiều đó dài hơn. Cách giải thích khác dựa trên cách các tế bào thần kinh thị giác phản ứng với các hướng khác nhau. Dù cơ chế còn tranh luận, hiện tượng thì được tái lập nhiều lần trên hình vẽ.
Nghiên cứu áp dụng vào quần áo nói gì
Thí nghiệm năm 2011 ở Anh. Hai nhà nghiên cứu thị giác Peter Thompson và Kyriaki Mikellidou cho người tham gia xem hình ảnh dáng người mặc váy sọc ngang và sọc dọc, rồi hỏi hình nào trông thon hơn. Kết quả nghiêng về phía sọc ngang làm dáng người trông hẹp hơn, đúng như ảo giác Helmholtz dự đoán, trái với lời khuyên quen thuộc.
Nghiên cứu tiếp theo cho kết quả có điều kiện. Một nhóm nghiên cứu ở Nhật Bản sau đó thử với hình ảnh có dáng người khác nhau và thấy hiệu ứng thon của sọc ngang rõ hơn ở dáng vốn đã mảnh, yếu hoặc mất ở dáng đầy đặn hơn. Tức là không có quy tắc nào đúng cho mọi vóc dáng.
Phần lớn thí nghiệm dùng hình vẽ phẳng. Cơ thể thật có khối, vải co giãn theo đường cong, sọc bị uốn khi áo ôm sát. Một chiếc áo sọc ngang bó chặt sẽ làm các đường sọc cong ra ở vùng ngực, bụng, hông, và chính độ cong đó báo cho mắt biết chỗ nào tròn. Trên hình vẽ phẳng, yếu tố này không xuất hiện.
Kết luận thận trọng. Bằng chứng hiện có cho thấy sọc ngang không tự động làm người trông béo ra như nhiều người tin. Nhưng nó cũng không phải phép thuật làm thon. Hiệu ứng phụ thuộc vào độ rộng sọc, độ tương phản, độ ôm của vải và dáng người mặc.
Các yếu tố thị giác khác trên quần áo
Sọc chỉ là một trong nhiều tín hiệu mắt dùng để ước lượng vóc dáng. Bảng dưới đây gom những hiệu ứng thường được nhắc tới, kèm mức độ chắc chắn theo hiểu biết hiện nay. Mục đích là giúp bạn hiểu cơ chế, không phải để giấu hay "sửa" cơ thể.
| Yếu tố | Hiệu ứng thường gặp | Cơ chế thị giác | Mức chắc chắn |
|---|---|---|---|
| Màu tối | Vật tối trên nền sáng trông nhỏ hơn vật sáng trên nền tối | Ảo giác chiếu sáng tràn: viền vật sáng như loang ra | Hiện tượng có thật, mức độ trên quần áo khá nhỏ |
| Độ tương phản viền | Đường viền rõ làm lộ hình khối; viền mờ làm khối hoà vào nền | Mắt dựa vào biên để đoán hình dạng | Hợp lý, ít nghiên cứu trực tiếp trên trang phục |
| Mảng tối hai bên thân | Váy có mảng tối hai sườn, mảng sáng ở giữa trông như eo hẹp hơn | Mắt đọc mảng sáng là phần thân chính | Được dùng nhiều trong thiết kế, có thí nghiệm ủng hộ |
| Cổ chữ V, đường chéo | Kéo mắt theo chiều dọc, gợi cổ dài hơn | Hướng dẫn chuyển động của mắt | Kinh nghiệm thợ may, bằng chứng thí nghiệm còn hạn chế |
| Hoạ tiết to | Hoạ tiết lớn làm vùng đó nổi bật và có vẻ rộng hơn | Mắt ước lượng diện tích qua cỡ chi tiết | Hợp lý, phụ thuộc nhiều vào tỷ lệ với người mặc |
Các yếu tố này tác động cùng lúc. Một chiếc áo sọc ngang mảnh, màu trầm, may vừa vặn có thể cho cảm giác rất khác một chiếc sọc ngang to, tương phản mạnh, bó sát dù cùng là "áo sọc ngang".
Vì sao lời khuyên cũ vẫn sống dai
Lời khuyên tránh sọc ngang có thể bắt nguồn từ quan sát thật chứ không hoàn toàn vô căn cứ. Những chiếc áo thun kẻ ngang phổ biến thường làm từ vải dệt kim co giãn, ôm theo cơ thể. Khi đó các đường sọc uốn cong rõ ở những chỗ đầy đặn và làm nổi bật chính những vùng người mặc muốn giấu. Người ta nhìn thấy hiện tượng này rồi quy cho "sọc ngang", trong khi nguyên nhân chính là độ ôm và đường sọc bị uốn.
Ngoài ra, sọc ngang to bản với hai màu tương phản mạnh như trắng và đen tạo ra nhiều đường biên ngang, khiến người nhìn chú ý đến chiều rộng của thân. Sọc dọc lại thường gặp trên sơ mi, vest, chất vải đứng dáng hơn, nên được gắn với hình ảnh chỉn chu và mảnh mai. Ở đây chất liệu và kiểu may đóng góp không ít.
Một lý do nữa là lời khuyên đơn giản thì dễ nhớ, dễ lan. "Tránh sọc ngang" ngắn gọn hơn nhiều so với "tuỳ độ rộng sọc, độ ôm, độ tương phản và dáng người". Khoa học thị giác thường đưa ra những câu trả lời kém gọn gàng như vậy, nên khó cạnh tranh với một câu khẩu hiệu quen thuộc.
Tự thử trước gương thay vì tin quy tắc
Cách đáng tin nhất để biết một chiếc áo tác động thế nào lên dáng của chính bạn là thử có so sánh, trong điều kiện giống nhau. Bạn có thể làm theo các bước sau, ở nhà hoặc ở cửa hàng có phòng thử:
- Chọn hai hoặc ba chiếc áo cùng kiểu dáng và độ ôm, chỉ khác hoạ tiết: sọc ngang, sọc dọc, trơn cùng tông.
- Đứng ở cùng một chỗ, dưới cùng nguồn sáng, cách gương cùng một khoảng. Ánh sáng thay đổi giữa các lần thử sẽ làm so sánh vô nghĩa.
- Chụp ảnh toàn thân bằng điện thoại đặt cố định ở ngang ngực, khoảng hai mét, không dùng chế độ làm đẹp.
- Xem các ảnh cạnh nhau sau vài phút, khi mắt đã nghỉ, thay vì nhìn ngay trong gương lúc đang thay đồ.
- Nếu được, nhờ một người khác xem ảnh mà không biết bạn nghĩ gì, rồi hỏi chiếc nào trông cân đối hơn.
Kết quả có thể làm bạn bất ngờ. Nhiều người phát hiện ra chiếc áo sọc ngang mảnh, vải đứng dáng hợp với mình hơn chiếc trơn, hoặc ngược lại. Quy tắc chung chỉ là điểm xuất phát, còn ảnh chụp có so sánh mới là dữ liệu.
Thời trang không phải để giấu cơ thể
Khi nói về ảo giác trong quần áo, rất dễ trượt sang ý nghĩ rằng mọi người cần trông thon hơn. Đó không phải mục đích của bài này. Hiểu cơ chế thị giác giúp bạn chủ động chọn hiệu ứng mình muốn, có thể là thon gọn, có thể là khoẻ khoắn, có thể chỉ là vui mắt:
- Muốn dáng trông cao hơn: các đường chạy dài liền mạch từ vai xuống chân, cùng tông màu trên dưới, giảm những đường cắt ngang rõ ở eo.
- Muốn vai trông rộng hơn: sọc ngang hoặc chi tiết đậm ở phần vai, phần dưới trơn hơn.
- Muốn tạo điểm nhấn: đặt hoạ tiết nổi bật ở chỗ bạn muốn người khác nhìn vào trước, vì mắt người xem bị kéo về vùng có độ tương phản cao nhất.
- Muốn tổng thể dịu: giảm độ tương phản giữa các mảng, dùng sọc mảnh, màu gần nhau.
- Muốn trẻ em thoải mái: chọn theo vận động và chất vải, không theo hiệu ứng vóc dáng. Trẻ không cần được "sửa dáng" bằng quần áo.
Các gợi ý trên dựa vào cách mắt đọc đường nét và độ tương phản, không phải chuẩn mực về một cơ thể đẹp. Cảm giác tự tin khi mặc thường ảnh hưởng đến ấn tượng người khác nhiều hơn mọi đường sọc.
Sọc trên màn hình và ảnh chụp: một chuyện khác
Có một lý do thực tế nữa khiến người dẫn chương trình truyền hình và người hay lên hình thường được dặn tránh sọc mảnh, dày đặc. Lý do này không liên quan gì đến vóc dáng. Khi những đường sọc rất mảnh gặp lưới điểm ảnh của cảm biến máy quay hoặc màn hình, chúng có thể tạo ra các vân sóng lăn tăn, nhấp nháy, gọi là hiện tượng moiré.
Vân moiré xuất hiện khi hai mẫu lặp lại có tần số gần nhau chồng lên nhau. Trên áo thật, mắt người không thấy gì bất thường, nhưng qua ống kính thì vùng áo như đang gợn sóng và đổi màu. Máy quay hiện đại đã giảm được nhiều nhưng hiện tượng vẫn có thể gặp khi gọi video hoặc livestream bằng điện thoại.
Vì vậy, nếu bạn sắp lên hình, phỏng vấn trực tuyến hay chụp ảnh thẻ, chọn áo trơn hoặc sọc to bản là lựa chọn an toàn hơn. Đây là trường hợp mà lời khuyên tránh sọc có cơ sở vững chắc, nhưng vì một hiện tượng hoàn toàn khác với ảo giác vóc dáng.
Câu hỏi thường gặp
Người đầy đặn có nên mặc áo sọc ngang không?
Không có lệnh cấm nào từ khoa học thị giác. Thí nghiệm cho thấy sọc ngang không tự động làm người trông béo ra; hiệu ứng thật phụ thuộc vào độ rộng sọc, độ ôm của vải và độ tương phản. Thử có so sánh trước gương là cách chắc chắn nhất.
Sọc dọc có chắc chắn làm người trông cao hơn không?
Theo ảo giác Helmholtz, sọc dọc có thể làm hình trông rộng ra chứ không cao lên. Cảm giác cao hơn thường đến từ những đường liền mạch từ vai xuống chân và màu đồng tông trên dưới, hơn là từ bản thân đường sọc.
Mặc màu đen có thật sự làm người trông thon hơn?
Có một hiện tượng có thật là vật sáng trên nền tối trông to hơn vật tối trên nền sáng. Nhưng trên quần áo mức độ khá nhỏ và phụ thuộc vào nền phía sau. Màu tối thường làm đường viền cơ thể kém rõ hơn, điều này góp phần nhiều hơn.
Ảo giác Helmholtz có liên quan đến ảo giác hai đoạn thẳng có mũi tên không?
Hai ảo giác khác nhau. Ảo giác Helmholtz nói về vùng được lấp bằng các đường song song, còn ảo giác hai đoạn thẳng có mũi tên nói về độ dài đường bị ảnh hưởng bởi các nét ở hai đầu. Cả hai cho thấy mắt ước lượng kích thước dựa vào chi tiết xung quanh.
Vì sao áo sọc mảnh lên hình bị nhấp nháy?
Đó là vân moiré, sinh ra khi mẫu sọc trên áo chồng với lưới điểm ảnh của cảm biến hoặc màn hình. Áo ngoài đời không có gì lạ, chỉ qua ống kính mới gợn sóng. Chọn áo trơn hoặc sọc to bản khi quay video giúp tránh hiện tượng này.
Có nên dùng mẹo thời trang để làm trẻ em trông thon hơn không?
Không nên. Quần áo trẻ em nên chọn theo sự thoải mái, độ thoáng và an toàn khi vận động. Bình luận về vóc dáng của trẻ, kể cả qua chuyện chọn áo, dễ làm trẻ để ý quá mức đến cơ thể mình.