Khi phải so hai con số qua hình vẽ, mắt người chính xác nhất khi so vị trí trên cùng một trục và độ dài của các thanh thẳng hàng, kém hơn khi so góc và độ nghiêng, kém hơn nữa khi so diện tích, thể tích và độ đậm màu. Thứ tự này được William Cleveland và Robert McGill đo bằng thí nghiệm, công bố năm 1984, và được kiểm lại nhiều lần sau đó. Nó giải thích vì sao biểu đồ cột thường cho người xem đọc số chính xác hơn biểu đồ tròn hay bong bóng.
Bài này nhìn biểu đồ từ phía mắt người: mắt ước lượng từng loại hình thế nào, vì sao diện tích luôn bị đánh giá thấp, khi nào biểu đồ tròn vẫn đáng dùng, và vì sao trục cắt ở biểu đồ cột đánh lừa mắt nhưng ở biểu đồ đường thì chưa chắc. Cách dựng biểu đồ trong phần mềm cụ thể không nằm trong phạm vi bài.
Thí nghiệm năm 1984: xếp hạng các cách mã hoá
Cleveland và McGill, khi đó làm việc tại phòng thí nghiệm Bell, đặt câu hỏi: khi một con số được biến thành hình, như độ dài thanh, góc của lát cắt, diện tích hình tròn, người xem đọc lại con số đó chính xác tới đâu. Họ cho người tham gia xem các cặp hình và ước lượng hình nhỏ bằng bao nhiêu phần trăm hình lớn, rồi đo sai số của mỗi người với mỗi kiểu mã hoá.
Kết quả, cùng với lập luận lý thuyết của hai tác giả, cho ra một bảng xếp hạng. Đứng đầu là vị trí trên một thang chung, như đỉnh của các cột cùng đứng trên một đường đáy. Tiếp theo là vị trí trên các thang không thẳng hàng, rồi độ dài, hướng và góc, sau đó là diện tích, rồi thể tích và độ cong, cuối cùng là độ đậm và độ bão hoà màu. Càng xuống dưới, sai số ước lượng càng lớn.
Năm 2010, Jeffrey Heer và Michael Bostock làm lại một phần thí nghiệm này qua mạng với nhiều người tham gia hơn và thu được thứ tự gần như tương tự. Điều đó cho thấy bảng xếp hạng khá vững qua thời gian và cách làm. Tất nhiên, nó trả lời một câu hỏi hẹp: đọc chính xác giá trị. Biểu đồ còn có những mục đích khác như cho thấy xu hướng hay gây chú ý, và ở đó thứ tự có thể khác.
Vì sao mắt so độ dài tốt mà so diện tích kém
Độ dài là một chiều, diện tích là hai chiều. Khi so hai thanh thẳng hàng, mắt chỉ cần so một kích thước. Khi so hai hình tròn, giá trị nằm ở diện tích, nhưng mắt có xu hướng so đường kính, tức một chiều. Hình tròn có diện tích gấp bốn chỉ có đường kính gấp đôi, nên trông "chỉ to gấp đôi".
Cảm nhận diện tích bị nén lại. Nhà tâm lý học S. S. Stevens mô tả quan hệ giữa cường độ kích thích và cường độ cảm nhận bằng một hàm lũy thừa. Với độ dài, số mũ gần bằng 1, nghĩa là cảm nhận gần đúng tỉ lệ. Với diện tích, các nghiên cứu cho số mũ thấp hơn 1, thường được nêu khoảng 0,7 đến 0,8, nghĩa là diện tích lớn bị đánh giá thấp hơn thực tế một cách có hệ thống.
Thể tích còn tệ hơn. Khối hộp, khối cầu ba chiều vẽ trên mặt phẳng buộc mắt phải đoán chiều sâu từ phối cảnh. Sai số chồng thêm một lớp nữa. Biểu đồ dùng hình khối lập phương có cạnh tỉ lệ với giá trị có thể khiến người xem đánh giá sai nhiều lần.
Thang chung loại bỏ một bước so sánh. Khi các cột cùng đứng trên một đường đáy, mắt chỉ cần so độ cao của đỉnh, gần như so vị trí. Khi các thanh nằm rải rác, mỗi thanh một đáy riêng, mắt phải ước lượng độ dài từng thanh rồi mới so. Đó là lý do biểu đồ cột chồng, nơi chỉ phần dưới cùng có đáy chung, khó đọc các phần ở giữa.
Biểu đồ tròn: bị chê nhiều, nhưng không vô dụng
Theo bảng xếp hạng, biểu đồ tròn mã hoá giá trị bằng góc, độ dài cung và diện tích lát cắt, đều xếp dưới vị trí và độ dài. Nhiều người làm thống kê vì vậy khuyên tránh biểu đồ tròn. Lời khuyên này đúng khi cần so các phần với nhau: hai lát 23% và 27% gần như không phân biệt được bằng mắt, trong khi hai cột tương ứng thì thấy ngay.
Nhưng biểu đồ tròn có một điểm mạnh mà biểu đồ cột không có: nó cho thấy ngay rằng các phần cộng lại thành một tổng thể. Một nghiên cứu năm 1991 của Ian Spence và Stephan Lewandowsky cho thấy khi nhiệm vụ là ước lượng tỉ lệ của một phần so với tổng, biểu đồ tròn không kém biểu đồ cột. Mắt người cũng nhận ra khá tốt các mốc quen thuộc như một nửa, một phần tư, ba phần tư của hình tròn.
Các nghiên cứu gần đây hơn của Drew Skau và Robert Kosara còn gợi ý rằng khi đọc biểu đồ tròn, người ta có lẽ dựa nhiều vào diện tích và độ dài cung hơn là góc như vẫn nghĩ. Dù cơ chế nào, kết luận thực tế khá thống nhất: biểu đồ tròn hợp với hai ba phần, khi thông điệp là "phần này chiếm khoảng bao nhiêu của tổng". Khi có nhiều phần hoặc cần so các phần với nhau, biểu đồ cột sắp theo thứ tự là lựa chọn an toàn hơn.
Chọn hình theo câu hỏi người xem cần trả lời
Bảng dưới gợi ý cách chọn dựa trên việc mắt làm tốt việc gì. Đây là nguyên tắc chung, không phải luật; dữ liệu cụ thể và người xem cụ thể có thể khiến lựa chọn khác đi.
| Câu hỏi của người xem | Hình mã hoá phù hợp | Lý do theo thị giác |
|---|---|---|
| Nhóm nào lớn hơn, lớn hơn bao nhiêu | Cột trên đáy chung, sắp theo thứ tự | Vị trí trên thang chung, đọc chính xác nhất |
| Thay đổi theo thời gian | Đường nối các điểm | Vị trí điểm và độ dốc đoạn nối, mắt bắt xu hướng tốt |
| Một phần chiếm bao nhiêu của tổng | Tròn với hai ba phần, hoặc thanh ngang chia đoạn | Mốc nửa, phần tư dễ nhận |
| Quan hệ giữa hai đại lượng | Biểu đồ điểm trên hai trục | Vị trí theo hai chiều, thấy được cụm và xu hướng |
| Giá trị theo vùng địa lý | Bản đồ tô màu kèm bảng số | Màu cho nhìn tổng quan; số chính xác cần ghi bằng chữ |
| Ba đại lượng cùng lúc | Bong bóng, nhưng ghi số trên bong bóng | Diện tích bị đánh giá thấp, cần chữ bù lại |
Khi buộc phải dùng kiểu mã hoá xếp hạng thấp như diện tích hay màu, cách bù hiệu quả nhất là ghi số trực tiếp lên hình. Người xem vẫn có ấn tượng tổng thể từ hình, còn con số chính xác thì đọc từ chữ.
Đọc một biểu đồ lạ: những câu nên tự hỏi
Hiểu điểm mạnh yếu của mắt cũng giúp bạn khi ở vị trí người xem: đọc biểu đồ trong bản tin, báo cáo, tài liệu học. Trước khi để ấn tượng đầu tiên dẫn dắt, hãy dừng lại vài giây với những câu sau.
- Giá trị đang nằm ở đâu: vị trí, độ dài, góc hay diện tích? Nếu nằm ở diện tích hay độ đậm màu, hãy nghi ngờ cảm giác chênh lệch của mình và tìm con số ghi kèm.
- Trục bắt đầu từ đâu? Với cột, nếu trục không bắt đầu từ không, đừng so độ dài các cột; hãy đọc số trên trục.
- Các phần có cùng đường đáy không? Với cột chồng, chỉ phần dưới cùng so được bằng mắt; các phần giữa cần đọc số.
- Có hiệu ứng ba chiều không? Lát gần, khối gần trông lớn hơn. Hãy tìm nhãn số thay vì tin vào hình.
- Thang có đều không? Một số biểu đồ dùng thang lôgarit, nơi mỗi vạch là gấp mười lần vạch trước. Khoảng cách bằng nhau trên hình lúc đó không có nghĩa là chênh lệch bằng nhau.
- Màu có đang mang nghĩa không? Nếu bạn khó phân biệt hai màu trong chú giải, có thể người vẽ đã chọn cặp màu khó, hãy dựa vào nhãn hoặc vị trí.
Những câu này không đòi hỏi kiến thức thống kê. Chúng chỉ nhắc rằng hình vẽ là một bản dịch của con số, và mắt người dịch ngược lại không đều tay: rất giỏi với độ dài trên đáy chung, khá kém với diện tích và khối. Khi biểu đồ dùng kiểu mã hoá khó, nhìn chậm lại và đọc số là cách tránh bị hình ảnh dẫn sai.
Trục bị cắt: lừa mắt ở biểu đồ cột, chưa chắc ở biểu đồ đường
Một biểu đồ cột mà trục đứng bắt đầu từ 90 thay vì 0 có thể làm hai giá trị 92 và 96 trông như cột này cao gấp ba cột kia. Lý do nằm ngay ở cách mắt đọc: với cột, mắt so độ dài, và độ dài chỉ phản ánh đúng giá trị khi cột bắt đầu từ số không. Cắt trục là cắt bớt độ dài một cách không đều, nên tỉ lệ cảm nhận bị thổi phồng.
Với biểu đồ đường, mắt chủ yếu đọc vị trí các điểm và độ dốc của đoạn nối, không đọc độ dài từ đáy lên. Vì vậy trục đường không nhất thiết phải bắt đầu từ không; bắt đầu từ không đôi khi còn làm dao động quan trọng bị dẹt thành một đường gần phẳng. Điều cần làm là ghi rõ số trên trục và chọn khoảng hiển thị hợp lý với mức thay đổi có ý nghĩa của dữ liệu.
Hiệu ứng ba chiều trang trí là một kiểu đánh lừa khác. Biểu đồ tròn nghiêng ba chiều làm lát gần người xem trông to hơn lát ở xa dù cùng giá trị; cột ba chiều có mặt trên và mặt bên làm khó xác định đỉnh cột nằm ở đâu. Những hiệu ứng này thêm diện tích, thêm phối cảnh, tức là kéo việc đọc xuống các bậc thấp của bảng xếp hạng mà không thêm thông tin nào.
Câu hỏi thường gặp
Biểu đồ tròn nên có tối đa bao nhiêu phần?
Không có con số được chứng minh chặt, nhưng nhiều hướng dẫn gợi ý không quá năm sáu phần, và tốt nhất là hai ba phần. Khi nhiều hơn, các lát nhỏ khó so và khó ghi nhãn; gộp phần nhỏ thành một nhóm khác hoặc chuyển sang biểu đồ cột.
Vì sao biểu đồ bong bóng hay bị hiểu sai?
Vì giá trị nằm ở diện tích bong bóng, mà mắt người đánh giá diện tích thấp hơn thực tế và hay so theo đường kính. Nếu người vẽ lại cho bán kính tỉ lệ với giá trị thay vì diện tích, sai lệch còn lớn hơn nữa. Ghi số lên bong bóng là cách bù đơn giản.
Màu sắc có nên dùng để biểu diễn giá trị không?
Màu, đặc biệt độ đậm nhạt, xếp gần cuối trong khả năng đọc chính xác giá trị, nhưng rất tốt để cho thấy vùng nào cao, vùng nào thấp trong tổng thể như bản đồ nhiệt. Khi cần con số chính xác, nên kèm số hoặc bảng.
Sắp xếp cột theo thứ tự có giúp gì không?
Có. Khi các cột được sắp từ cao xuống thấp, mắt chỉ cần so mỗi cột với cột bên cạnh, và thứ hạng hiện ra ngay. Khi thứ tự có ý nghĩa riêng như tháng trong năm, giữ thứ tự đó; còn lại, sắp theo giá trị thường dễ đọc hơn sắp theo bảng chữ cái.
Kết quả của Cleveland và McGill có áp dụng cho trẻ em không?
Thí nghiệm gốc làm với người lớn. Các nguyên lý về độ dài và diện tích xuất phát từ cách mắt và não ước lượng kích thước, nên nhiều khả năng cũng đúng với trẻ lớn, nhưng khả năng đọc biểu đồ của trẻ còn phụ thuộc vào việc đã học về trục, thang đo hay chưa.
Bảng số có lúc nào tốt hơn biểu đồ không?
Có. Khi người đọc cần tra một giá trị cụ thể, hay khi chỉ có vài con số, một bảng số rõ ràng thường nhanh hơn biểu đồ. Biểu đồ mạnh khi cần thấy mẫu hình, xu hướng hay so sánh tổng thể mà bảng số khó cho thấy.