Đền Parthenon trên đồi Acropolis ở Athens gần như không có một đường thẳng tuyệt đối nào ở những chỗ mắt người tưởng là thẳng. Nền đền vồng nhẹ lên ở giữa, các cột nghiêng vào phía trong, thân cột phình ra rất ít ở khoảng một phần ba chiều cao, cột ở góc dày hơn cột giữa. Những sai lệch đó nhỏ đến mức đứng dưới chân đền khó nhận ra bằng mắt thường, phải đo mới thấy.
Từ thời La Mã, người ta đã giải thích rằng các kiến trúc sư Hy Lạp cố ý làm vậy để sửa những ảo giác mà một khối nhà thẳng tắp gây ra cho người nhìn. Giải thích ấy hấp dẫn, được chép lại trong nhiều sách, nhưng không phải nhà nghiên cứu nào hiện nay cũng đồng ý trọn vẹn. Bài này đi qua từng chi tiết đo được, cách lập luận "sửa mắt", các ý kiến phản bác, và chỗ mà ý tưởng ấy còn sống trong công trình hôm nay.
Những chỗ "không thẳng" đo được trên đền
Nền đền vồng lên ở giữa. Bậc nền trên cùng, nơi các cột đứng, không phẳng mà cong lên như lưng một chiếc cung rất dẹt. Theo các số đo thường được dẫn trong tài liệu khảo cổ, chỗ giữa cạnh dài cao hơn hai đầu khoảng mười centimet trên chiều dài gần bảy mươi mét; cạnh ngắn vồng ít hơn. Độ vồng chỉ cỡ hai phần nghìn chiều dài cạnh, mắt gần như không thể thấy là cong.
Dầm ngang phía trên cũng cong theo. Phần dầm đá nằm trên đầu cột đi theo độ vồng của nền, nên toàn bộ khung ngang của đền đều hơi cong lên. Điều này có nghĩa là mỗi khối đá phải được đẽo với kích thước hơi khác nhau, không thể làm hàng loạt theo một khuôn.
Cột nghiêng vào trong. Các cột ở mặt ngoài không đứng thẳng đứng mà ngả nhẹ về phía lòng đền. Nhiều tài liệu tính rằng nếu kéo dài trục các cột lên trời, chúng sẽ gặp nhau ở độ cao vài kilômét. Cột góc nghiêng theo cả hai hướng.
Thân cột phình nhẹ. Cột không thuôn đều từ chân lên đỉnh mà phình ra một chút ở khoảng giữa dưới rồi mới thu vào. Kiểu phình này gọi bằng thuật ngữ Hy Lạp là entasis. Ở Parthenon độ phình rất kín đáo, kín đáo hơn nhiều so với những đền cổ hơn ở miền nam nước Ý.
Cột góc to hơn và khoảng cách cột không đều. Bốn cột góc có đường kính lớn hơn các cột còn lại một chút, và khoảng cách giữa cột góc với cột kề bên ngắn hơn khoảng cách giữa các cột ở giữa. Một phần lý do là kỹ thuật, liên quan đến cách bố trí dải trang trí phía trên, phần còn lại thường được giải thích bằng cách mắt nhìn.
Lập luận "sửa mắt" của Vitruvius
Người đưa ra giải thích bằng thị giác sớm nhất còn lưu lại là Vitruvius, kiến trúc sư La Mã sống vào thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên, tác giả bộ sách về kiến trúc nổi tiếng nhất thời cổ. Ông viết rằng một nền nhà làm phẳng tuyệt đối sẽ trông như bị võng xuống ở giữa, nên phải đắp vồng lên để bù. Ông cũng cho rằng cột đứng ngược sáng, có bầu trời phía sau, sẽ trông mảnh hơn cột đứng trước nền tối, nên cột góc phải làm to hơn.
Lập luận này dựa trên một nhận xét có thật trong nghiên cứu thị giác: đường thẳng dài nằm cạnh những đường xiên hoặc những hình lặp lại có thể trông như bị cong hoặc gãy. Một dãy cột nhìn từ dưới lên, với dầm ngang nặng phía trên, tạo đúng loại bố cục dễ làm mắt thấy dầm như võng xuống. Còn chuyện vật sáng trên nền tối trông to hơn vật tối trên nền sáng là hiện tượng đã được ghi nhận nhiều lần, thường gọi là ảo giác chiếu sáng tràn.
Cần lưu ý rằng Vitruvius viết sau khi Parthenon được xây hơn bốn thế kỷ. Ông không dẫn lời của chính các kiến trúc sư Ictinus và Callicrates, những người trực tiếp làm đền vào giữa thế kỷ thứ năm trước Công nguyên. Vì vậy, điều ông viết là cách hiểu của người đi sau, có giá trị nhưng không phải lời khai của người trong cuộc.
Các giải thích khác mà giới nghiên cứu đưa ra
Ngoài giả thuyết sửa ảo giác, các nhà nghiên cứu kiến trúc cổ đã nêu thêm nhiều lý do, có lý do bổ sung, có lý do cạnh tranh. Bảng dưới đây tóm lược các hướng chính, không xếp hạng hướng nào đúng hơn vì đến nay vẫn chưa có kết luận chung.
| Giải thích | Nội dung chính | Điểm mạnh và điểm yếu |
|---|---|---|
| Sửa ảo giác thị giác | Bù cho cảm giác nền võng, cột mảnh, cột choãi ra ngoài | Có nguồn cổ ủng hộ; nhưng thí nghiệm hiện đại chưa chứng minh rõ một nền phẳng trông võng tới mức cần bù |
| Làm công trình "sống" hơn | Đường cong nhẹ làm khối đá bớt cứng, mắt cảm thấy có sức căng | Hợp với cảm nhận của nhiều người đứng trước đền; khó đo, dễ thành cảm tính |
| Thoát nước | Nền vồng giúp nước mưa chảy ra mép | Hợp lý cho phần nền; không giải thích được cột nghiêng hay cột phình |
| Kết cấu và thi công | Cột nghiêng vào trong giúp khối nhà vững hơn trước chấn động | Được nêu với độ dè dặt; độ nghiêng quá nhỏ nên tác dụng chịu lực còn bị nghi ngờ |
| Thể hiện tay nghề | Làm được độ cong chính xác là cách khẳng định trình độ của xưởng đá | Giải thích được vì sao chi tiết lại tinh vi đến vậy; khó chứng minh bằng tài liệu |
Cách đọc hợp lý nhất là nhiều lý do cùng tồn tại. Một người thợ giỏi có thể vừa muốn công trình không trông võng, vừa muốn nó có độ mềm, vừa muốn nước mưa không đọng. Điều chắc chắn duy nhất là độ cong được làm có chủ đích, vì nó nhất quán trên toàn bộ công trình chứ không phải sai số thi công.
Vì sao mắt có thể thấy một đường thẳng là cong
Mắt không đo độ thẳng như cây thước. Não ước lượng hình dạng dựa trên toàn bộ khung cảnh xung quanh: các đường hội tụ về xa, những đường xiên cắt ngang, độ sáng tối hai bên. Khi một đường thẳng nằm giữa một chùm đường toả ra, nó thường trông như bị uốn. Các nhà nghiên cứu thị giác đã vẽ được nhiều hình đơn giản tạo ra hiệu ứng này trên giấy, cho thấy hiện tượng không phải do người quan sát thiếu tập trung.
Với một ngôi đền, người xem thường đứng thấp, ngước nhìn lên. Các cạnh của nền và dầm chạy về hai phía theo phối cảnh, trong khi hàng cột lặp đi lặp lại tạo ra nhịp đều. Trong điều kiện đó, một dầm dài hoàn toàn thẳng có thể gợi cảm giác hơi trĩu xuống, nhất là khi người nhìn biết dầm đá rất nặng. Kỳ vọng về trọng lượng cũng góp phần vào cảm nhận, giống như khi nhìn một tấm ván dài ta dễ "thấy" nó cong hơn thực tế.
Tuy vậy, cần nói thẳng rằng các thí nghiệm đo xem người xem hiện đại có thật sự thấy một nền đền phẳng là võng hay không cho kết quả chưa rõ ràng. Hiệu ứng có thể tồn tại nhưng nhỏ, và mỗi góc nhìn cho một cảm nhận khác. Vì thế giả thuyết sửa mắt vẫn là giả thuyết, đáng tin ở mức hợp lý chứ chưa phải sự thật đã được kiểm chứng đầy đủ.
Người thợ đá đã làm ra độ cong như thế nào
Câu hỏi thực tế hơn là làm sao một xưởng đá cách đây hai nghìn rưỡi năm tạo được độ cong chỉ khoảng mười centimet trên gần bảy mươi mét, đều đặn và đối xứng. Các nhà khảo cổ tìm thấy trên một số công trình Hy Lạp những nét khắc hướng dẫn, bản vẽ tỷ lệ một đối một khắc trực tiếp lên tường hoặc nền, cho thấy thợ dựng đường cong từ hình vẽ mẫu rồi chuyển lên từng khối đá.
Mỗi khối đá nền và dầm được đẽo riêng, có mặt trên và mặt dưới hơi lệch góc để khi xếp liền nhau chúng tạo thành đường cong mượt. Các cột cũng không phải một khối liền mà gồm nhiều khoanh đá chồng lên nhau; khoanh dưới cùng được cắt hơi xiên để cả thân cột ngả vào trong. Độ chính xác này đòi hỏi đo đạc liên tục trong suốt thời gian thi công, kéo dài khoảng chín năm cho phần thân chính.
Khi các đợt trùng tu hiện đại tháo lắp lại một số khối đá, người ta càng thấy rõ mức độ tinh chỉnh: hầu như không có hai khối nào hoàn toàn giống nhau. Đây cũng là lý do việc phục hồi đền rất chậm, vì mỗi mảnh đá rơi ra chỉ vừa khít đúng một vị trí duy nhất.
Ý tưởng "sửa mắt" còn sống trong công trình hôm nay
Kiến trúc hiện đại hiếm khi lặp lại kỹ thuật cong đá của Parthenon vì chi phí quá lớn, nhưng tinh thần tính trước cách mắt người nhìn thì vẫn có mặt ở nhiều chỗ quen thuộc, kể cả ở Việt Nam:
- Dầm và sàn có độ vồng thi công. Dầm thép, dầm bê tông dài thường được làm vồng nhẹ lên khi chế tạo. Lý do chính là kết cấu: khi chịu tải, dầm sẽ võng xuống về gần phẳng. Nhưng kỹ sư cũng biết một dầm võng thấy được sẽ làm người dùng lo lắng dù nó vẫn an toàn.
- Mái hiên và diềm mái dài. Thợ làm mái nhà truyền thống ở nhiều vùng hay để mép mái hơi cong lên ở hai đầu. Ngoài lý do thẩm mỹ của từng nền văn hoá, đường cong này cũng tránh cảm giác mép mái bị trĩu.
- Chữ và chi tiết trên cao. Chi tiết đặt ở trên cao, nhìn từ dưới lên, thường được làm cao hơn hoặc thô hơn thực tế để không trông bẹt. Kiến trúc sư thời Phục hưng hay ghi lại nguyên tắc này khi làm tượng và phù điêu đặt trên mái.
- Cột trong sảnh lớn. Ở sảnh có nhiều cột, cột sát cửa kính hay cột đứng trước nền trời thường được bọc dày hơn hoặc sơn tối hơn, tránh cảm giác mảnh khảnh do ánh sáng tràn quanh viền.
- Đường viền tường và chỉ trang trí. Thợ hoàn thiện có kinh nghiệm biết một đường chỉ chạy dài trên tường hơi lệch vài milimet sẽ lộ rõ hơn cả một vết nứt, nên họ căng dây và dựa vào đường mắt nhìn thay vì chỉ dựa vào thước nước.
Điểm chung của các ví dụ này là người làm đặt câu hỏi "người đứng ở đây sẽ thấy gì", chứ không chỉ hỏi "bản vẽ ghi gì". Đó cũng là bài học còn nguyên giá trị từ ngôi đền trên đồi Acropolis.
Tự thử cảm giác "đường thẳng võng" ở nhà
Bạn không cần đến Athens để cảm nhận hiện tượng mà người Hy Lạp có thể đã lo ngại. Một thử nghiệm nhỏ với đồ trong nhà đủ cho thấy mắt đánh giá độ thẳng kém đến mức nào:
- Căng một sợi chỉ thật thẳng giữa hai chiếc đinh hoặc hai chồng sách, dài khoảng một mét.
- Đặt phía trên sợi chỉ một vật nặng nhìn thấy được, như hàng sách xếp đứng trên một thanh gỗ thẳng, để gợi cảm giác có tải.
- Ngồi thấp, nhìn chếch lên dọc theo thanh gỗ từ một đầu, rồi nhắm một mắt và so với sợi chỉ.
- Thử ở vài khoảng cách và vài độ cao, ghi lại lúc nào bạn có cảm giác thanh gỗ hơi trĩu.
- Cuối cùng kiểm lại bằng thước thẳng hoặc dây dọi để biết cảm giác của mình lệch bao nhiêu so với thực tế.
Phần lớn người thử sẽ thấy cảm giác thay đổi theo góc nhìn và theo những gì xung quanh, kể cả khi vật không hề thay đổi. Kết quả này không chứng minh giả thuyết của Vitruvius, nhưng giúp hiểu vì sao người làm công trình lớn không thể chỉ tin vào thước đo mà bỏ qua mắt người xem.
Câu hỏi thường gặp
Có phải đền Parthenon hoàn toàn không có đường thẳng nào không?
Câu nói này là cách nói gọn. Phần lớn các đường tưởng là thẳng như nền, dầm và trục cột đều có độ cong hoặc độ nghiêng nhỏ, nhưng từng cạnh của mỗi khối đá vẫn được đẽo phẳng. Độ cong tổng thể sinh ra từ cách xếp nhiều khối hơi khác nhau.
Mắt thường có nhìn thấy độ cong của nền đền không?
Đứng ở xa thì gần như không. Một số người khách mô tả rằng khi cúi thấp nhìn dọc theo bậc nền từ một góc đền, họ thấy phần giữa hơi nhô lên. Còn đo bằng máy thì độ vồng hiện ra rõ ràng.
Ai đã thiết kế đền Parthenon?
Các nguồn cổ ghi tên hai kiến trúc sư Ictinus và Callicrates, còn nhà điêu khắc Pheidias phụ trách phần tượng và giám sát chung chương trình xây dựng thời Pericles. Đền được xây trong khoảng giữa thế kỷ thứ năm trước Công nguyên.
Entasis là gì và có ở đền chùa Việt Nam không?
Entasis là độ phình nhẹ của thân cột so với dáng thuôn đều. Một số cột gỗ trong kiến trúc cổ châu Á cũng có dáng hơi phình hoặc thu nhỏ hai đầu, gọi theo cách riêng của từng nơi. Nếu muốn khẳng định cho một công trình cụ thể, cần tài liệu đo vẽ của công trình đó.
Độ cong có giúp đền chịu được động đất không?
Có ý kiến cho rằng cột nghiêng vào trong làm khối nhà vững hơn, nhưng độ nghiêng rất nhỏ nên tác dụng này còn bị nghi ngờ. Sự bền vững của đền chủ yếu nhờ khối lượng lớn, mộng kim loại nối các khối đá và cách xếp đá khô ăn khớp.
Kiến trúc sư ngày nay có còn làm độ cong để sửa mắt không?
Hiếm khi làm theo kiểu Parthenon vì tốn kém. Phổ biến hơn là độ vồng của dầm, cách tăng cỡ chi tiết đặt trên cao và cách chọn màu, độ dày cho cột đứng trước nền sáng. Tinh thần chung là tính trước người đứng ở đâu và sẽ nhìn thấy gì.