Khi gặp một trang nhiều chữ trên màn hình, phần lớn người đọc không đọc từ đầu đến cuối mà lướt: đọc gần trọn vài dòng đầu, đọc ngắn hơn ở một đoạn bên dưới, rồi chỉ dò dọc theo mép trái. Vết dừng mắt ghi lại bằng máy theo dõi ánh mắt vì thế giống chữ F. Đó là hiện tượng có thật, được nhóm nghiên cứu khả dụng Nielsen Norman Group mô tả từ năm 2006 và kiểm lại nhiều lần sau đó.
Nhưng chữ F không phải quy luật tự nhiên của mắt, cũng không phải khuôn để thiết kế bắt chước. Nó là dấu hiệu người đọc đang phải tự tìm đường trong một khối chữ không có điểm tựa. Bài này giải thích mắt thật sự di chuyển thế nào trên trang, chữ F sinh ra từ đâu, các kiểu lướt khác, và cách viết, dàn trang để mắt bắt được ý chính ngay trong vài giây đầu.
Mắt không trượt đều trên trang mà nhảy từng cú
Cảm giác khi đọc là mắt trôi êm theo dòng chữ, nhưng thực tế mắt di chuyển theo kiểu dừng rồi nhảy. Mỗi lần dừng gọi là điểm dừng (fixation), thường kéo dài khoảng một phần tư giây khi đọc. Giữa hai điểm dừng là một cú giật nhanh (saccade) chỉ vài chục phần nghìn giây, và trong lúc giật não gần như không ghi nhận hình ảnh. Thông tin chữ được thu chủ yếu ở các điểm dừng.
Lý do mắt phải nhảy nằm ở cấu tạo võng mạc. Chỉ một vùng rất nhỏ ở giữa, gọi là hố trung tâm, nhìn được chi tiết sắc nét, tương đương khoảng một hai độ góc nhìn, cỡ móng tay cái khi duỗi thẳng tay. Ra ngoài vùng đó, hình ảnh nhoè dần: thị giác ngoại vi vẫn thấy được khối, màu, khoảng trắng, chỗ có chữ đậm, nhưng không đọc được từng chữ nhỏ. Muốn đọc chữ nào thì phải đưa hố trung tâm tới đúng chỗ đó.
Hệ quả cho thiết kế rất trực tiếp: thị giác ngoại vi quyết định mắt sẽ nhảy tới đâu tiếp theo. Một tiêu đề phụ in đậm, một dòng có khoảng trắng phía trên, một hình ảnh, một con số lớn đều được ngoại vi nhận ra như "chỗ đáng nhìn" trước khi người đọc kịp đọc nó. Trang không có những điểm tựa như vậy thì mắt chỉ còn cách bám vào thứ ổn định nhất là mép trái của các dòng.
Nghiên cứu năm 2006 và vết chữ F
Năm 2006, Jakob Nielsen công bố kết quả theo dõi ánh mắt của hơn hai trăm người dùng khi xem hàng nghìn trang web. Bản đồ nhiệt tổng hợp các điểm dừng cho thấy một hình quen thuộc: một vạch ngang dài ở phần trên cùng, một vạch ngang ngắn hơn bên dưới, và một vạch dọc chạy xuống theo mép trái. Nhóm gọi đó là mẫu đọc hình chữ F.
Diễn giải đơn giản: người đọc vào trang với một câu hỏi trong đầu, đọc gần trọn câu mở đầu để đoán trang có trả lời không, sau đó kéo xuống, đọc một phần của một đoạn nữa, rồi chuyển sang chế độ dò, chỉ nhìn vài chữ đầu của mỗi dòng xem có từ nào khớp với điều mình tìm. Vì vậy những chữ đứng đầu dòng, đầu đoạn được nhìn nhiều hơn hẳn những chữ ở cuối dòng.
Năm 2017, nhóm này làm lại nghiên cứu trên cả máy tính và điện thoại, với những trang được thiết kế kỹ hơn. Kết luận là chữ F vẫn xuất hiện, kể cả trên màn hình điện thoại hẹp, nhưng chủ yếu ở những trang mà phần chữ không được chia nhỏ, không có tiêu đề phụ, không có chữ đậm dẫn đường. Khi trang có cấu trúc rõ, mắt lướt theo những kiểu khác, hiệu quả hơn. Điều này đổi hẳn cách hiểu: chữ F là phản ứng của người đọc với trang khó, không phải cách mắt thích đọc.
Không chỉ chữ F: những kiểu lướt khác mà máy ghi được
Kiểu bánh nhiều tầng. Mắt nhảy từ tiêu đề phụ này sang tiêu đề phụ khác, gần như bỏ qua phần thân bên dưới, chỉ dừng lại đọc kỹ ở mục khớp với điều cần tìm. Đây là kiểu lướt hiệu quả nhất, và nó chỉ xảy ra khi tiêu đề phụ thật sự nói được nội dung của mục, chứ không phải những tiêu đề chung chung như "Giới thiệu" hay "Thông tin thêm".
Kiểu chấm lốm đốm. Người đọc đang tìm một thứ cụ thể như một con số, một ngày, một cái tên, nên mắt nhảy lung tung tới những chỗ có dạng giống thứ mình tìm: chữ số, chữ viết hoa, liên kết, chữ đậm. Nội dung còn lại gần như không được nhìn.
Kiểu đánh dấu. Mắt giữ yên một chỗ trên màn hình trong khi ngón tay hay con lăn chuột kéo trang chạy qua. Kiểu này hay gặp trên điện thoại. Người đọc để nội dung trôi qua điểm nhìn cố định, giống như đứng yên nhìn đoàn tàu chạy qua.
Kiểu đọc lách. Khi nhiều dòng liên tiếp bắt đầu bằng cùng một chữ, ví dụ một danh sách mà dòng nào cũng mở bằng "Cách…", mắt sẽ bỏ qua chữ lặp lại đó và nhảy vào chữ thứ hai, thứ ba. Chữ lặp trở thành vô hình.
Kiểu đọc trọn. Khi người đọc rất quan tâm và tin vào nguồn, mắt đi gần hết các dòng. Đây là trường hợp ít gặp nhất trên màn hình, và không nên thiết kế với giả định rằng ai cũng đọc trọn như vậy.
Chữ F là triệu chứng của trang khó, không phải khuôn để bắt chước
Vì chữ F nổi tiếng, nhiều hướng dẫn dàn trang khuyên đặt nội dung quan trọng theo hình chữ F: góc trên trái, dải ngang trên cùng, cột trái. Lời khuyên đó có phần đúng, vì những vị trí ấy được nhìn nhiều. Nhưng nó dễ dẫn đến kết luận sai rằng cứ đặt đúng vị trí là người đọc sẽ nhận được thông tin.
Thật ra, khi người đọc đã chuyển sang dò theo mép trái, họ đã bỏ cuộc với phần lớn nội dung. Những gì nằm ở nửa phải của các đoạn văn dài gần như không được nhìn tới. Nếu thông tin quan trọng nhất của bạn là điều kiện đổi trả, liều lượng, giờ mở cửa hay một cảnh báo, việc nó bị bỏ qua là chuyện thật, không phải chuyện thẩm mỹ.
Cách nhìn đúng là coi vết chữ F như một chiếc nhiệt kế. Trang nào bị đọc theo chữ F nghĩa là người đọc không tìm ra cấu trúc, nên phải tự lướt bằng cách tốn công nhất. Việc của người viết và người dàn trang là tạo ra đủ điểm tựa để mắt chuyển sang kiểu bánh nhiều tầng hoặc kiểu chấm có chủ đích: tiêu đề phụ nói rõ nội dung, câu đầu đoạn mang ý chính, từ khoá đứng ở đầu dòng.
Viết và dàn trang cho người đọc hay lướt
Những bước dưới đây không đòi hỏi phần mềm gì đặc biệt. Chúng xuất phát trực tiếp từ việc mắt đọc đầu dòng nhiều hơn cuối dòng, và thị giác ngoại vi chỉ nhận ra khối, độ đậm, khoảng trắng.
- Đưa ý chính lên câu đầu. Câu đầu của bài và của mỗi đoạn nên tự đứng được: nếu người đọc chỉ đọc câu đó, họ vẫn có câu trả lời. Phần sau là giải thích và bằng chứng.
- Viết tiêu đề phụ như một câu trả lời ngắn. "Đổi trả trong 7 ngày nếu còn tem" giúp mắt dừng đúng chỗ hơn hẳn "Chính sách đổi trả".
- Đặt từ mang thông tin ở hai ba chữ đầu dòng. Mắt dò theo mép trái chỉ đọc được vài chữ đầu. Viết "Giờ mở cửa: 7 giờ đến 21 giờ" thay vì "Cửa hàng rất hân hạnh được phục vụ quý khách từ 7 giờ sáng".
- Cắt đoạn ngắn và chèn khoảng trắng giữa các mục. Khoảng trắng là thứ ngoại vi thấy rõ nhất; nó báo cho mắt rằng có một khối mới bắt đầu.
- In đậm có chọn lọc. Mỗi đoạn tối đa một cụm in đậm, và cụm đó phải đọc được như một ý trọn vẹn. In đậm cả nửa đoạn thì không còn gì nổi lên.
- Đổi chữ mở đầu của các dòng trong danh sách. Tránh để mười dòng cùng bắt đầu bằng một chữ, vì mắt sẽ lách qua chữ đó và đôi khi bỏ luôn cả dòng.
- Thử bằng cách nhìn lướt năm giây. Mở trang, nhìn trong năm giây rồi úp màn hình lại, tự hỏi trang nói gì. Nhờ thêm một người khác làm như vậy. Nếu câu trả lời lệch với ý bạn muốn, trang chưa có điểm tựa đúng chỗ.
Những bước này cũng giúp người đọc bằng phần mềm đọc màn hình, vì cấu trúc tiêu đề rõ ràng cho họ nhảy giữa các mục giống như mắt nhảy giữa các khối.
Chữ Z, sơ đồ Gutenberg và những quy tắc bằng chứng yếu hơn
Ngoài chữ F, sách thiết kế hay nhắc tới đường chữ Z và sơ đồ Gutenberg. Theo đó, với trang ít chữ như tờ quảng cáo hay trang chủ nhiều hình, mắt đi từ góc trên trái sang góc trên phải, chéo xuống góc dưới trái rồi sang góc dưới phải; góc dưới phải là "điểm kết" nên đặt nút hành động. Những mô hình này dễ nhớ, nhưng nền tảng thực nghiệm mỏng hơn nhiều so với chữ F. Phần lớn là quan sát của người làm nghề in ấn, không phải dữ liệu theo dõi ánh mắt quy mô lớn.
Các nghiên cứu theo dõi ánh mắt trên trang nhiều hình cho thấy mắt bị kéo trước hết bởi những thứ nổi bật: khuôn mặt người, chữ lớn, màu tương phản mạnh, vùng có chuyển động. Thứ tự nhìn phụ thuộc vào nội dung cụ thể của trang hơn là vào một đường đi cố định. Một tấm ảnh người đang nhìn về phía nút bấm có thể kéo mắt tới nút bấm mạnh hơn mọi quy tắc góc trên trái.
Ngoài ra, thói quen đọc từ trái sang phải là thói quen học được. Người đọc tiếng Ả Rập hay tiếng Do Thái, vốn viết từ phải sang trái, cho vết mắt ngược lại. Với người Việt đọc chữ Quốc ngữ, giả định trái sang phải là hợp lý, nhưng nên coi đó là điểm xuất phát, không phải luật cứng.
Giới hạn của nghiên cứu theo dõi ánh mắt
Theo dõi ánh mắt là công cụ mạnh, nhưng đọc kết quả của nó cần tỉnh táo. Mấy giới hạn sau đáng nhớ khi bạn gặp một bản đồ nhiệt đẹp mắt trong bài thuyết trình.
- Nhìn không đồng nghĩa với hiểu. Mắt dừng lâu ở một chỗ có thể vì chỗ đó hay, cũng có thể vì nó khó hiểu. Bản đồ nhiệt không phân biệt hai trường hợp.
- Không nhìn không có nghĩa là không thấy. Thị giác ngoại vi vẫn thu nhận màu, khối, vị trí của những thứ mắt không dừng trực tiếp. Người đọc có thể biết có một thanh menu bên trái mà không cần nhìn thẳng vào nó.
- Bản đồ nhiệt là số trung bình. Chữ F tổng hợp từ nhiều người; mỗi cá nhân có vết đi riêng, phụ thuộc vào câu hỏi họ mang tới trang.
- Nhiệm vụ trong phòng thử khác đời thật. Người được giao việc "tìm giờ mở cửa" sẽ lướt khác người lang thang đọc cho vui. Kết quả của nghiên cứu phụ thuộc vào nhiệm vụ được giao.
- Trang thay đổi nhanh hơn nghiên cứu. Thiết kế màn hình, kích thước điện thoại và thói quen đọc đổi theo năm. Nên coi các mẫu lướt như xu hướng bền chứ không phải con số chính xác.
Điều còn lại sau tất cả các giới hạn đó khá vững: người đọc trên màn hình tiết kiệm công sức, họ dựa vào đầu dòng và các điểm tựa thị giác, và trang được viết cho người lướt thì cũng dễ hơn cho người đọc kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Mẫu chữ F có đúng với người đọc trên điện thoại không?
Có, theo lần kiểm lại năm 2017 của Nielsen Norman Group, vết chữ F vẫn xuất hiện trên điện thoại, chỉ hẹp hơn vì dòng ngắn. Trên điện thoại còn hay gặp kiểu đánh dấu, mắt đứng yên ở một vùng màn hình trong khi ngón tay kéo trang chạy qua.
Có nên đặt mọi thứ quan trọng ở góc trên bên trái không?
Góc trên trái được nhìn nhiều với người đọc từ trái sang phải, nên đặt tên trang, câu trả lời chính ở đó là hợp lý. Nhưng chỉ dựa vào vị trí thì chưa đủ; nội dung còn cần tiêu đề phụ rõ và câu đầu mang ý chính để mắt không phải dò mép trái.
Đọc lướt có làm người đọc hiểu kém đi không?
Lướt là chiến lược hợp lý khi người đọc cần tìm một thông tin cụ thể. Nó chỉ thành vấn đề khi trang buộc họ lướt dù họ muốn hiểu sâu, vì trang thiếu cấu trúc. Trang có cấu trúc rõ cho phép lướt để tìm rồi đọc kỹ đúng phần cần đọc.
Theo dõi ánh mắt hoạt động bằng cách nào?
Phần lớn máy dùng đèn hồng ngoại chiếu nhẹ vào mắt và một máy quay ghi vị trí đồng tử cùng điểm phản chiếu trên giác mạc. Từ hai điểm đó, phần mềm tính ra mắt đang nhìn vào đâu trên màn hình, nhiều lần mỗi giây, rồi tổng hợp thành bản đồ nhiệt hoặc đường đi.
Có thể tự kiểm trang của mình mà không có máy theo dõi ánh mắt không?
Có thể làm phép thử năm giây: cho một người chưa xem trang nhìn trong năm giây rồi hỏi họ nhớ gì và trang nói về điều gì. Lặp lại với vài người. Nếu mọi người nhớ những thứ phụ mà quên ý chính, trang cần sắp lại điểm nhấn và câu mở đầu.
Chữ F có áp dụng cho sách in không?
Nghiên cứu gốc làm trên màn hình, nơi người đọc có thói quen lướt mạnh. Với sách in đọc thư thả, người ta đọc trọn nhiều hơn. Tuy vậy, với tài liệu in để tra cứu như tờ hướng dẫn, hợp đồng, bảng nội quy, người đọc cũng dò đầu dòng y như trên màn hình.