Thứ quyết định một căn phòng trông rộng hay chật không nằm nhiều ở sắc màu xanh hay đỏ, mà nằm ở độ sáng của màu, độ tương phản giữa các mặt và cách ánh sáng rơi trên tường. Lời khuyên "sơn màu sáng cho phòng nhỏ" có cơ sở, nhưng nhiều mẹo đi kèm như "màu lạnh làm tường lùi ra xa" thì bằng chứng yếu hơn người ta tưởng.
Bài này đứng ở góc mắt người nhìn: não ước lượng kích thước một căn phòng dựa trên những tín hiệu nào, màu sơn can thiệp vào tín hiệu nào, và trong căn nhà ống dài hẹp rất phổ biến ở đô thị Việt Nam thì có thể dùng màu để đổi cảm giác ra sao. Phần chọn hệ sơn, độ bóng, chống thấm thuộc về các trang nội thất chuyên sâu, ở đây không bàn.
Mắt ước lượng kích thước phòng bằng gì
Khi bước vào một căn phòng, bạn không đo nó bằng thước. Não dựng cảm giác rộng hẹp từ nhiều tín hiệu cùng lúc: các góc tường hội tụ theo phối cảnh, cỡ của những đồ vật quen thuộc như cửa, ghế, giường, kết cấu bề mặt thưa hay dày, và độ rõ của các đường giao giữa tường với trần, tường với sàn. Màu sơn tác động lên hai tín hiệu cuối: độ rõ của đường giao và lượng ánh sáng trong phòng.
Một căn phòng có tường sáng phản xạ nhiều ánh sáng hơn, nên toàn bộ không gian sáng và đều hơn. Góc phòng ít bị chìm vào bóng tối, mắt thấy rõ cả những phần xa nhất. Ngược lại, tường tối hấp thụ ánh sáng, góc phòng tối đi, giới hạn của không gian như dịch lại gần người đứng giữa phòng.
Độ tương phản giữa tường và trần cũng quan trọng. Khi tường và trần khác màu rõ rệt, đường giao giữa chúng là một vạch ranh giới sắc nét, giúp mắt xác định chính xác chiều cao. Khi tường và trần cùng màu hoặc gần màu, ranh giới đó mờ đi, mắt khó xác định trần ở đâu, và cảm giác về giới hạn trên của căn phòng trở nên lỏng hơn.
Những điều nghiên cứu ủng hộ và chưa ủng hộ
Màu sáng làm phòng có vẻ rộng hơn: được ủng hộ khá vững. Nhiều nghiên cứu về cảm nhận không gian trong phòng thật và trong mô hình cho thấy tường sáng màu được đánh giá là rộng rãi hơn tường tối cùng kích thước. Yếu tố quyết định là độ sáng của màu, ít phụ thuộc vào sắc xanh, vàng hay hồng.
Trần sáng làm phòng trông cao hơn: có bằng chứng. Một nhóm nghiên cứu ở Đức công bố năm 2010 cho thấy người tham gia ước lượng chiều cao phòng lớn hơn khi trần có màu sáng hơn, dù chiều cao thật không đổi. Hiệu ứng có thật nhưng không lớn, cỡ vài phần trăm.
Màu lạnh làm tường "lùi xa", màu nóng "tiến gần": bằng chứng yếu. Ý tưởng này xuất hiện từ lâu trong sách hội hoạ và trang trí. Khi kiểm tra bằng thí nghiệm, kết quả không nhất quán; khi giữ độ sáng bằng nhau, khác biệt giữa màu nóng và màu lạnh thường rất nhỏ hoặc không rõ. Nhiều chuyên gia cho rằng phần lớn hiệu ứng thật ra đến từ độ sáng.
Sọc dọc làm trần trông cao hơn: kinh nghiệm phổ biến, ít số liệu. Giấy dán tường sọc dọc và các đường chỉ dọc được nhà trang trí dùng nhiều để kéo mắt lên trên. Nó hợp với trực giác, nhưng các nghiên cứu đo trực tiếp còn ít. Nên coi là mẹo có thể thử, không phải quy luật.
Các cách phối màu và cảm giác thường gặp
Bảng dưới đây gom những phối màu hay dùng trong nhà ở, kèm cảm giác không gian mà phần đông người nhìn mô tả. Hiệu ứng thật trong nhà bạn còn phụ thuộc ánh sáng tự nhiên, hướng cửa và đồ đạc, nên hãy xem như gợi ý để thử.
| Cách phối | Cảm giác thường gặp | Lý do thị giác |
|---|---|---|
| Tường và trần cùng màu sáng | Phòng liền khối, trần khó xác định, cảm giác thoáng | Ranh giới tường trần mờ đi |
| Trần sáng hơn tường | Trần như nâng lên | Trần phản xạ nhiều sáng, đọc là xa hơn |
| Trần tối hơn tường | Trần như hạ xuống, phòng ấm và kín hơn | Mặt tối được đọc là gần và nặng |
| Tường cuối phòng dài sơn đậm hơn | Phòng bớt hun hút, ngắn lại | Mặt tối kéo cảm giác gần người nhìn |
| Sàn tối, tường sáng, trần sáng | Phòng vững, có "đáy", trần cao | Mô phỏng trật tự quen thuộc ngoài trời: đất tối, trời sáng |
| Tường sơn hai màu chia ngang thấp | Phòng trông rộng ngang nhưng thấp hơn | Đường ngang chia đôi chiều cao |
Nếu chỉ được chọn một thay đổi để phòng nhỏ trông thoáng hơn, tăng độ sáng chung của tường và trần, cùng với chiếu sáng đều, thường cho hiệu quả rõ nhất.
Nhà ống: dài, hẹp, sâu và thiếu sáng ở giữa
Nhà ống mặt tiền ba đến năm mét, sâu mười lăm đến hai mươi mét là kiểu nhà rất quen ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng và nhiều đô thị khác. Vấn đề thị giác của kiểu nhà này là tỷ lệ: hai bức tường dọc dài hun hút, phần giữa nhà xa cửa sổ nên tối, cầu thang chiếm một mảng lớn. Người đứng ở cửa nhìn vào thấy một đường hầm hơn là một căn phòng.
Màu sơn có thể làm dịu tỷ lệ này. Hai bức tường dọc nên sáng và ít hoạ tiết để không tạo thêm những đường chạy dài kéo mắt vào sâu. Bức tường cuối, nơi mắt dừng lại khi nhìn từ cửa, có thể sơn đậm hơn một chút hoặc dùng một màu ấm, giúp nó có vẻ gần hơn và làm căn phòng bớt dài. Vùng giữa nhà thiếu sáng nên tránh màu trầm, vì nó sẽ hấp thụ chút ánh sáng ít ỏi còn lại.
Một điểm hay bị bỏ qua là màu sơn chỉ phát huy khi có ánh sáng. Ở phần giữa nhà ống, đèn chiếu lên tường hoặc lên trần, ánh sáng phản xạ lan ra, thường làm không gian thoáng hơn nhiều so với một bóng đèn treo giữa phòng chiếu thẳng xuống sàn. Màu sáng cộng với ánh sáng hắt tường là cặp đôi mạnh hơn từng thứ riêng lẻ.
Thử màu trước khi sơn cả nhà
Vì cảm giác không gian phụ thuộc vào nhiều yếu tố riêng của từng ngôi nhà, cách chắc nhất là thử trên chính bức tường của bạn. Một quy trình gọn có thể làm trong cuối tuần:
- Mua vài mẫu sơn nhỏ hoặc xin bảng màu mẫu khổ lớn, ít nhất cỡ một tờ giấy khổ lớn, vì ô màu bé không cho cảm giác không gian.
- Sơn hoặc dán mẫu lên đúng bức tường định đổi, ở độ cao ngang mắt và sát góc, nơi tường gặp trần.
- Quan sát vào ba thời điểm: buổi sáng, buổi chiều, buổi tối bật đèn. Ánh sáng thay đổi có thể làm màu trông khác hẳn.
- Đứng ở vị trí bạn thường đứng nhất, như cửa ra vào hay ghế sofa, chụp ảnh cùng một chỗ để so các mẫu.
- Để mẫu trên tường vài ngày. Mắt cần thời gian để quen, cảm giác đầu tiên chưa chắc là cảm giác lâu dài.
Nếu cả nhà khó thống nhất, nên để mỗi người chỉ ra chỗ mình thấy chật hoặc tối trước, rồi mới bàn màu. Bắt đầu từ cảm giác thật thường dẫn tới quyết định tốt hơn là bắt đầu từ bảng màu thời thượng.
Những hiểu lầm hay gặp về màu và không gian
Một số lời khuyên được truyền tai nhiều đến mức thành chuẩn, nhưng khi nhìn kỹ từ góc thị giác thì cần dè dặt:
- "Phòng nhỏ phải sơn trắng toàn bộ." Trắng tinh dưới ánh sáng yếu có thể trông xám và lạnh. Một màu sáng hơi ấm hoặc hơi ngả kem đôi khi cho cảm giác thoáng hơn trắng tinh.
- "Màu tối luôn làm phòng chật." Một bức tường tối được chiếu sáng tốt có thể tạo chiều sâu, nhất là khi đứng sau đồ nội thất sáng màu. Vấn đề chỉ xuất hiện khi màu tối đi cùng ánh sáng kém.
- "Xanh dương làm phòng mát và rộng." Cảm giác mát có thể có ở nhiều người, nhưng cảm giác rộng chủ yếu đến từ độ sáng, không từ sắc xanh.
- "Trần càng trắng càng cao." Trần trắng sáng nhưng có đường giao tương phản mạnh với tường đậm vẫn lộ rõ chiều cao thật. Giảm tương phản tường trần cũng quan trọng không kém.
- "Cứ sơn sáng là đủ." Đồ đạc lớn, sẫm màu, kê sát lối đi có thể xoá hết hiệu ứng của tường sáng. Màu sơn chỉ là một phần của bức tranh.
Những điều trên không phủ nhận vai trò của màu, chỉ nhắc rằng mắt đọc toàn bộ căn phòng như một tổng thể, không đọc từng mảng sơn riêng lẻ.
Sàn, đồ đạc và hướng của các đường kẻ
Màu sơn tường không đứng một mình trong mắt người nhìn. Sàn nhà chiếm một mảng lớn trong tầm nhìn khi bạn đứng, nhất là ở phòng nhỏ, và hướng của các đường trên sàn tác động rõ đến cảm giác dài rộng. Ván sàn gỗ hoặc gạch giả gỗ lát dọc theo chiều dài phòng tạo nhiều đường song song hội tụ về phía xa, làm phòng trông dài hơn. Lát ngang theo chiều rộng thì các đường cắt ngang tầm nhìn, phòng như ngắn lại và rộng ra hai bên.
Với nhà ống, điều này có nghĩa là lát dọc sẽ nhấn thêm cảm giác hun hút vốn đã có, còn lát ngang hoặc lát chéo giúp cân bằng phần nào. Không có lựa chọn đúng tuyệt đối, chỉ có lựa chọn phù hợp với điều bạn muốn nhấn hay muốn giảm.
Đồ đạc cũng là một phần của phép ước lượng. Sofa, tủ, giường có chân cao để lộ sàn phía dưới làm mắt thấy được sàn chạy liền tới tận chân tường, căn phòng có vẻ rộng hơn so với đồ đặt sát đất che kín sàn. Đồ đạc cùng tông với tường hoà vào nền, ít tạo ranh giới, trong khi đồ sẫm màu đặt trước tường sáng tạo những mảng tương phản mạnh, kéo mắt dừng lại và chia nhỏ không gian. Cùng một màu sơn, hai cách bày đồ có thể cho hai cảm giác khác hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Sơn màu gì để phòng nhỏ trông rộng hơn?
Yếu tố quan trọng nhất là độ sáng của màu, không phải sắc màu. Các màu sáng, ít tương phản giữa tường và trần, kết hợp ánh sáng đều thường cho cảm giác rộng nhất. Nên thử mẫu lớn trên chính bức tường trước khi quyết định.
Có nên sơn trần cùng màu với tường không?
Sơn trần cùng màu hoặc gần màu với tường làm ranh giới giữa chúng mờ đi, phòng trông liền khối và trần khó xác định hơn. Cách này hợp với phòng trần thấp. Nếu muốn trần nổi bật như một điểm nhấn thì chọn tương phản.
Màu lạnh có thật sự làm tường lùi xa không?
Ý tưởng này phổ biến nhưng thí nghiệm cho kết quả không nhất quán. Khi độ sáng của hai màu được giữ bằng nhau, khác biệt về cảm giác khoảng cách giữa màu nóng và màu lạnh thường rất nhỏ. Phần lớn hiệu ứng đến từ độ sáng.
Nhà ống dài nên sơn tường cuối thế nào?
Nhiều người chọn sơn tường cuối đậm hơn hoặc ấm hơn hai tường dọc một chút để nó có vẻ gần lại, giúp căn nhà bớt hun hút. Hai tường dọc nên giữ sáng và ít hoạ tiết. Nên kiểm bằng mẫu màu trước vì ánh sáng mỗi nhà khác nhau.
Sơn trần màu tối có làm phòng ngột ngạt không?
Trần tối làm trần trông thấp hơn và căn phòng kín hơn. Với phòng trần cao hoặc phòng muốn tạo cảm giác ấm cúng thì có thể hợp. Với phòng trần thấp, thiếu sáng, trần tối dễ gây cảm giác nặng nề.
Đèn có ảnh hưởng đến cảm giác rộng hẹp nhiều hơn màu sơn không?
Trong nhiều trường hợp là có. Màu sáng chỉ phát huy khi có ánh sáng chiếu lên. Đèn hắt lên tường hoặc trần làm góc phòng sáng và đều, thường làm không gian thoáng hơn rõ rệt so với chỉ đổi màu sơn.