NhinThay.comNhìn Thấy
Kỹ năng quan sát

Rèn khả năng quan sát ở người lớn: bài tập nào có tác dụng, vì sao luyện gì giỏi nấy

Không có bài tập nào biến bạn thành thám tử, nhưng quan sát kỹ hơn trong việc mình làm thì luyện được. Năm bài tập có cơ sở và cách đo tiến bộ trung thực.

Woman sitting on a low stool on a quiet riverside in An Giang, sketchbook on knee, studying wooden boats moored in the water, seen from behind, late afternoon light

Khả năng quan sát luyện được, nhưng theo cách khiêm tốn hơn nhiều so với lời quảng cáo: bạn sẽ nhìn kỹ hơn trong đúng loại việc mình luyện, chứ không có được một "đôi mắt thám tử" dùng cho mọi tình huống. Đây là kết luận nhất quán của nhiều chục năm nghiên cứu về chuyên môn và chuyển giao kỹ năng. Người đọc phim X-quang giỏi nhìn ra bất thường trên phim, người thợ may giỏi thấy ngay đường may lệch, nhưng hai người không vì thế mà giỏi việc của nhau.

Bài này giải thích vì sao quan sát gắn chặt với lĩnh vực, những bài tập có cơ sở và có thể làm ở nhà, cách đo tiến bộ cho trung thực, và những lời hứa hẹn nên nghi ngờ. Nếu bạn muốn quan sát tốt hơn trong công việc, trong lúc vẽ, chụp ảnh hay đơn giản là để thấy nhiều hơn trên con đường đi làm mỗi ngày, các bài tập dưới đây đều áp dụng được.

Vì sao người giỏi quan sát trong nghề này lại bình thường ở nghề khác

Năm 1973, William Chase và Herbert Simon công bố nghiên cứu nổi tiếng về kỳ thủ cờ vua: cho xem một thế cờ trong vài giây, kỳ thủ cao cấp xếp lại được gần đúng toàn bộ bàn cờ, người mới chỉ nhớ vài quân. Nhưng khi các quân được đặt ngẫu nhiên, không theo thế cờ có thể xảy ra, lợi thế của kỳ thủ gần như biến mất. Họ không có trí nhớ thị giác siêu hạng; họ nhìn bàn cờ theo những cụm quen thuộc đã gặp hàng nghìn lần.

Quan sát ở mọi nghề vận hành theo cách tương tự. Người thợ điện liếc vào tủ điện và thấy ngay dây đấu sai, vì mắt đã có sẵn hàng trăm hình mẫu "đúng" để so. Bác sĩ da liễu nhìn ra nốt bất thường giữa nhiều nốt khác. Năng lực này rất thật, nhưng nó nằm trong kho hình mẫu của từng lĩnh vực chứ không nằm trong độ tinh của mắt.

Hệ quả cho người muốn luyện: hãy xác định bạn muốn quan sát tốt hơn ở đâu. Luyện nhìn chung chung có giá trị thư giãn và làm cuộc sống thú vị hơn, nhưng nếu mục tiêu là làm việc tốt hơn, thời gian nên dành cho chính loại cảnh, loại vật trong công việc của bạn.

Bằng chứng về các chương trình "luyện não" nói gì

Trong nhiều năm, các ứng dụng luyện trí não hứa hẹn cải thiện chú ý, trí nhớ và khả năng quan sát chung qua những bài tập ngắn mỗi ngày. Năm 2016, một nhóm nhà tâm lý học do Daniel Simons dẫn đầu công bố một bài tổng quan dài xem xét các bằng chứng mà chính các công ty này dẫn ra. Kết luận của họ: người dùng tiến bộ rõ ở chính các bài tập đã luyện, tiến bộ ít hơn ở bài tập tương tự, và có rất ít bằng chứng thuyết phục cho việc cải thiện các năng lực đời thường khác.

Không phải mọi thứ đều vô ích. Luyện một việc cụ thể vẫn làm bạn giỏi việc đó, và nếu việc đó gần với đời sống thì phần được lợi cũng gần. Vấn đề là những lời hứa kiểu "mười phút mỗi ngày giúp bạn quan sát nhạy bén trong mọi tình huống" đi xa hơn bằng chứng.

Vì vậy các bài tập trong bài này được chọn theo nguyên tắc: càng gần với hoạt động thật càng tốt. Vẽ từ vật thật, mô tả một bức tranh thật, ghi chép một con đường thật mà bạn đi mỗi ngày. Bạn luyện trên chính thế giới mà bạn muốn nhìn rõ hơn.

Năm bài tập có cơ sở, làm được ở nhà

Mô tả trước, diễn giải sau. Chọn một bức ảnh hay một cảnh trước mặt, viết ra mười điều bạn thấy mà không đánh giá: "người đàn ông cầm túi nilon trắng", chứ không phải "người đàn ông vội vã". Cách tách mô tả khỏi suy đoán này là cốt lõi của nhiều phương pháp dạy quan sát, kể cả trong đào tạo y khoa.

Nhìn một vật trong năm phút. Chọn một vật bình thường — một quả cam, một chiếc lá, một chiếc chìa khoá cũ — và nhìn trong năm phút, ghi lại mọi chi tiết mới nhận ra theo từng phút. Đa số người thấy danh sách dài ra ở phút thứ ba, thứ tư, khi những chi tiết hiển nhiên đã hết và mắt bắt đầu thấy vết xước, sắc độ, kết cấu.

Vẽ phác từ vật thật. Vẽ buộc mắt so tỉ lệ, góc và quan hệ vị trí — những thứ ta thường bỏ qua khi chỉ nhìn. Không cần vẽ đẹp; một bức phác mười phút mỗi ngày đã là một bài tập quan sát tốt.

Nhật ký ba điều mới trên đường quen. Mỗi ngày trên đường đi làm, tìm ba điều trước đây chưa từng để ý: một ban công trồng hoa, một vết nứt trên vỉa hè, hướng nắng chiếu vào một bức tường. Đây là cách luyện đánh thức sự chú ý ở nơi mà não đã chuyển sang chế độ lái tự động.

Nhìn khay đồ rồi nhớ lại. Xếp mười lăm đến hai mươi đồ vật nhỏ lên khay, nhìn một phút, che lại và ghi ra những gì nhớ được. Bài này có từ lâu, xuất hiện trong tiểu thuyết Kim của Rudyard Kipling năm 1901 và được nhiều tổ chức hướng đạo dùng. Nó luyện quan sát kết hợp ghi nhớ trong thời gian ngắn, nhưng như mọi bài luyện, tác dụng chủ yếu ở dạng việc tương tự.

Xem tranh để học nhìn: một kinh nghiệm từ trường y

Năm 2001, một nhóm ở Đại học Yale công bố trên tạp chí JAMA kết quả một chương trình cho sinh viên y năm nhất đến bảo tàng nghệ thuật, quan sát và mô tả chi tiết các bức tranh. Nhóm sinh viên tham gia sau đó mô tả ảnh bệnh nhân chi tiết hơn so với nhóm không tham gia. Từ đó, nhiều trường y ở các nước khác thử các chương trình tương tự, với kết quả nhìn chung tích cực nhưng mức độ khác nhau tuỳ thiết kế.

Điều đáng học từ đây không phải là "xem tranh làm bạn thành bác sĩ giỏi" mà là phương pháp: dành thời gian nhìn lâu một hình ảnh phức tạp, mô tả bằng lời trước khi diễn giải, và đối chiếu với người khác để thấy mình đã bỏ sót gì. Một bộ câu hỏi dạy xem tranh phổ biến chỉ gồm ba câu: trong tranh đang diễn ra chuyện gì, bạn thấy gì khiến bạn nói vậy, và còn gì nữa có thể tìm thấy.

Bạn có thể áp dụng ở nhà với một bức ảnh tư liệu hoặc một bức tranh in. Hai người cùng xem mười phút, mỗi người ghi riêng, rồi so danh sách. Gần như lần nào cũng có những chi tiết mà người kia thấy còn mình thì không. Chính khoảng chênh đó dạy mắt nhiều nhất.

Dựng kho hình mẫu cho chính công việc của bạn

Vì quan sát gắn với lĩnh vực, cách luyện hiệu quả nhất cho người đi làm là chủ động xây kho hình mẫu trong nghề của mình, thay vì chờ kinh nghiệm tự tích luỹ qua nhiều năm.

  1. Chọn một loại việc cần nhìn kỹ. Ví dụ kiểm hàng nhập kho, soát bản vẽ, đọc bảng chấm công, nhìn vết nứt tường, kiểm mối hàn.
  2. Gom ví dụ "đúng" và "sai" đặt cạnh nhau. Chụp ảnh hoặc giữ mẫu những lỗi đã từng gặp, đặt cạnh mẫu đạt. Mắt học nhanh nhất khi so cặp, vì khác biệt nổi lên rõ ràng.
  3. Gọi tên từng loại lỗi. Đặt tên ngắn cho mỗi kiểu sai và viết một câu mô tả dấu hiệu nhìn thấy được. Có tên, não dễ giữ hình mẫu hơn.
  4. Xem cùng người giỏi hơn. Nhờ người có kinh nghiệm nói thành lời họ nhìn vào đâu trước, nhìn theo thứ tự nào. Những điều họ làm theo phản xạ thường quý nhất mà ít khi được dạy.
  5. Kiểm lại phán đoán của mình. Sau khi tự nhìn và đưa ra kết luận, đối chiếu với kết quả kiểm tra thật hoặc ý kiến người giỏi. Không có phản hồi, mắt có thể luyện thành thạo cả những thói quen sai.

Đo tiến bộ cho trung thực

Luyện mà không đo thì dễ tự lừa mình. Bảng dưới đây gợi ý cách theo dõi đơn giản, đủ để biết bài tập có đang giúp bạn hay không. Mọi con số là của riêng bạn, so với chính bạn, không so với ai.

Bài tậpĐo bằng gìDấu hiệu tiến bộ thật
Mô tả trước, diễn giải sauSố điều mô tả đúng trong mười phút, số lần lỡ chen phán xétNhiều chi tiết hơn và ít chữ phán xét hơn sau vài tuần
Nhìn một vật năm phútSố chi tiết mới ở phút thứ ba trở điDanh sách kéo dài hơn ở các phút cuối
Vẽ phác từ vật thậtĐặt bản vẽ cạnh vật, đếm chỗ sai tỉ lệ rõ rệtÍt chỗ sai lớn, thời gian đo kiểm ngắn lại
Nhật ký ba điều mớiSố ngày tìm đủ ba điều mà không phải cốViệc phát hiện trở nên tự nhiên hơn
Khay đồ vậtSố món nhớ đúng trên tổng sốTăng ở bài khay, nhưng đừng kỳ vọng lan sang việc khác

Hãy ghi lại trong một cuốn sổ vài tuần một lần thay vì mỗi ngày, vì ngày tốt ngày xấu dao động nhiều. Nếu sau hai tháng không thấy khác biệt ở việc bạn thật sự quan tâm, đổi bài tập cho gần với việc đó hơn.

Những lời hứa nên nghi ngờ

Chủ đề quan sát thu hút không ít khoá học và nội dung lan truyền. Một vài dấu hiệu để nhận ra lời hứa đi quá xa:

  • "Nhìn một lần là biết người khác đang nói dối." Các tổng hợp nghiên cứu cho thấy người thường đoán nói dối qua quan sát chỉ nhỉnh hơn tung đồng xu một chút.
  • "Mở khoá toàn bộ tiềm năng của não." Câu này thường đi kèm huyền thoại người chỉ dùng mười phần trăm bộ não, một điều đã bị bác bỏ.
  • "Luyện mắt để không cần đeo kính." Quan sát là chuyện chú ý và hiểu biết, không thay đổi được độ khúc xạ của mắt; vấn đề thị lực cần khám nhãn khoa.
  • "Ai cũng có thể có trí nhớ hình ảnh như máy ảnh." Bằng chứng khoa học về trí nhớ chụp ảnh đúng nghĩa ở người lớn rất yếu; những người nhớ giỏi thường dùng chiến lược và kiến thức nền.
  • Chứng nhận hay cấp độ nghe kêu. Một khoá học quan sát tốt sẽ nói rõ bạn luyện gì, đo thế nào, và giới hạn ở đâu.

Câu hỏi thường gặp

Bao lâu thì thấy mình quan sát tốt hơn?

Với bài tập gắn với một việc cụ thể như vẽ hay chụp ảnh, nhiều người thấy khác biệt sau vài tuần luyện đều. Còn cảm giác "nhìn mọi thứ kỹ hơn" nói chung thường đến từ thói quen dừng lại và nhìn, không phải từ mắt tinh hơn.

Người lớn tuổi có rèn quan sát được không?

Được. Thị lực và tốc độ xử lý có thể giảm theo tuổi, nhưng kinh nghiệm và kho hình mẫu lại tăng. Các bài tập như vẽ phác, nhật ký quan sát phù hợp với mọi lứa tuổi; nên đảm bảo kính đúng độ và đủ ánh sáng khi luyện.

Quan sát và chú ý khác nhau thế nào?

Chú ý là việc chọn thông tin nào được xử lý, quan sát là việc chủ động tìm và ghi nhận chi tiết. Quan sát cần chú ý, nhưng còn cần kiến thức để biết nhìn vào đâu và hiểu điều mình thấy.

Thiền có giúp quan sát tốt hơn không?

Một số nghiên cứu ghi nhận thực hành chánh niệm có thể cải thiện một số khía cạnh của chú ý, nhưng kết quả không đồng đều và mức độ còn tranh luận. Nếu bạn thấy thiền giúp mình dừng lại và nhìn kỹ hơn, đó là lợi ích có giá trị, chỉ không nên kỳ vọng quá mức.

Có nên dùng điện thoại chụp lại thay vì cố nhìn kỹ?

Chụp ảnh giúp lưu lại, nhưng một số nghiên cứu cho thấy người chụp có thể nhớ chi tiết kém hơn người chỉ nhìn, vì họ giao việc nhớ cho máy. Khi muốn luyện quan sát, hãy nhìn và mô tả trước, chụp sau nếu cần.

Rèn quan sát có giúp ích cho công việc văn phòng không?

Có, nếu bạn luyện trên chính tài liệu, bảng tính, giao diện mà bạn làm hằng ngày: soát lỗi, nhận ra số liệu bất thường, thấy chỗ trình bày lệch. Luyện chung chung ít chuyển sang những việc này hơn luyện ngay trên chúng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138