NhinThay.comNhìn Thấy
Ảo giác trong đời thực

Phối cảnh cưỡng bức: chụp ảnh người tí hon, đỡ mặt trời trên tay không cần chỉnh sửa

Vì sao một người đứng xa trông như đứng trên lòng bàn tay bạn trong ảnh: não đoán kích thước ra sao, cách đặt máy, căn điểm chạm và giữ nét cả gần lẫn xa.

Wide sandy beach in Khanh Hoa at golden hour, one friend standing far away and another crouching close to a phone held low, photographer seen from behind, flat horizon

Phối cảnh cưỡng bức là cách đặt các vật ở khoảng cách khác nhau sao cho trong ảnh chúng như nằm cạnh nhau, khiến vật gần trông khổng lồ và vật xa trông tí hon. Kiểu ảnh "đẩy tháp nghiêng", "đỡ mặt trời trên tay", "người bạn đứng trong lòng bàn tay" đều dựa vào kỹ thuật này. Nó không cần phần mềm chỉnh sửa, chỉ cần hiểu não đoán kích thước thế nào và cách làm cho phỏng đoán ấy sai.

Bài này giải thích vì sao trò đặt máy đơn giản có thể đánh lừa người xem, vì sao nó hiệu quả trong ảnh hơn ngoài đời, các nguyên tắc để ảnh trông thuyết phục, và cách giới làm phim từng dùng nó cho những cảnh quay nổi tiếng. Mọi ví dụ đều có thể làm bằng điện thoại.

Não ước lượng kích thước bằng cách đoán khoảng cách

Một vật ở xa chiếu lên võng mạc một hình ảnh nhỏ. Một vật nhỏ ở gần cũng vậy. Hình ảnh trên võng mạc tự nó không cho biết đâu là trường hợp nào. Để biết kích thước thật, não phải ước lượng khoảng cách, rồi "nhân" kích thước hình ảnh với khoảng cách đó. Nhờ phép tính tự động này, một người đi xa dần không teo lại trong mắt bạn, mà vẫn giữ nguyên chiều cao. Hiện tượng đó gọi là hằng định kích thước.

Để đoán khoảng cách, não dùng nhiều tín hiệu: hai mắt nhìn lệch nhau, độ điều tiết của thuỷ tinh thể, vật nào che vật nào, vật nào đứng cao hơn trên đường chân trời, độ mờ của không khí xa, kết cấu bề mặt dày dần về phía xa. Phần lớn thời gian các tín hiệu này đồng thuận và phép ước lượng rất chính xác.

Phối cảnh cưỡng bức làm cho các tín hiệu khoảng cách biến mất hoặc nói dối. Khi bàn tay ở gần và người bạn ở xa cùng chạm vào một điểm trong khung hình, não nhận tín hiệu "hai vật đang tiếp xúc", tức là chúng ở cùng một khoảng cách. Một khi chấp nhận điều đó, não buộc phải kết luận người bạn bé tí, vì hình ảnh của người ấy nhỏ hơn bàn tay.

Vì sao trong ảnh dễ lừa hơn ngoài đời

Máy ảnh chỉ có một mắt. Người đứng xem tại chỗ dùng hai mắt và lập tức thấy bàn tay ở gần, người bạn ở xa. Ống kính điện thoại chỉ ghi lại một góc nhìn, mất hoàn toàn thông tin chiều sâu từ hai mắt. Đây là lý do khi đứng cạnh nhiếp ảnh gia, bạn thấy cảnh dàn dựng rất buồn cười, nhưng ảnh lại trông thật.

Ảnh đứng yên. Ngoài đời, chỉ cần nghiêng đầu một chút là vật gần dịch chuyển nhiều hơn vật xa, lộ ngay ai đứng trước ai. Ảnh tĩnh không có chuyển động nên tín hiệu này mất.

Điện thoại giữ nét sâu. Ống kính điện thoại có cảm biến nhỏ, tiêu cự ngắn nên vùng nét trải dài từ gần đến rất xa. Khi cả bàn tay lẫn người ở xa đều nét, não không có tín hiệu "vật mờ là vật ở xa". Máy ảnh lớn mở khẩu rộng thì ngược lại, phông nền mờ sẽ tố cáo khoảng cách.

Khung hình cắt bỏ phần mặt đất. Phần mặt đất trải từ chân người chụp đến chân người ở xa là tín hiệu khoảng cách rất mạnh. Khi chụp từ góc thấp hoặc cắt khung khéo, phần mặt đất đó bị che hoặc trông như một mặt phẳng liền không rõ xa gần.

Các bước chụp một ảnh phối cảnh cưỡng bức

Cách làm dưới đây áp dụng cho kiểu ảnh phổ biến nhất: một người ở gần và một người hoặc vật ở xa trông như tương tác với nhau. Bạn cần ít nhất ba người: người chụp, người ở gần và người ở xa.

  1. Chọn nơi có nền phẳng, ít chi tiết chỉ ra khoảng cách: bãi biển rộng, cánh đồng, sân bê tông lớn, mặt hồ. Đường chân trời thẳng giúp ảnh dễ thuyết phục.
  2. Đặt người ở xa cách máy từ mười lăm đến ba mươi mét, người ở gần cách máy chỉ một đến hai mét. Khoảng cách càng chênh, chênh lệch kích thước trong ảnh càng lớn.
  3. Hạ máy xuống thấp, gần mặt đất, để mặt đất trong khung hình ngắn lại và hai người như cùng đứng trên một mặt phẳng.
  4. Dùng ống kính góc rộng của điện thoại nếu có, chạm vào màn hình để lấy nét vào người ở xa, kiểm tra xem bàn tay ở gần có còn đủ nét không.
  5. Căn điểm chạm: chân người ở xa phải đặt đúng lên lòng bàn tay hoặc mép vật ở gần trong khung hình. Người chụp chỉ dẫn bằng tay, hai người kia nhích từng chút.
  6. Chụp nhiều tấm, phóng to xem điểm chạm. Chênh vài milimet trên màn hình đã đủ làm ảo giác sụp đổ.

Mẹo nhỏ: người ở gần nên giữ tay yên trên một điểm tựa, ví dụ ngồi xổm chống khuỷu tay lên đầu gối, vì việc căn chỉnh có thể mất vài phút.

Phối cảnh cưỡng bức trong điện ảnh và kiến trúc

Giới làm phim dùng phối cảnh cưỡng bức từ thời phim câm. Ví dụ được nhắc nhiều trong những năm gần đây là bộ phim chuyển thể từ tiểu thuyết Chúa tể những chiếc nhẫn, nơi các nhân vật người lùn và người hobbit cần trông nhỏ hơn hẳn các nhân vật khác. Đoàn làm phim dựng những bộ bàn ghế thiết kế để hai diễn viên ngồi ở hai khoảng cách khác nhau mà trong khung hình lại như ngồi cạnh nhau. Phần khó là khi máy quay di chuyển, bộ đạo cụ cũng phải dịch theo để giữ đúng tỷ lệ.

Trong kiến trúc và sân khấu, kỹ thuật tương tự được dùng theo chiều ngược lại để làm không gian trông sâu hơn. Một số sân khấu thời Phục hưng ở Ý có phông dựng thành những dãy phố mà nhà ở phía sau được làm nhỏ dần thật, mặt sàn dốc lên, để khán giả ngồi dưới thấy một con phố dài hun hút trong vài mét chiều sâu. Một số khu vui chơi giải trí lớn cũng làm tầng trên của toà nhà nhỏ hơn tầng dưới để toà nhà trông cao hơn.

Điểm chung là kỹ thuật chỉ hoạt động từ một vị trí nhìn đã tính trước. Đi lệch khỏi vị trí đó, tỷ lệ lộ ra và sự kỳ diệu biến mất. Vì vậy phối cảnh cưỡng bức hợp nhất với ảnh chụp, phim và sân khấu, nơi người làm kiểm soát được vị trí của người xem.

Ý tưởng ảnh và lỗi hay gặp

Một số ý tưởng dễ làm khi đi chơi, cùng những lỗi khiến ảnh trông giả:

  • Người trong lòng bàn tay: người ở xa đứng, người ở gần đưa bàn tay ngửa. Lỗi hay gặp: bàn tay quá cao so với đường chân trời, chân người xa lơ lửng phía trên tay.
  • Đỡ mặt trời, mặt trăng: chụp lúc mặt trời gần chân trời, bàn tay đặt sao cho mặt trời nằm trên các đầu ngón. Lỗi hay gặp: trời quá sáng làm bàn tay đen kịt; nên chụp lúc ánh sáng dịu.
  • Chiếc dép khổng lồ: đặt một chiếc dép sát máy, người bạn ở xa đứng sao cho như đang trốn dưới dép. Lỗi hay gặp: dép bị mất nét vì quá gần ống kính.
  • Đẩy một toà nhà, một ngọn núi: người ở gần đưa hai tay về phía công trình ở xa. Lỗi hay gặp: bóng của người không hướng về phía công trình, làm não nhận ra mâu thuẫn ánh sáng.
  • Lưu ý an toàn: đừng đứng giữa lòng đường, trên lan can, mép vực hay mép nước để lấy góc. Không có bức ảnh nào đáng đổi bằng một tai nạn.

Một chi tiết nhỏ giúp ảnh thuyết phục hơn là ánh sáng và bóng đổ nhất quán. Khi hai vật được cho là đứng cạnh nhau, bóng của chúng phải đổ cùng hướng và cùng độ đậm.

Kỹ thuật này dạy gì về cách nhìn

Phối cảnh cưỡng bức là một minh hoạ rất trực quan cho điều mà các nhà nghiên cứu thị giác nhắc mãi: thứ ta "thấy" là kết quả của một phép suy luận, không phải bản sao của thế giới. Hệ thống ước lượng kích thước trong não hoạt động tốt đến mức hầu như ta không bao giờ để ý đến nó, cho đến khi một bức ảnh khéo dàn dựng làm nó sai một cách buồn cười.

Biết điều đó cũng có ích khi xem ảnh trên mạng. Ảnh quảng cáo phòng khách sạn chụp bằng ống kính góc rộng sát góc tường, ảnh sản phẩm đặt cạnh vật nhỏ hơn bình thường, ảnh một con vật "khổng lồ" đặt gần ống kính, đều có thể dùng chính những nguyên tắc trên để làm vật trông to hay nhỏ hơn thật. Khi thấy một kích thước đáng ngờ, hãy tìm trong ảnh một vật quen thuộc có kích thước chuẩn ở cùng khoảng cách để so.

Với trẻ em, chụp ảnh phối cảnh cưỡng bức là một hoạt động ngoài trời vui và có tính khám phá. Trẻ tự phát hiện vì sao người ở xa trông nhỏ, vì sao phải hạ máy thấp, vì sao bóng phải đổ cùng hướng. Đó là một bài học về thị giác mà không cần một trang sách nào.

Ống kính góc rộng và ống kính tele: cùng nguyên lý theo hai chiều

Phối cảnh cưỡng bức dựa vào khoảng cách giữa máy và từng vật. Lựa chọn ống kính thay đổi cách khoảng cách đó hiện ra trong ảnh, nhưng gốc rễ vẫn là vị trí đứng của người chụp. Khi bạn đứng rất gần vật ở gần và dùng ống kính góc rộng, chênh lệch kích thước giữa vật gần và vật xa bị phóng đại: bàn tay to bằng cả một toà nhà ở xa. Đây là lựa chọn quen thuộc cho ảnh người tí hon.

Chiều ngược lại cũng là một ảo giác được dân nhiếp ảnh dùng nhiều. Đứng thật xa và dùng ống kính tele, như chế độ phóng to quang học của điện thoại, các vật ở những khoảng cách khác nhau bị "nén" lại, trông như đứng sát nhau. Những bức ảnh mặt trăng khổng lồ nằm ngay sau một ngọn tháp hay một người đứng trên đồi thường được chụp từ rất xa, cách chủ thể hàng trăm mét hoặc hơn. Mặt trăng không to lên; chỉ là ngọn tháp đã thu nhỏ trong khung hình vì máy đứng quá xa nó.

Hiểu hai chiều này giúp bạn đọc ảnh tỉnh táo hơn. Một con phố trông đông nghịt người chen chúc có thể chỉ là hiệu ứng nén của ống kính tele chụp từ xa. Một căn phòng trông rộng thênh thang có thể là ống kính góc rộng đặt sát góc tường. Không ảnh nào trong số đó cần chỉnh sửa, và tất cả đều là những bức ảnh thật, chỉ có cảm giác về khoảng cách là bị dẫn dắt.

Câu hỏi thường gặp

Phối cảnh cưỡng bức là gì?

Đó là kỹ thuật đặt các vật ở khoảng cách khác nhau so với máy ảnh nhưng căn sao cho trong khung hình chúng như chạm vào nhau. Não tin rằng chúng ở cùng khoảng cách nên kết luận sai về kích thước, khiến vật gần trông khổng lồ, vật xa trông tí hon.

Chụp phối cảnh cưỡng bức bằng điện thoại có được không?

Được, thậm chí điện thoại còn thuận lợi vì cảm biến nhỏ giữ nét sâu từ gần đến xa. Nên chọn ống kính góc rộng, hạ máy thấp, lấy nét vào vật ở xa và kiểm tra vật ở gần vẫn đủ nét.

Vì sao đứng tại chỗ nhìn không thấy ảo giác mà ảnh lại thấy?

Người đứng xem dùng hai mắt và cử động đầu, nên có thông tin chiều sâu thật. Máy ảnh chỉ có một ống kính và ảnh không chuyển động, nên những thông tin đó mất đi và ảo giác hiện ra rõ ràng.

Cần cách nhau bao xa để người ở xa trông nhỏ bằng bàn tay?

Tuỳ ống kính và kích thước bàn tay, nhưng thường người ở gần cách máy khoảng một đến hai mét, người ở xa khoảng mười lăm đến ba mươi mét là thử được. Nên thử dịch dần và xem trực tiếp trên màn hình để căn.

Làm sao nhận ra một bức ảnh dùng phối cảnh cưỡng bức?

Tìm những vật quen thuộc có kích thước chuẩn như cửa, xe, ghế, xem chúng có khớp tỷ lệ không. Kiểm hướng và độ đậm của bóng đổ, độ nét của các vật và phần mặt đất bị che. Mâu thuẫn ở những chỗ này thường tố cáo dàn dựng.

Cho trẻ em chụp ảnh kiểu này có an toàn không?

An toàn nếu chọn nơi rộng, bằng phẳng, xa đường xe chạy và mép nước. Người lớn nên đứng cạnh trẻ khi trẻ cầm máy và di chuyển lùi để tìm góc, vì trẻ thường mải nhìn màn hình mà không để ý phía sau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138