NhinThay.comNhìn Thấy
Mắt của động vật

Chim nhìn thấy tia cực tím: bộ lông, quả chín và thế giới bốn màu ta không thấy

Nhiều loài chim có bốn loại tế bào nón, nhạy cả ánh sáng cực tím. Bài giải thích chim thấy bộ lông, quả chín ra sao và vì sao kính chống chim va còn tranh luận.

Small olive songbird perched on a coffee branch with ripe red cherries in Đắk Lắk highlands, macro side view, soft morning backlight, dew on leaves, shallow depth of field

Phần lớn các loài chim có bốn loại tế bào nón trong khi người có ba, và loại thứ tư của chim nhạy với ánh sáng tím hoặc cực tím gần, vùng bước sóng ngắn mà mắt người không thấy. Vì thế, hai con chim trống mái trông giống hệt nhau trong mắt ta có thể khác nhau rõ trong mắt chúng, và một chùm quả mà ta thấy xanh xám có thể nổi bật trong mắt chim nhờ lớp phấn phản xạ cực tím.

Bài này giải thích vì sao chim có thêm một loại tế bào nón, “giọt dầu” màu trong mắt chim làm việc gì, những thí nghiệm nào cho thấy chim thật sự dùng ánh sáng cực tím trong đời sống, và cả những chỗ giới khoa học còn tranh luận, chẳng hạn như chim săn mồi có lần theo vệt nước tiểu phản xạ cực tím của chuột hay không, hoặc kính in vân cực tím có giúp giảm chim đâm vào cửa kính không.

Bốn loại tế bào nón và giọt dầu: vì sao chim thấy màu khác ta

Mắt người có ba loại tế bào nón nhạy nhất ở vùng lam, lục và vàng đỏ. Mọi màu ta thấy là cách não so sánh tín hiệu của ba loại này. Tổ tiên của động vật có xương sống ban đầu có bốn loại; dòng thú có vú trải qua một thời kỳ dài sống về đêm và mất bớt, sau đó một nhánh linh trưởng mới “mọc lại” loại thứ ba. Chim thì giữ nguyên bộ bốn.

Loại tế bào nón thứ tư của chim nhạy với bước sóng ngắn. Ở một số nhóm như vẹt và phần lớn chim sẻ nhỏ, nó nhạy mạnh với cực tím gần. Ở nhiều nhóm khác như gà, chim săn mồi ban ngày, nó nhạy nhất ở vùng tím nhưng vẫn bắt được một phần cực tím. Các nhà nghiên cứu gọi hai kiểu này là nhạy cực tím và nhạy tím.

Chim còn có một chi tiết người không có: trong mỗi tế bào nón là một giọt dầu nhỏ có màu, hoạt động như kính lọc. Giọt dầu cắt bớt phần chồng chéo giữa các loại tế bào nón, làm mỗi loại “chuyên” hơn vào dải màu của mình. Kết quả được cho là chim phân biệt được những sắc độ rất gần nhau tốt hơn, đổi lại cần nhiều ánh sáng hơn một chút. Đây là lý do nhiều loài chim ban ngày nhìn kém khi trời tối.

Bằng chứng chim thật sự dùng ánh sáng cực tím

Chim sẻ ngô xanh chọn bạn theo vệt cực tím trên đầu. Cuối những năm 1990, các nhóm nghiên cứu ở châu Âu đo được chỏm lông đầu của chim sẻ ngô xanh phản xạ cực tím, trống mạnh hơn mái. Khi bôi một lớp chặn cực tím lên lông, khả năng thu hút bạn tình của chim trống giảm. Với mắt người, trống và mái gần như giống nhau.

Vẹt yến phụng có lông phát huỳnh quang. Lông vàng ở đầu vẹt yến phụng hấp thụ cực tím rồi phát ra ánh vàng. Một thí nghiệm công bố năm 2002 cho thấy khi lớp huỳnh quang bị che, chim ít được chọn hơn trong các phép thử chọn bạn.

Quả mọng có lớp phấn phản xạ cực tím. Nhiều loại quả chín có lớp sáp mịn phản xạ cực tím, làm quả nổi lên trên nền lá trong mắt chim ăn quả. Vai trò chính xác của lớp phấn này vẫn được bàn, vì nó cũng có thể chỉ là lớp bảo vệ chống mất nước.

Trứng và chim non trong tổ. Ở một số loài, vùng miệng chim non phản xạ cực tím, có thể giúp chim bố mẹ thấy rõ miệng nào cần mớm trong tổ tối. Kết luận này đến từ vài loài và chưa nên khái quát cho mọi loài chim.

Những gì chim có thể thấy khác người

Bảng dưới gom các ví dụ đã được nghiên cứu, kèm mức độ chắc chắn để bạn đọc biết đâu là kết luận vững, đâu còn đang bàn.

Hiện tượngMắt người thấyMắt chim có thể thấyMức chắc chắn
Lông đầu chim sẻ ngô xanhTrống mái gần như giống nhauChỏm đầu chim trống sáng hơn trong vùng cực tímKhá vững, nhiều nghiên cứu
Lông vàng vẹt yến phụngVàng tươiThêm ánh huỳnh quang do hấp thụ cực tímCó thí nghiệm hành vi
Quả mọng có phấnXanh xám, tím thanNổi bật trên nền láĐo phản xạ rõ, vai trò còn bàn
Vệt nước tiểu của chuột đồngKhông thấyCó thể thấy với chim cắtĐang tranh luận
Cánh hoaMột màu đềuCó vân ở vùng cực tímVững với ong, với chim tuỳ loài

Trường hợp nước tiểu chuột là ví dụ đáng nhớ về cách khoa học tự sửa. Một nghiên cứu năm 1995 ở Phần Lan cho rằng chim cắt lần theo vệt nước tiểu phản xạ cực tím để tìm vùng nhiều chuột. Gần hai mươi năm sau, các nhà nghiên cứu khác đo lại độ nhạy cực tím của mắt chim cắt và độ phản xạ của nước tiểu, rồi cho rằng tín hiệu ấy quá yếu để chim dùng được. Hiện chưa có kết luận dứt khoát.

Vì sao mắt người không thấy cực tím

Võng mạc người không hoàn toàn mù với cực tím gần. Thủ phạm chính là thuỷ tinh thể: nó hấp thụ phần lớn ánh sáng có bước sóng ngắn hơn khoảng 400 nanomet trước khi chạm võng mạc. Thuỷ tinh thể còn ngả vàng dần theo tuổi, nên người lớn tuổi lọc bớt cả một phần ánh sáng lam tím.

Có một bằng chứng thú vị từ y khoa. Những người đã mổ bỏ thuỷ tinh thể mà không thay bằng thấu kính có lớp chặn cực tím, trường hợp từng gặp nhiều hơn trước đây, đã được ghi nhận nhìn thấy một phần ánh sáng cực tím gần như một màu lam tím nhạt. Điều này cho thấy giới hạn của người nằm phần nhiều ở bộ lọc phía trước chứ không chỉ ở tế bào cảm quang. Thấu kính nhân tạo ngày nay thường có lớp chặn cực tím để bảo vệ võng mạc.

Với chim, giác mạc và thuỷ tinh thể của những loài nhạy cực tím cho ánh sáng này đi qua. Mắt chim sống trong ánh nắng mạnh, nên câu hỏi chim bảo vệ võng mạc ra sao trước cực tím vẫn là một hướng nghiên cứu. Một giả thuyết là tuổi thọ ngắn hơn người và tốc độ thay mới tế bào khác nhau giúp chim chịu được, nhưng chưa có câu trả lời trọn vẹn.

Màu cấu trúc: vì sao lông xanh của chim sáng rực trong vùng cực tím

Phần lớn màu xanh lam trên lông chim không đến từ sắc tố. Chim gần như không có sắc tố xanh lam; màu bói cá, màu chim sẻ ngô xanh là màu cấu trúc, sinh ra khi ánh sáng gặp những cấu trúc nano xếp đều đặn trong sợi lông và bị tán xạ chọn lọc. Nghiền nát một chiếc lông xanh lam, bạn sẽ thấy bột màu xám nâu, vì cấu trúc đã bị phá.

Màu cấu trúc thường có đỉnh phản xạ trải sang cả vùng cực tím, nên một chiếc lông trông xanh lam vừa phải trong mắt người có thể sáng hơn nhiều trong mắt chim. Lông óng ánh đổi màu theo góc nhìn ở cổ chim bồ câu hay đuôi chim công cũng là màu cấu trúc, và trong mắt chim, độ lấp lánh ấy còn có thêm một kênh màu mà người không có.

Hiện tượng này giúp các nhà nghiên cứu đo màu lông chim bằng máy quang phổ thay vì bằng mắt. Mắt người sẽ bỏ sót những khác biệt nằm ở vùng cực tím, nên nhiều kết luận cũ dựa trên quan sát bằng mắt thường về chim trống mái “giống nhau” đã phải xem lại sau khi có phép đo quang phổ.

Màu sắc nhiều hơn có nghĩa là thấy rõ hơn không

Dễ nghĩ rằng càng nhiều loại tế bào nón thì thấy màu càng giỏi. Ví dụ hay được đem ra là tôm tít, loài có tới mười hai loại tế bào cảm quang màu. Nhưng một nghiên cứu năm 2014 huấn luyện tôm tít phân biệt màu lại cho thấy chúng phân biệt các sắc gần nhau kém hơn người khá nhiều. Các nhà nghiên cứu cho rằng tôm tít nhận màu theo kiểu “quét nhanh nhận diện” chứ không so sánh tinh tế giữa các loại tế bào như người và chim.

Với chim, các phép thử hành vi cho thấy bộ bốn tế bào nón cộng giọt dầu thật sự giúp phân biệt sắc độ tốt ở nhiều vùng quang phổ. Nhưng “tốt” ở đây có nghĩa là tốt cho việc của chim: nhận ra quả chín, bạn tình khoẻ, con mồi lẫn trong lá. Màu sắc là công cụ phục vụ đời sống, không phải một cuộc thi ai thấy nhiều màu hơn.

Khi đọc những câu kiểu “chim thấy hàng trăm triệu màu”, bạn nên hiểu đó là phép ước tính lý thuyết từ số loại tế bào, không phải phép đo trực tiếp. Không ai đếm được màu trong đầu một con chim. Điều có thể đo là chim phân biệt được những cặp màu nào trong thí nghiệm, và kết quả đến nay khẳng định chim có một chiều màu mà người thiếu hẳn.

Chim đâm vào cửa kính: vân cực tím giúp được đến đâu

Chim bay đâm vào kính là chuyện xảy ra cả ở nhà phố lẫn toà nhà cao tầng, vì kính phản chiếu cây cối và bầu trời. Một ý tưởng hấp dẫn là in lên kính những vân chỉ phản xạ cực tím: người không thấy, chim thấy và tránh. Các thử nghiệm trong đường hầm bay cho kết quả lẫn lộn, nên hiện nay hướng dẫn phổ biến của các tổ chức bảo tồn chim vẫn ưu tiên những cách mà cả người cũng thấy:

  • Dán chấm, sọc hoặc dây treo ở mặt ngoài kính, khoảng cách giữa các chấm đủ nhỏ để chim không cố chui qua.
  • Treo rèm hoặc mành bên ngoài cửa kính lớn ở những vị trí chim hay va.
  • Đặt máng ăn cho chim rất gần cửa kính, dưới một mét, hoặc xa hẳn, vì chim cất cánh từ khoảng cách gần không đủ đà để va mạnh.
  • Tắt bớt đèn chiếu sáng toà nhà vào ban đêm trong mùa chim di cư, vì ánh đèn thu hút và làm chim bay lạc.
  • Nếu nhặt được chim choáng sau khi va, đặt nó vào hộp giấy có lỗ thở, để nơi yên tĩnh và thả ra khi chim tỉnh hẳn.

Vân cực tím có thể giúp phần nào, nhất là với những loài nhạy cực tím mạnh, nhưng không nên trông vào nó như giải pháp duy nhất. Với kính nhà ở, vài miếng dán nhìn thấy được thường là cách rẻ và đã được kiểm chứng tốt hơn.

Câu hỏi thường gặp

Có phải mọi loài chim đều thấy tia cực tím?

Phần lớn chim nhạy ít nhiều với cực tím gần, nhưng mức độ khác nhau. Vẹt và nhiều loài chim sẻ nhỏ nhạy mạnh, còn gà, chim săn mồi ban ngày nhạy nhất ở vùng tím và chỉ bắt được một phần cực tím. Cú và chim sống về đêm có cách nhìn màu khác hẳn.

Giọt dầu trong mắt chim có tác dụng gì?

Giọt dầu có màu nằm trong tế bào nón, lọc bớt ánh sáng trước khi tới sắc tố cảm quang. Nhờ đó mỗi loại tế bào nón nhạy hẹp hơn, giúp chim phân biệt sắc độ gần nhau tốt hơn, đổi lại cần nhiều ánh sáng hơn.

Người có thể nhìn thấy tia cực tím không?

Bình thường thì không, chủ yếu vì thuỷ tinh thể hấp thụ cực tím. Một số người đã mổ bỏ thuỷ tinh thể mà không có thấu kính chặn cực tím được ghi nhận thấy một phần cực tím gần như màu lam tím nhạt. Không nên tự nhìn nguồn cực tím vì có thể hại mắt.

Chim nhìn thấy màu đỏ không?

Có. Chim có tế bào nón nhạy vùng đỏ và phân biệt đỏ với lục tốt. Nhiều loại quả chín đỏ và lông đỏ của chim trống được cho là tín hiệu hướng tới mắt chim. Đây là điểm khác với chó, mèo vốn gần như không có cảm giác đỏ.

Đèn cực tím có làm hại mắt chim nuôi không?

Ánh sáng cực tím cường độ cao có thể gây hại mắt và da của mọi loài. Với chim cảnh nuôi trong nhà, đèn chuyên dùng cho chim được thiết kế ở mức phù hợp; nên hỏi bác sĩ thú y về thời gian bật và khoảng cách đặt đèn thay vì tự chọn loại đèn bất kỳ.

Vì sao chim trống và mái trông giống nhau mà chim vẫn phân biệt được?

Ở một số loài, khác biệt nằm ở vùng cực tím mà mắt người không thấy, như chỏm đầu chim sẻ ngô xanh. Ngoài ra chim còn dựa vào tiếng hót, điệu bộ và hành vi. Màu sắc chỉ là một trong nhiều tín hiệu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138