Trang điểm tạo khối hoạt động được vì não đọc hình dạng ba chiều của khuôn mặt chủ yếu qua các mảng sáng và tối, chứ không qua việc đo đạc thật. Một vệt màu trầm hơn da một hai tông dưới gò má được não hiểu là bóng đổ, tức là chỗ lõm. Một vệt sáng trên sống mũi được hiểu là chỗ nhô lên đón ánh sáng. Khuôn mặt không đổi hình dạng, nhưng bản đồ sáng tối thì đổi, và não tin vào bản đồ đó.
Hiểu cơ chế này giúp bạn biết vì sao tạo khối rất đẹp trong ảnh chụp đèn trước mà có thể trông như vệt bẩn khi đứng dưới ánh nắng chiếu ngang, vì sao người làm sân khấu dùng nó từ lâu, và vì sao không nên kỳ vọng nó "đổi mặt". Bài này không hướng dẫn kỹ thuật cầm cọ chi tiết mà đi vào phần thị giác phía sau.
Não đọc hình khối từ sáng tối như thế nào
Võng mạc chỉ nhận một hình ảnh phẳng. Để hiểu một vật lồi hay lõm, não phải suy luận từ nhiều tín hiệu: hai mắt nhìn lệch nhau, chuyển động, đường viền, và rất quan trọng là cách ánh sáng rơi trên bề mặt. Phần quay về phía nguồn sáng sáng hơn, phần quay đi tối hơn. Từ sự chuyển dần sáng tối đó, não dựng lại độ cong của bề mặt. Các nhà nghiên cứu gọi quá trình này là đọc hình khối từ bóng đổ.
Vấn đề là cùng một mảng sáng tối có thể sinh ra từ hai cách: hoặc bề mặt lồi với ánh sáng từ trên, hoặc bề mặt lõm với ánh sáng từ dưới. Để chọn một cách hiểu, não dùng một giả định mặc định: ánh sáng thường đến từ phía trên, như mặt trời và đèn trần. Nhà khoa học thần kinh V. S. Ramachandran đã minh hoạ điều này bằng những vòng tròn đổ bóng: tròn sáng trên tối dưới thì trông như cái núm nổi, đảo ngược lại thì trông như lỗ lõm.
Trang điểm tạo khối tận dụng chính giả định ấy. Khi đặt màu tối ở phía dưới gò má, dọc hai bên sống mũi, dưới đường hàm, người trang điểm đang vẽ những bóng đổ mà một khuôn mặt sắc nét hơn sẽ có dưới ánh sáng từ trên.
Từng vùng trên mặt và thông điệp gửi cho não
Mỗi vùng tạo khối hay tạo sáng truyền cho não một thông tin cụ thể về hình dạng. Bảng sau mô tả cách hiểu phổ biến, giúp bạn biết mình đang "nói" gì với mắt người xem:
| Vùng | Thao tác thường gặp | Não hiểu là | Lưu ý thị giác |
|---|---|---|---|
| Dưới gò má | Màu trầm hơn da, tán chéo lên phía tai | Gò má cao, má hóp hơn | Vệt quá đậm hoặc quá thấp trông như vết bẩn khi nhìn gần |
| Hai bên sống mũi | Hai đường trầm mảnh | Sống mũi cao và hẹp hơn | Nhìn nghiêng sẽ lộ nếu tán không đều |
| Đầu sống mũi, gò má trên | Màu sáng hoặc ánh nhũ nhẹ | Điểm nhô đón ánh sáng | Dưới đèn mạnh dễ bóng loáng như da dầu |
| Dưới đường hàm | Màu trầm sát mép hàm | Hàm rõ nét, cổ tách khỏi mặt | Phải hoà vào cổ, nếu không sẽ thành viền rõ |
| Thái dương, chân tóc | Màu trầm nhẹ | Khuôn mặt hẹp lại | Thường chỉ thấy rõ trong ảnh chính diện |
Bảng trên là cách hiểu theo giả định ánh sáng từ trên và từ phía trước. Khi nguồn sáng thật thay đổi, những thông điệp này có thể bị xung đột, như phần sau sẽ giải thích.
Vì sao tạo khối đẹp trong ảnh mà lộ ngoài đời
Đèn flash và đèn vòng chiếu thẳng từ phía máy ảnh làm khuôn mặt thiếu bóng đổ tự nhiên. Ảnh chụp kiểu đó thường trông phẳng, tròn, thiếu chiều sâu. Lớp tạo khối vẽ thêm những bóng mà ánh sáng thật không tạo ra, nên trong ảnh mặt có khối hơn và trông tự nhiên. Đây cũng là lý do trang điểm sân khấu và trang điểm cho phim ảnh dùng tạo khối từ rất lâu, khi đèn sân khấu mạnh làm mặt diễn viên bẹt đi trong mắt khán giả ngồi xa.
Ngoài đời, đặc biệt dưới nắng chiếu xiên buổi chiều hoặc ánh đèn từ một bên, khuôn mặt đã có bóng đổ thật. Lúc đó lớp tạo khối và bóng thật cùng xuất hiện. Nếu chúng trùng nhau, hiệu ứng mạnh hơn. Nếu lệch nhau, ví dụ ánh sáng chiếu từ dưới lên hoặc từ phía có vệt tối, não nhận hai thông tin mâu thuẫn và người xem thấy có gì đó "lạ", đôi khi là những vệt màu không giải thích được.
Khoảng cách cũng quan trọng. Ở xa, các chuyển sắc trộn vào nhau và chỉ còn ấn tượng chung về hình khối. Ở gần, mắt thấy được ranh giới giữa màu da và lớp tạo khối. Đó là lý do người trang điểm lên hình thường đánh đậm hơn so với trang điểm đi làm hằng ngày, và lớp tán phải mịn đến mức không thấy đường biên.
Những giới hạn mà tạo khối không vượt qua được
Không đổi được đường viền ngoài. Đường viền của khuôn mặt so với nền phía sau là tín hiệu rất mạnh. Tạo khối có thể làm phần bên trong viền trông hẹp hơn, nhưng không dời được đường viền đó. Nhìn nghiêng hoặc nhìn từ góc ba phần tư, hình dạng thật lộ rõ hơn.
Chuyển động làm lộ hình khối thật. Khi người được trang điểm quay đầu, nói, cười, bóng đổ thật dịch chuyển theo hình dạng thật của mặt, còn lớp màu thì đứng yên trên da. Não so sánh hai thông tin này rất nhanh. Vì vậy tạo khối trên video thường phải nhẹ tay hơn ảnh tĩnh.
Hai mắt người xem cho thông tin độ sâu. Ở khoảng cách giao tiếp, hai mắt nhìn hơi lệch nhau và nhận ra độ sâu thật. Máy ảnh một ống kính thì không. Đây là lý do cùng một lớp trang điểm có hiệu ứng mạnh hơn trên ảnh so với khi người khác đứng trước mặt bạn.
Màu da và ánh sáng nơi bạn sống. Tông tạo khối hợp dưới đèn trắng lạnh của văn phòng có thể trông xám hoặc đục dưới đèn vàng ấm của nhà hàng. Màu của bóng đổ thật thường hơi ngả theo tông da và ánh sáng xung quanh, nên màu tạo khối lệch tông dễ bị nhận ra.
Kiểm lớp tạo khối dưới nhiều nguồn sáng
Vì hiệu ứng phụ thuộc mạnh vào ánh sáng, cách tốt nhất để biết lớp tạo khối có ổn hay không là kiểm dưới chính những nguồn sáng bạn sẽ gặp trong ngày. Một quy trình đơn giản:
- Trang điểm cạnh cửa sổ có ánh sáng ban ngày tán xạ, không đứng ngay dưới bóng đèn trần chiếu thẳng xuống.
- Soi lại dưới loại đèn của nơi bạn sẽ đến: đèn trắng văn phòng, đèn vàng nhà hàng, hoặc đèn sân khấu nếu là sự kiện.
- Xoay mặt sang hai bên khoảng bốn mươi lăm độ, nhìn kỹ xem các vệt tối có hoà vào bóng thật hay tách thành mảng màu.
- Chụp một tấm có đèn flash và một tấm không có, so sánh để thấy lớp tạo khối thay đổi ra sao.
- Nếu sẽ quay video, quay thử vài giây vừa nói vừa quay đầu, xem lại trên màn hình lớn hơn điện thoại.
Nếu dùng sản phẩm mới, thử trước trên một vùng da nhỏ ở cằm hoặc cổ một ngày trước sự kiện. Da kích ứng, đỏ hay ngứa thì ngừng dùng; nếu kéo dài, nên gặp bác sĩ da liễu.
Cùng nguyên lý trong hội hoạ, điêu khắc và nội thất
Tạo khối trên mặt không phải phát minh của ngành mỹ phẩm. Các hoạ sĩ châu Âu thời Phục hưng phát triển kỹ thuật chuyển sắc mềm giữa sáng và tối để vẽ khuôn mặt có chiều sâu trên mặt phẳng. Ở Việt Nam, người học vẽ ở các trường mỹ thuật bắt đầu bằng bài vẽ khối thạch cao dưới một nguồn sáng, chính là để luyện mắt nhìn ra cách sáng tối mô tả hình dạng.
Trong điêu khắc và trang trí kiến trúc, nghệ nhân biết rằng một phù điêu đặt dưới ánh sáng từ trên xuống sẽ nổi rõ, còn đặt ở nơi ánh sáng chiếu thẳng vào mặt thì gần như phẳng. Thợ đắp vữa trang trí mặt tiền nhà phố cũ cũng khắc sâu thêm những rãnh ở mặt dưới các đường chỉ để chúng giữ bóng tối và nổi lên khi nhìn từ dưới đường.
Trong nội thất, đèn rọi từ trần sát tường làm bề mặt gạch, gỗ, đá có vân hiện rõ, vì ánh sáng chiếu xiên tạo ra vô số bóng nhỏ. Cùng bức tường đó, chiếu đèn thẳng vào sẽ trông phẳng lì. Người thiết kế ánh sáng vận dụng đúng nguyên lý mà một người trang điểm dùng trên khuôn mặt, chỉ khác ở chỗ họ thay đổi ánh sáng thay vì thay đổi bề mặt.
Vệt sáng bóng: tín hiệu hình khối thứ hai
Ngoài độ sáng tối chuyển dần, mắt còn dùng một tín hiệu nữa để đọc hình khối: những điểm sáng bóng nhỏ, nơi ánh sáng phản chiếu gần như nguyên vẹn từ bề mặt vào mắt. Trên một quả táo bóng hay trên đầu mũi da dầu, các điểm sáng này nằm đúng ở chỗ bề mặt cong nhất hướng về nguồn sáng. Não dùng vị trí và hình dạng của chúng để xác nhận chỗ nào nhô, chỗ nào cong mạnh.
Các sản phẩm tạo sáng có ánh nhũ hoặc ánh ngọc trai mô phỏng chính những điểm phản chiếu này. Đặt đúng chỗ, như đỉnh gò má, sống mũi, cung mày, chúng làm khuôn mặt có vẻ căng và có khối. Đặt sai chỗ, chẳng hạn ở vùng phẳng hoặc vùng lõm, chúng gửi cho não một tín hiệu lạ: một điểm bóng ở nơi bề mặt lẽ ra không cong, khiến người xem cảm thấy da bị nhờn hoặc sưng.
Khí hậu nóng ẩm ở phần lớn các tỉnh thành nước ta làm vấn đề này rõ hơn. Da tiết dầu sau vài giờ tạo ra những vùng bóng tự nhiên, chồng lên các vùng tạo sáng đã đánh. Vì vậy người trang điểm cho sự kiện ngoài trời mùa hè thường dùng tạo sáng rất nhẹ và giữ thêm giấy thấm dầu, để các điểm bóng trên mặt vẫn nằm ở chỗ não chờ đợi.
Câu hỏi thường gặp
Tạo khối có làm khuôn mặt thật sự gọn hơn không?
Không. Tạo khối chỉ thay đổi bản đồ sáng tối mà mắt người xem nhận được, nên khuôn mặt trông gọn hơn trong những điều kiện ánh sáng phù hợp. Hình dạng thật không đổi và có thể lộ ra khi nhìn nghiêng, khi chuyển động hoặc dưới ánh sáng khác.
Vì sao ảnh chụp có đèn flash làm mặt trông tròn và phẳng?
Đèn flash chiếu từ cùng hướng với ống kính nên gần như không tạo bóng đổ trên mặt. Thiếu bóng đổ, não không có tín hiệu về độ lồi lõm và khuôn mặt trông phẳng. Đó là lý do trang điểm cho ảnh thường cần tạo khối nhiều hơn.
Giả định ánh sáng từ trên là gì?
Đó là xu hướng của hệ thị giác khi gặp một mảng sáng tối mơ hồ thì mặc định nguồn sáng ở phía trên. Giả định này hình thành vì trong tự nhiên ánh sáng mặt trời thường đến từ trên cao. Nhờ nó não chọn nhanh được cách hiểu lồi hay lõm.
Có thể tạo khối cho trẻ em đi biểu diễn văn nghệ không?
Trang điểm sân khấu nhẹ cho trẻ đôi khi cần để khuôn mặt không bị bẹt dưới đèn mạnh, nhưng nên dùng sản phẩm dành cho da nhạy cảm, lớp mỏng và tẩy sạch ngay sau buổi diễn. Không nên dùng tạo khối để thay đổi khuôn mặt trẻ theo chuẩn của người lớn.
Màu tạo khối nên chọn đậm hơn da bao nhiêu?
Người trang điểm thường khuyên chọn màu trầm hơn da khoảng một đến hai tông, hơi ngả theo tông của bóng đổ tự nhiên trên da bạn. Màu quá đậm hoặc lệch sắc dễ bị mắt nhận ra là một lớp màu chứ không phải bóng thật.
Vì sao lớp tạo khối trông đẹp trong gương ở nhà mà ra ngoài lại lộ?
Ánh sáng ở nhà thường chiếu từ trên hoặc phía trước, hợp với cách tạo khối. Ra ngoài, nắng xiên hay đèn từ một bên tạo bóng thật lệch với lớp màu, khiến não nhận ra mâu thuẫn. Kiểm trước dưới nhiều nguồn sáng giúp tránh tình huống này.