NhinThay.comNhìn Thấy
Thị giác trong thiết kế

Chữ màu trên nền màu bị rung, nhoè: vì sao mắt cần chênh lệch độ sáng để đọc

Vì sao chữ đỏ trên nền xanh lá rung rinh, chữ xanh dương trên nền đen khó đọc: mắt đọc chi tiết bằng độ sáng, màu chỉ đi kèm, và cách kiểm trong một phút.

Close-up of bright red and deep blue painted wooden planks side by side on a fishing boat hull in a Quang Ngai harbour, harsh midday sun, no people

Chữ màu đặt trên nền màu khó đọc khi hai màu có độ sáng gần bằng nhau, dù sắc độ khác hẳn. Chữ đỏ trên nền xanh lá, chữ xanh lam trên nền đỏ, chữ cam trên nền hồng là những cặp hay gây cảm giác rung, nhoè, chói. Nguyên nhân nằm ở cách mắt xử lý hình ảnh: chi tiết nhỏ như nét chữ được đọc chủ yếu qua chênh lệch sáng tối, còn màu sắc là kênh có độ phân giải thô hơn.

Bài này giải thích vì sao như vậy, kể thêm hai hiện tượng đặc biệt là chữ đỏ trên nền xanh như nổi lên khỏi mặt giấy và chữ xanh dương nhỏ khó đọc, rồi đưa ra cách kiểm một bảng phối màu chỉ bằng điện thoại. Phần tỉ lệ tương phản chuẩn hoá cho trang web chỉ nhắc ngắn; trọng tâm là hiểu cơ chế để tự đánh giá được bất kỳ cặp màu nào.

Mắt có một kênh sáng tối và hai kênh màu

Võng mạc có ba loại tế bào nón nhạy với ba vùng bước sóng, thường gọi là nón sóng dài, sóng trung và sóng ngắn. Tín hiệu từ chúng không được gửi thẳng lên não nguyên trạng mà được các lớp tế bào thần kinh trong võng mạc tính toán lại thành ba kênh. Một kênh cộng tín hiệu nón sóng dài và sóng trung để cho biết chỗ nào sáng, chỗ nào tối. Hai kênh còn lại so sánh các loại nón với nhau, tạo ra cảm nhận đỏ đối lập lục và vàng đối lập lam.

Điểm mấu chốt là các kênh này không sắc nét như nhau. Kênh độ sáng có độ phân giải không gian cao nhất, nhận ra được những nét rất mảnh và cạnh rất gọn. Các kênh màu thô hơn rõ rệt, đặc biệt kênh vàng – lam. Đó là lý do một bức ảnh giảm độ phân giải phần màu vẫn trông gần như bình thường, miễn là phần sáng tối còn nguyên; nhiều chuẩn nén ảnh và video tận dụng chính đặc điểm này.

Với chữ viết, mọi thứ quan trọng nằm ở chi tiết nhỏ: nét ngang của chữ e, dấu hỏi trên chữ ả, khe hở giữa chữ r và n. Nếu chữ và nền chỉ khác nhau về màu mà gần bằng nhau về độ sáng, kênh sắc nét nhất của mắt gần như không thấy ranh giới, và việc đọc bị đẩy sang các kênh màu vốn không sinh ra để đọc chi tiết.

Khi hai màu sáng bằng nhau: ranh giới chập chờn

Các nhà nghiên cứu gọi hai màu có độ sáng bằng nhau đối với mắt là đẳng sáng. Thí nghiệm trên ảnh đẳng sáng cho thấy nhiều thứ thay đổi: cạnh của hình trông mờ và không ổn định, chiều sâu khó cảm nhận, chuyển động có vẻ chậm lại hoặc đứng khựng. Nhà thần kinh học Margaret Livingstone, trong cuốn sách về thị giác và hội hoạ xuất bản năm 2002, phân tích cách một số hoạ sĩ trường phái ấn tượng cố tình dùng màu gần đẳng sáng để mặt nước, ánh nắng trong tranh có cảm giác lung linh, rung động.

Điều làm nên vẻ đẹp trong tranh lại là trở ngại khi đọc chữ. Chữ đẳng sáng với nền khiến mắt khó khoá được cạnh của nét, hình chữ như trôi nhẹ, và người đọc phải nheo mắt, dừng lâu hơn ở mỗi chữ. Với dòng chữ to và ngắn như một tiêu đề trang trí, hiệu ứng có thể chấp nhận được. Với đoạn văn dài, thông tin cần đọc chính xác như số tiền, giờ giấc, liều dùng, nó gây mỏi và dễ đọc nhầm.

Một hệ quả ít ai để ý: độ sáng cảm nhận của một màu không giống nhau ở mọi người. Người có mắt nhìn màu đỏ kém thấy màu đỏ tối hơn đáng kể so với người bình thường. Một cặp màu được chọn kỹ cho đẹp với người này có thể trở nên đẳng sáng và khó đọc với người khác, nên càng cần một khoảng chênh độ sáng rộng chứ không phải vừa đủ.

Hai hiện tượng đặc biệt với đỏ và xanh lam

Chữ đỏ trên nền xanh như nổi lên khỏi mặt phẳng. Thuỷ tinh thể và giác mạc của mắt bẻ ánh sáng có bước sóng khác nhau theo mức hơi khác nhau, gọi là quang sai màu. Ánh sáng xanh lam hội tụ phía trước ánh sáng đỏ một chút. Khi chữ đỏ và nền xanh lam đặt sát nhau, mắt không thể lấy nét hoàn hảo cho cả hai cùng lúc, và với nhiều người, hai màu như nằm ở hai độ sâu khác nhau. Hiện tượng này gọi là lập thể do màu. Nó làm biển quảng cáo trông nổi khối, nhưng khiến đoạn chữ dài rất mệt mắt.

Chữ xanh lam nhỏ khó đọc hơn mọi màu khác. Tế bào nón sóng ngắn ít hơn nhiều so với hai loại nón còn lại, và ở chính giữa hố trung tâm, vùng nhìn sắc nét nhất, gần như vắng mặt. Thêm vào đó, màu xanh lam đậm có độ sáng cảm nhận thấp. Chữ xanh lam mảnh trên nền đen vì vậy vừa thiếu chênh lệch sáng tối, vừa rơi vào vùng mắt kém nhạy với màu ấy. Chữ xanh lam đậm trên nền trắng thì ổn, vì lúc này chênh lệch độ sáng lớn gánh việc đọc.

Chữ vàng trên nền trắng gần như biến mất. Vàng là một trong những màu có độ sáng cảm nhận cao nhất, gần với trắng. Chữ vàng trên nền trắng vì thế thiếu chênh lệch sáng tối trầm trọng, dù nhìn mẫu màu riêng lẻ thấy vàng rất rực. Đặt vàng trên nền đen hay xanh đậm thì ngược lại, trở thành một trong những cặp dễ đọc nhất.

Một số cặp màu thường gặp và lý do dễ hay khó đọc

Bảng dưới không phải danh sách cấm, mà là ví dụ để thấy cùng một nguyên lý chênh lệch độ sáng giải thích được cả cặp tốt lẫn cặp xấu. Mức đánh giá dành cho đoạn chữ cỡ thường, không phải tiêu đề cỡ lớn.

Cặp chữ / nềnChênh lệch độ sángĐánh giá khi đọc đoạn dài
Đen / trắngRất lớnDễ đọc; trên màn hình rất sáng, một số người thấy chói hơn đen trên nền hơi ngà
Vàng / đenRất lớnDễ đọc, nổi bật; hay dùng cho biển báo
Trắng / xanh lam đậmLớnDễ đọc
Đỏ / xanh láNhỏKhó đọc, rung; với người mù màu đỏ – lục gần như không phân biệt được
Đỏ / xanh lamNhỏ đến trung bìnhRung và nổi tầng do quang sai màu, mệt mắt
Xanh lam / đenNhỏKhó đọc, đặc biệt chữ mảnh
Xám nhạt / trắngNhỏTrông thanh lịch nhưng khó đọc, nhất là với mắt người lớn tuổi
Vàng / trắngRất nhỏGần như không đọc được

Với trang web và ứng dụng, có hướng dẫn tiếp cận nội dung quốc tế quy định tỉ lệ tương phản tối thiểu giữa chữ và nền tính theo độ sáng tương đối, thường được nhắc là 4,5 trên 1 cho chữ thường. Đó là thước đo hữu ích, nhưng điều nó đo chính là chênh lệch độ sáng mà bài này mô tả; hiểu nguyên lý giúp bạn đánh giá cả những chỗ không có công cụ đo, như biển hiệu, tờ in, bao bì.

Kiểm một cặp màu bằng điện thoại trong một phút

Bạn không cần phần mềm đồ hoạ để biết một cặp màu có đủ chênh lệch độ sáng hay không. Cách dưới đây dùng được cho cả bản in, biển hiệu đã treo, lẫn ảnh chụp màn hình.

  1. Chụp ảnh vùng có chữ và nền, trong ánh sáng gần với ánh sáng khi người khác sẽ nhìn nó.
  2. Mở ảnh bằng trình sửa ảnh có sẵn trên điện thoại, kéo độ bão hoà màu về mức thấp nhất để ảnh thành trắng đen.
  3. Nhìn ảnh trắng đen: nếu chữ vẫn tách rõ khỏi nền như chữ đen trên giấy trắng, cặp màu ổn. Nếu chữ và nền thành hai mảng xám gần nhau, cặp màu đang đẳng sáng hoặc gần đẳng sáng.
  4. Thu nhỏ ảnh lại cỡ một con tem hoặc lùi xa vài bước. Chữ đủ tương phản vẫn nhận ra được khối dòng, chữ thiếu tương phản tan vào nền rất nhanh.
  5. Nếu cặp màu không đạt, giữ nguyên sắc độ nhưng làm một bên đậm hẳn lên hoặc nhạt hẳn đi. Thường chỉ cần đổi đỏ tươi thành đỏ sẫm, hay xanh lá tươi thành xanh lá rất nhạt, là đọc được ngay.

Phép thử thang xám cũng là cách mô phỏng thô một phần trải nghiệm của người nhìn màu kém: khi màu không còn giúp gì, chỉ chênh lệch độ sáng ở lại. Bố cục nào sống sót qua phép thử này thì gần như chắc chắn dễ đọc với số đông.

Khi nào màu nên gánh thông tin, khi nào không

Nói chữ phải dựa vào độ sáng không có nghĩa màu vô dụng. Màu rất mạnh ở những việc khác: phân nhóm vùng lớn, đánh dấu một mục cần chú ý, mã hoá danh mục trên bản đồ hay biểu đồ, tạo không khí cảm xúc. Những việc này diễn ra ở quy mô khối lớn, đúng tầm độ phân giải của các kênh màu.

Nguyên tắc phân vai có thể gói lại thế này: độ sáng gánh chữ và chi tiết, màu gánh nhóm và điểm nhấn. Một tiêu đề có thể in màu đỏ sẫm trên nền trắng để vừa đọc dễ vừa có màu nhận diện. Một khung nền màu nhạt có thể gom một nhóm thông tin, miễn là chữ trên đó vẫn sẫm đủ. Lỗi thường gặp là đảo vai: dùng sắc độ để tách chữ khỏi nền, còn độ sáng thì để gần như nhau.

Cuối cùng, ánh sáng nơi nhìn quyết định không kém. Một cặp màu đọc tốt dưới ánh đèn văn phòng có thể kém hẳn dưới nắng gắt ngoài trời, khi mọi màu đều bị bạc đi, hoặc dưới ánh đèn vàng ấm buổi tối, khi màu xanh lam tối hẳn lại. Nếu bản thiết kế sẽ dùng ngoài trời hay ở nơi ánh sáng thay đổi, hãy nới chênh lệch độ sáng rộng hơn mức đủ dùng trong phòng.

Câu hỏi thường gặp

Chế độ nền tối trên điện thoại có dễ đọc hơn nền sáng không?

Bằng chứng hiện có không cho thấy chế độ nào dễ đọc hơn hẳn với mọi người. Nhiều nghiên cứu ghi nhận chữ tối trên nền sáng cho hiệu suất đọc nhỉnh hơn ở người nhìn bình thường trong phòng sáng, trong khi nền tối dễ chịu hơn khi xung quanh tối. Chọn theo hoàn cảnh và cảm nhận của bạn.

Vì sao màu trên màn hình và trên bản in khác nhau về độ dễ đọc?

Màn hình phát sáng nên chênh lệch sáng tối có thể rất lớn, còn giấy chỉ phản chiếu ánh sáng xung quanh, nên khoảng chênh hẹp hơn và phụ thuộc đèn trong phòng. Cặp màu vừa đủ trên màn hình có thể thiếu trên giấy, đặc biệt giấy bóng dưới đèn mạnh.

Người mù màu đọc chữ màu như thế nào?

Người mù màu đỏ – lục vẫn đọc chữ bình thường nếu chữ và nền chênh lệch độ sáng rõ. Khó khăn xuất hiện khi chữ chỉ khác nền về sắc độ đỏ và lục, hoặc khi thông tin chỉ được truyền bằng màu. Nếu nghi ngờ mình nhìn màu khác thường, nên đi khám bác sĩ nhãn khoa để được kiểm tra chuẩn.

Có nên dùng chữ đen tuyệt đối trên nền trắng tuyệt đối không?

Chữ đen trên nền trắng có chênh lệch lớn nhất và đọc tốt. Một số người thấy màn hình rất sáng với nền trắng tinh gây chói, nên nhiều trang dùng nền hơi ngà hoặc chữ xám rất đậm. Điều chỉnh nhẹ như vậy không sao, miễn chênh lệch vẫn lớn; đừng kéo chữ sang xám nhạt.

Vì sao biển báo hay dùng vàng và đen?

Vàng có độ sáng cảm nhận rất cao còn đen gần như không phản xạ ánh sáng, nên cặp này cho chênh lệch độ sáng thuộc hàng lớn nhất giữa hai màu có sắc độ. Nó đọc rõ từ xa, dưới nhiều điều kiện ánh sáng, và vẫn rõ với đa số người nhìn màu kém.

Lập thể do màu có ở mọi người không?

Không. Mức độ và cả chiều nổi khác nhau giữa các cá nhân, tuỳ vào cấu tạo mắt và vị trí đồng tử. Có người thấy chữ đỏ nổi lên, có người thấy chữ xanh nổi lên, có người gần như không thấy gì. Dù vậy, cặp đỏ – xanh lam vẫn là lựa chọn rủi ro cho đoạn chữ dài.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138