NhinThay.comNhìn Thấy
Mắt của động vật

Mắt mèo nhìn trong tối thế nào: lớp phản quang, đồng tử khe và cái giá phải trả

Vì sao mèo thấy đường khi người còn lần mò, vì sao mắt mèo phát sáng và đồng tử co thành khe. Bài giải thích cấu tạo mắt mèo và những điểm mèo nhìn kém hơn người.

Tabby cat sitting on a wooden windowsill of an old house in Huế at dusk, wide pupils catching last light, garden blurred behind, side view, warm and indigo tones

Mèo nhìn được trong ánh sáng yếu hơn rất nhiều so với mức người cần, nhờ ba thứ cùng lúc: đồng tử mở rất to, võng mạc dày đặc tế bào que, và một lớp phản quang sau võng mạc dội ánh sáng trở lại cho mắt dùng thêm lần nữa. Con số hay được dẫn là mèo cần khoảng một phần sáu lượng ánh sáng người cần để thấy, dù đây là ước tính chứ không phải phép đo duy nhất được mọi người công nhận.

Nhưng đôi mắt ấy không giỏi mọi thứ. Mèo thấy màu nghèo hơn người, nhìn chi tiết kém hơn, và đặc biệt rất khó nhìn rõ vật ở ngay sát mũi. Bài này đi qua từng bộ phận của mắt mèo, giải thích vì sao đồng tử co thành khe dọc, vì sao mắt mèo ánh xanh trong đêm, rồi kết thúc bằng những điều người nuôi mèo nên để ý.

Lớp phản quang tapetum lucidum: tấm gương sau võng mạc

Ở người, ánh sáng đi qua võng mạc mà không chạm trúng tế bào cảm quang nào sẽ bị lớp sắc tố sẫm phía sau hấp thụ mất. Ở mèo, phía sau võng mạc có một lớp tế bào chứa tinh thể, trong đó có riboflavin và kẽm, xếp thành tấm phản quang. Ánh sáng lọt qua lần đầu sẽ bị dội ngược lại, đi qua võng mạc lần thứ hai và có thêm một cơ hội được bắt lấy.

Đó chính là lý do mắt mèo “phát sáng” khi bị đèn pin hay đèn xe chiếu vào. Mắt không tự phát ra ánh sáng; nó chỉ phản lại ánh sáng chiếu tới, và vì lớp phản quang nằm sau võng mạc nên phần phản lại thường có màu xanh lục, vàng hoặc xanh lam tuỳ con. Mèo mắt xanh lam như mèo Xiêm đôi khi phản quang đỏ, vì lớp này kém phát triển hơn và phần dội lại chủ yếu là màu của mạch máu phía sau.

Lớp phản quang có ở nhiều loài thú săn đêm và cả một số loài ăn cỏ như bò, hươu, ngựa. Người, khỉ và phần lớn loài linh trưởng sống ban ngày không có, lợn cũng không. Vì thế khi bạn rọi đèn vào một bụi rậm ven đường quê ban đêm và thấy hai đốm sáng, đó gần như chắc chắn là một con vật có lớp phản quang, không phải mắt người hay mắt khỉ.

Đồng tử khe dọc: vì sao mèo nhà có, sư tử thì không

Khe dọc co được nhỏ hơn hình tròn rất nhiều. Một đồng tử tròn khó co lại thành một chấm thật nhỏ, còn đồng tử khe có thể khép gần như kín mà vẫn để lọt một đường mảnh. Các đo đạc được dẫn trong nghiên cứu về hình dạng đồng tử cho thấy diện tích đồng tử mèo nhà thay đổi tới khoảng hơn một trăm lần giữa lúc sáng nhất và tối nhất, trong khi ở người chỉ vào khoảng mười lăm lần.

Mắt nhạy sáng cần cách chặn nắng tốt. Một con mắt được thiết kế để thấy trong đêm sẽ bị chói khủng khiếp dưới nắng trưa nếu không có cách khép lại thật nhỏ. Đồng tử khe giải quyết đúng bài toán đó, giúp mèo vừa săn lúc chạng vạng vừa sưởi nắng trên mái nhà lúc giữa trưa.

Khe dọc gắn với kiểu săn rình gần mặt đất. Nghiên cứu của nhóm Martin Banks năm 2015 so sánh hơn hai trăm loài và thấy đồng tử khe dọc hay gặp ở thú săn kiểu phục kích, thân nhỏ, mắt ở gần mặt đất. Khe dọc giúp ước lượng khoảng cách theo chiều ngang tốt hơn nhờ độ nhoè khác nhau theo hai hướng. Sư tử, hổ thân cao và săn kiểu rượt đuổi có đồng tử tròn.

Đó vẫn là giả thuyết được ủng hộ, chưa phải kết luận cuối. Mối tương quan giữa hình đồng tử và lối sống khá rõ trên nhiều loài, nhưng cơ chế chính xác thì vẫn được tiếp tục kiểm chứng. Khi đọc câu “đồng tử khe giúp mèo đo khoảng cách”, nên hiểu là giải thích tốt nhất hiện có.

Mắt mèo và mắt người: ai hơn ở việc gì

So sánh dưới đây dựa trên các số liệu phổ biến trong sinh lý thị giác; một số con số chỉ là ước tính và có thể khác giữa các nghiên cứu.

Khía cạnhMèoNgười
Nhìn trong ánh sáng yếuTốt hơn nhiều, nhờ phản quang và nhiều tế bào queKém hơn, cần nhiều ánh sáng hơn
Độ nét chi tiết ban ngàyKém hơn, ước tính chỉ vài phần mười thị lực ngườiTốt hơn nhờ hố thị giác dày tế bào nón
Cảm nhận màuHai trục chính, đỏ gần như mấtBa loại tế bào nón, phân biệt đỏ – lục
Nhìn vật sát mũiRất kém, khó lấy nét vật gần khoảng hai mươi lăm xăng ti métLấy nét gần tốt khi còn trẻ
Tầm nhìn tổng cộng theo chiều ngangKhoảng hai trăm độ theo ước tính hay được dẫnKhoảng một trăm tám mươi đến hai trăm độ
Phát hiện chuyển động nhỏ trong tốiRất nhạyKém hơn

Bức tranh chung là mắt mèo đổi độ nét và màu sắc lấy khả năng bắt sáng và bắt chuyển động. Với một loài săn chuột, thằn lằn và côn trùng vào lúc chạng vạng, đó là một trao đổi hợp lý.

Vì sao mèo không thấy miếng ăn ngay trước mũi

Người nuôi mèo hay gặp cảnh: rơi một miếng thịt nhỏ ngay sát mũi mèo, con mèo lại cúi xuống ngửi quanh như không thấy. Lý do là thuỷ tinh thể của mèo không điều tiết tốt cho khoảng cách rất gần. Mèo được cho là nhìn rõ nhất ở khoảng cách vừa phải, còn trong vòng vài chục xăng ti mét sát mặt thì hình ảnh mờ đi.

Để bù lại, mèo dùng ria. Ria mép và những sợi lông cứng phía trên mắt cực nhạy với chạm và rung động. Khi mèo vồ trúng con mồi, ria thường chĩa về phía trước như một tấm lưới cảm ứng, cho biết con mồi đang ở đâu khi mắt không còn lấy nét được. Đây cũng là lý do không nên cắt ria mèo.

Hiện tượng này giúp giải thích một hành vi quen thuộc khác: mèo hay lùi lại một chút trước khi nhìn kỹ một vật lạ. Lùi lại để đưa vật vào khoảng nhìn rõ, rồi mới tiến lên ngửi. Với chủ nuôi, khi đặt thức ăn hay thuốc cho mèo, đặt hơi xa một chút và để mèo tự tiến tới sẽ dễ hơn đặt sát mặt.

Mắt của thợ săn lúc chạng vạng

Mèo không thật sự là loài sống về đêm theo nghĩa thức trắng trong bóng tối, mà là loài hoạt động mạnh nhất lúc chạng vạng: sáng sớm và chiều tối. Đó là những giờ chuột, thằn lằn và côn trùng bắt đầu ra khỏi chỗ trú, ánh sáng đủ cho mắt mèo làm việc tốt nhưng đã quá yếu với nhiều loài con mồi có mắt kém nhạy hơn. Mắt mèo được “chỉnh” cho đúng khung giờ ấy, và người nuôi mèo trong nhà thường thấy con vật chạy nhảy ầm ĩ đúng lúc trời nhá nhem hoặc lúc gần sáng.

Trong điều kiện ánh sáng yếu, thứ mắt mèo bắt nhạy nhất là chuyển động nhỏ. Một con thạch sùng nhích chân trên tường, một chiếc lá lay vì có con dế bên dưới, mèo phát hiện ra trong khi người ngồi cùng phòng không hề để ý. Võng mạc giàu tế bào que, cùng nhiều tế bào thần kinh chuyên phản ứng với thay đổi, làm mắt mèo giống một chiếc máy dò chuyển động hơn là một chiếc máy ảnh độ phân giải cao.

Khi đã khoá mục tiêu, mèo thường đứng im, đầu hơi lắc nhẹ sang hai bên trước khi vồ. Giải thích hay được nêu là động tác này cho hai mắt thêm góc nhìn khác nhau để ước lượng khoảng cách chính xác hơn, cùng với độ nhoè theo hướng mà đồng tử khe tạo ra. Đây là giải thích hợp lý dựa trên quan sát, chưa có nhiều thí nghiệm kiểm chứng riêng cho động tác lắc đầu này.

Mèo thấy màu gì và nhìn tivi ra sao

Mèo có tế bào nón nhạy vùng lam và vùng lục vàng, tương tự chó, nên được xem là thấy màu theo hai trục. Số tế bào nón của mèo ít hơn, và trong thí nghiệm huấn luyện, mèo cần nhiều công sức hơn chó để học phân biệt màu. Điều này dẫn tới vài hệ quả dễ thấy trong nhà:

  • Đồ chơi đỏ trên thảm xanh có thể khó thấy với mèo; đồ chơi chuyển động thì luôn dễ thấy hơn đồ đứng yên, bất kể màu gì.
  • Mèo bị hút bởi chấm sáng đèn laser không phải vì màu đỏ mà vì chấm sáng di chuyển nhanh, đột ngột, giống con mồi nhỏ.
  • Nhiều mèo chú ý tới màn hình khi có hình chim, chuột hay cá chuyển động, nhất là màn hình tần số quét cao.
  • Khi chơi bằng đèn laser, nên kết thúc bằng một món đồ chơi thật mèo vồ được, để cuộc săn có điểm kết thúc.
  • Không chiếu đèn laser vào mắt mèo hay mắt người, kể cả loại công suất thấp.

Chỗ còn tranh luận là mức độ mèo dùng màu trong đời thực. Các thí nghiệm cho thấy mèo có thể phân biệt màu, nhưng khi có lựa chọn, mèo thường dựa vào độ sáng và chuyển động nhiều hơn.

Người nuôi mèo nên để ý gì ở mắt mèo

Mí mắt thứ ba lộ ra lâu. Mèo có một màng nháy mắt trắng hồng ở góc trong. Thấy nó thoáng qua lúc mèo ngủ dậy là bình thường; thấy nó che một phần mắt suốt cả ngày là dấu hiệu nên đưa đi khám, vì có thể liên quan đến bệnh mắt hoặc mèo đang mệt.

Đồng tử hai bên không bằng nhau. Trong cùng một ánh sáng, hai đồng tử nên co giãn tương tự nhau. Một bên to một bên nhỏ kéo dài là chuyện cần bác sĩ thú y xem, không nên tự đoán.

Đồng tử giãn to cả ngày nắng. Đồng tử mèo to khi tối, khi phấn khích hoặc sợ hãi. Nếu ở nơi sáng mà đồng tử vẫn tròn to liên tục, kèm mèo đi va vấp, nên khám sớm.

Mắt đỏ, chảy nước, nheo mắt. Đây là những dấu hiệu khó chịu ở mắt. Mèo giấu đau rất giỏi, nên khi đã lộ ra ngoài thường là chuyện đáng xem. Không tự nhỏ thuốc của người cho mèo.

Câu hỏi thường gặp

Mèo có nhìn thấy trong bóng tối hoàn toàn không?

Không. Mắt mèo cần ánh sáng như mọi con mắt khác, chỉ là cần ít hơn người rất nhiều. Trong một phòng tối hoàn toàn, mèo di chuyển nhờ ria, tai và trí nhớ về đồ đạc chứ không nhờ mắt.

Vì sao mắt mèo phát sáng màu xanh trong đêm?

Lớp phản quang tapetum lucidum phía sau võng mạc dội lại ánh sáng chiếu vào mắt. Màu phản lại thường là xanh lục, vàng hoặc xanh lam tuỳ con mèo, và có thể ngả đỏ ở mèo mắt xanh lam có lớp phản quang kém phát triển.

Vì sao đồng tử mèo lúc thành khe, lúc tròn to?

Đồng tử thay đổi theo ánh sáng và cảm xúc. Ánh sáng mạnh làm đồng tử khép thành khe để chặn chói, bóng tối làm nó mở tròn để đón sáng. Mèo phấn khích, sợ hoặc sắp vồ cũng thường giãn đồng tử.

Mèo có nhìn thấy màu không?

Có, nhưng hạn chế. Mèo được cho là thấy màu theo hai trục lam và vàng lục giống chó, gần như không có cảm giác đỏ. Trong đời thường, mèo dựa vào chuyển động và độ sáng nhiều hơn màu sắc.

Mèo có cận thị hay viễn thị không?

Mèo khó lấy nét vật ở rất gần, trong khoảng vài chục xăng ti mét sát mặt, và nhìn rõ nhất ở khoảng cách vừa phải. Ở xa, mèo cũng không thấy chi tiết sắc nét như người. Mức độ khác nhau giữa từng con.

Có nên chụp ảnh mèo bằng đèn flash không?

Một lần chớp flash không được ghi nhận là gây hại cho mắt mèo, nhưng ánh sáng đột ngột làm nhiều con giật mình. Chụp bằng ánh sáng tự nhiên vừa giảm phiền mèo vừa tránh được hiện tượng mắt phát sáng trong ảnh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138