NhinThay.comNhìn Thấy
Mắt của động vật

Mắt kép của côn trùng: ruồi nhìn thế giới ra sao và vì sao đập mãi không trúng

Mắt kép ghép từ hàng nghìn mắt nhỏ, ảnh nhoè nhưng bắt chuyển động cực nhanh. Bài giải thích vì sao ruồi né được tay bạn, chuồn chuồn săn giỏi và côn trùng bay quanh đèn.

Extreme macro of a green bottle fly resting on a mango leaf in an orchard in Đồng Tháp, compound eyes glinting, soft overcast light, shallow focus, dark green background

Mắt kép của côn trùng là một tổ ong gồm hàng trăm đến hàng chục nghìn mắt nhỏ, mỗi mắt nhỏ nhìn về một hướng và góp một “điểm ảnh” vào bức tranh chung. Bức tranh ấy nhoè hơn nhiều so với mắt người, nhưng cập nhật nhanh hơn hẳn: ruồi thấy cái vung tay của bạn như một chuyển động chậm rãi, đủ thời gian để tính đường thoát.

Bài này giải thích cấu tạo mắt kép, vì sao một con mắt kép muốn nét như mắt người sẽ phải to bằng cả một căn phòng nhỏ, ruồi phản ứng với cái vỉ ruồi ra sao theo các thí nghiệm quay chậm, chuồn chuồn dùng mắt để săn thế nào, và một phát hiện gần đây về lý do côn trùng bay vòng quanh bóng đèn ban đêm.

Mắt kép được ghép từ những gì

Mỗi mắt nhỏ trong mắt kép gọi là một mắt con. Nó có thấu kính riêng ở bề mặt, bên dưới là một chóp trong suốt dẫn sáng, rồi tới một bó tế bào cảm quang, xung quanh bọc tế bào sắc tố ngăn ánh sáng lọt sang mắt con bên cạnh. Mỗi mắt con chỉ ghi nhận độ sáng và màu từ một góc hẹp. Não côn trùng xếp hàng nghìn tín hiệu đó cạnh nhau thành một hình khảm.

Số mắt con khác nhau rất xa giữa các loài. Ruồi giấm có khoảng bảy, tám trăm mắt con mỗi bên. Ruồi nhà có vài nghìn. Chuồn chuồn lớn có thể tới gần ba mươi nghìn mắt con mỗi mắt, phủ gần trọn quả cầu đầu và cho tầm nhìn gần như khắp xung quanh. Một số loài kiến thợ sống dưới đất chỉ có vài chục mắt con, hoặc ít hơn nữa.

Ngoài hai mắt kép, nhiều côn trùng còn có ba mắt đơn nhỏ xếp thành tam giác trên đỉnh đầu. Mắt đơn không tạo được hình rõ, nhưng phản ứng rất nhanh với thay đổi độ sáng, và được cho là giúp côn trùng bay giữ thăng bằng theo đường chân trời: bầu trời sáng, mặt đất tối. Bạn có thể thấy ba chấm bóng nhỏ này trên đầu ong hay chuồn chuồn nếu nhìn qua kính lúp.

Nét kém nhưng nhanh: đổi chác của mắt kép

Độ nét thấp hơn người hàng chục lần. Góc giữa hai mắt con cạnh nhau ở ong hay ruồi vào khoảng một đến vài độ, trong khi mắt người phân biệt được chi tiết nhỏ hơn một phần năm mươi độ. Một con ruồi nhìn mặt bạn từ một mét chỉ thấy vài mảng sáng tối, không thấy nét mặt.

Muốn nét như người thì mắt phải to khổng lồ. Vì mỗi thấu kính nhỏ bị giới hạn bởi hiện tượng nhiễu xạ ánh sáng, các phép tính kinh điển trong sinh lý thị giác cho thấy một mắt kép có độ nét như mắt người sẽ cần đường kính cỡ một mét. Đó là lý do không có côn trùng nào nhìn sắc nét, và cũng là lý do mắt kép chỉ hợp với cơ thể nhỏ.

Đổi lại là tốc độ. Tế bào cảm quang của ruồi phản ứng nhanh hơn của người rất nhiều. Ngưỡng mà ánh sáng nhấp nháy hoà thành sáng liên tục ở người thường dưới một trăm lần mỗi giây; ở các loài ruồi bay nhanh, nhiều phép đo cho con số cao gấp mấy lần. Một bóng đèn huỳnh quang đời cũ trong mắt ruồi có lẽ là một chuỗi chớp tắt.

Tầm nhìn rất rộng. Mắt kép cong theo đầu, nên côn trùng thấy gần như mọi hướng cùng lúc mà không cần xoay đầu. Vùng mù của ruồi chỉ là một khe hẹp phía sau. Đây là lý do tiến lại gần ruồi từ phía sau cũng không làm nó bất ngờ hơn bao nhiêu.

Vì sao đập ruồi khó trúng: kết quả từ camera quay chậm

Năm 2008, nhóm nghiên cứu của Michael Dickinson ở Mỹ quay ruồi giấm bằng camera tốc độ cao khi một vật màu đen lao tới. Họ thấy trong khoảng hai phần mười giây trước khi cất cánh, ruồi đã kịp đánh giá vật đến từ hướng nào và dịch chân, nghiêng thân để bật ra theo hướng ngược lại. Vật tới từ phía trước thì ruồi nhảy lùi; tới từ phía sau thì ruồi lao về trước; tới từ bên hông thì nó nghiêng sang bên kia.

Hai phần mười giây nghe thì ngắn, nhưng một cái vỉ ruồi vung tay bình thường mất lâu hơn thế để đi hết quãng đường. Với tốc độ xử lý hình ảnh nhanh, ruồi nhìn thấy bàn tay bạn tiến tới từ khá sớm và có đủ thời gian “lập kế hoạch”. Đó là lý do đập theo kiểu từ từ giơ tay lên cao rồi mới quật xuống gần như luôn hụt.

Từ những gì quay được, nhóm này gợi ý rằng muốn đập trúng thì nên nhắm hơi lệch về phía ruồi sẽ nhảy tới, tức là hơi phía trước đầu nó, thay vì nhắm vào chỗ nó đang đậu. Còn trong bếp nhà bạn, cách hiệu quả và vệ sinh hơn vẫn là đậy thức ăn, đổ rác kín và gắn lưới cửa sổ, để không phải thi tốc độ với một con mắt nhanh hơn mình.

Mắt kép của vài côn trùng quen thuộc

Mắt kép không giống nhau giữa các loài. Bảng dưới gom vài đặc điểm đã được mô tả, với số liệu làm tròn để bạn hình dung, không phải con số chính xác cho từng cá thể.

Côn trùngSố mắt con mỗi mắt (gần đúng)Điểm nổi bật
Ruồi giấmKhoảng bảy, tám trămMô hình nghiên cứu thị giác quan trọng nhất trong sinh học
Ruồi nhàVài nghìnPhản ứng chuyển động rất nhanh, tầm nhìn gần như vòng quanh
Ong mậtKhoảng năm, sáu nghìn ở ong thợThấy cực tím, định hướng bằng ánh sáng phân cực
Chuồn chuồnCó thể tới gần ba mươi nghìnVùng nhìn nét hướng lên trên để săn mồi bay
Bướm đêmVài nghìn, kiểu mắt chồng ảnhGom ánh sáng từ nhiều mắt con cho một điểm, hợp với đêm

Dòng cuối nhắc tới một khác biệt quan trọng. Phần lớn côn trùng ban ngày có mắt kiểu đặt cạnh nhau: mỗi mắt con tự tạo một điểm ảnh. Nhiều loài bay đêm có mắt kiểu chồng ảnh: ánh sáng đi qua nhiều thấu kính được hội tụ về cùng một chỗ, đổi một ít độ nét lấy độ sáng lớn hơn hẳn. Đó là cách bướm đêm thấy được dưới ánh sao.

Chuồn chuồn: con mắt của một thợ săn trên không

Chuồn chuồn là một trong những loài săn mồi hiệu quả nhất được nghiên cứu. Trong các thí nghiệm nuôi trong lồng bay, tỉ lệ bắt trúng ruồi muỗi của chúng rất cao, thường được báo cáo ở mức trên chín phần mười số lần lao ra. Bí quyết nằm ở cả mắt lẫn não. Phần trên của mắt kép chuồn chuồn có các mắt con nhỏ hơn, xếp dày hơn, nhìn lên bầu trời, nơi con mồi hiện ra như một chấm tối nhỏ trên nền sáng.

Não chuồn chuồn có những tế bào thần kinh chỉ phản ứng với một vật nhỏ di chuyển ngang qua nền, bỏ qua những chuyển động lớn như lá cây đung đưa. Các nhà nghiên cứu ở Úc còn ghi nhận một số tế bào này “dự đoán” được vị trí tiếp theo của mục tiêu và giữ chú ý vào một con mồi giữa cả đàn. Chuồn chuồn không đuổi theo nơi con mồi đang ở mà bay tới điểm hẹn nơi nó sẽ ở.

Nếu bạn đứng ở bờ ruộng hay mép ao vào chiều hè, bạn có thể tự quan sát: chuồn chuồn hay đậu ở đầu một cọng cỏ cao, đầu xoay qua lại, rồi phóng lên rất ngắn và quay về đúng chỗ cũ. Đó là kiểu săn rình từ điểm canh. Hành vi này cũng giúp lý giải vì sao chuồn chuồn là côn trùng có ích quanh nhà, vì mỗi con ăn được rất nhiều muỗi trong một ngày.

Tự quan sát mắt kép bằng kính lúp và điện thoại

Bạn không cần phòng thí nghiệm để thấy cấu trúc mắt kép. Một chiếc kính lúp loại phóng mười lần hoặc ống kính macro kẹp điện thoại là đủ. Cách làm gọn:

  1. Chọn côn trùng đã chết tự nhiên, như một con chuồn chuồn hay con ruồi lớn nằm trên bậu cửa sổ, hoặc quan sát côn trùng đang đậu mà không bắt giữ.
  2. Đặt nó dưới ánh sáng xiên từ một bên, như ánh nắng qua khe cửa, để bề mặt mắt nổi khối rõ.
  3. Nhìn qua kính lúp: bạn sẽ thấy mặt mắt phủ những ô sáu cạnh xếp khít như tổ ong, mỗi ô là một thấu kính của một mắt con.
  4. Với côn trùng còn sống, như con bọ ngựa hay châu chấu đậu yên, bạn tìm một chấm đen nhỏ trên mắt kép. Khi bạn di chuyển sang bên, chấm đen ấy dường như dõi theo bạn.
  5. Chụp ảnh nhiều tấm ở các góc khác nhau rồi so sánh, bạn sẽ thấy chấm đen đổi vị trí theo góc nhìn của bạn chứ không phải côn trùng đang đảo mắt.

Chấm đen ấy được gọi là đồng tử giả. Nó xuất hiện ở những mắt con đang hướng thẳng về phía bạn: ánh sáng từ hướng đó đi sâu vào và bị hấp thụ, nên nhìn từ ngoài thấy tối, còn các mắt con hướng lệch đi phản xạ lại ánh sáng. Vì thế côn trùng trông như đang nhìn thẳng vào bạn từ mọi góc, một ảo giác quen thuộc trong ảnh chụp cận cảnh bọ ngựa.

Vì sao côn trùng bay vòng quanh bóng đèn

Giải thích quen thuộc trong sách cũ là côn trùng dùng mặt trăng để định hướng, giữ một góc cố định với nguồn sáng ở rất xa; khi gặp bóng đèn ở gần, giữ góc cố định khiến chúng bay theo đường xoắn ốc vào đèn. Giả thuyết này nghe gọn nhưng chưa từng được kiểm chứng tốt và không giải thích được nhiều kiểu bay quan sát thấy.

Năm 2024, một nhóm nghiên cứu quay côn trùng bay quanh đèn bằng camera tốc độ cao và ghi chuyển động ba chiều. Họ thấy côn trùng có xu hướng xoay phần lưng về phía nơi sáng nhất. Ngoài trời, nơi sáng nhất là bầu trời phía trên, nên phản xạ này giữ cho côn trùng bay thẳng lưng. Khi nguồn sáng là một bóng đèn ở bên cạnh hoặc bên dưới, phản xạ đó làm côn trùng nghiêng, lật, bay vòng hoặc lao chúi, mắc kẹt quanh đèn mà không hẳn bị “hút” vào.

Đây là một kết quả mới và mạnh nhờ dữ liệu đo trực tiếp, nhưng mới đến từ một số loài và điều kiện thử. Về mặt thực tế, nó gợi ý rằng đèn chiếu từ trên xuống và có chao che phía trên gây rối cho côn trùng ít hơn đèn trần trụi chiếu ngang. Ánh sáng ngả vàng ấm cũng ít thu hút nhiều côn trùng hơn ánh sáng trắng lạnh và tím, vì mắt nhiều côn trùng nhạy mạnh với bước sóng ngắn.

Câu hỏi thường gặp

Ruồi có nhìn thấy mặt người không?

Ruồi thấy người như những mảng sáng tối chuyển động, không thấy nét mặt. Độ nét của mắt kép thấp hơn mắt người hàng chục lần, nhưng ruồi bắt chuyển động cực nhanh nên chỉ cần bạn giơ tay là nó đã nhận ra.

Ruồi có bao nhiêu mắt?

Ruồi có hai mắt kép lớn, mỗi mắt gồm hàng nghìn mắt con, và thêm ba mắt đơn nhỏ trên đỉnh đầu. Mắt đơn không tạo hình rõ mà chủ yếu cảm nhận độ sáng và giúp giữ thăng bằng khi bay.

Vì sao đập ruồi hay bị hụt?

Ruồi xử lý hình ảnh nhanh và trong khoảng hai phần mười giây đã kịp chuẩn bị bật ra theo hướng ngược với vật đang lao tới. Một cái vung tay bình thường mất lâu hơn thế, nên ruồi thường thoát. Nhắm hơi về phía trước đầu ruồi được gợi ý là dễ trúng hơn.

Côn trùng có thấy màu không?

Nhiều loài thấy màu, và thường nhạy với cực tím, lam và lục hơn với đỏ. Ong mật là ví dụ được nghiên cứu kỹ nhất. Bướm có loài thấy cả vùng đỏ. Mỗi nhóm côn trùng có bộ tế bào cảm quang khác nhau theo lối sống.

Mắt kép có nhìn được vật ở xa không?

Có, nhưng rất mờ. Ở xa, một vật chỉ chiếm vài mắt con nên côn trùng chỉ thấy một chấm. Chúng phát hiện tốt vật chuyển động trên nền trời, nhưng không nhận diện được hình dạng chi tiết như mắt người hay mắt chim.

Đèn bắt muỗi bằng ánh sáng tím có hiệu quả không?

Ánh sáng tím và cực tím thu hút nhiều côn trùng bay đêm, nhưng muỗi đốt người tìm mồi chủ yếu bằng khí thở, nhiệt và mùi cơ thể. Vì vậy đèn chỉ dùng ánh sáng thường bắt được nhiều côn trùng vô hại hơn là muỗi đốt người.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138