NhinThay.comNhìn Thấy
Kỹ năng quan sát

Quan sát khi vẽ: nhìn hình dạng, khoảng trống, mảng sáng tối thay vì vẽ theo trí nhớ

Vì sao người mới vẽ cái cốc tròn quá, con mắt to quá: não vẽ điều nó biết. Cách đo bằng bút chì, nhìn khoảng trống, nheo mắt tìm mảng sáng tối.

Young woman sketching a ceramic teapot on a wooden table in a quiet Hue courtyard, arm extended holding a pencil to measure, seen from behind her shoulder, soft morning light

Phần lớn cái khó của người mới học vẽ không nằm ở bàn tay mà nằm ở cách nhìn. Khi vẽ một cái cốc, một khuôn mặt hay một ngôi nhà, não không chuyển nguyên hình ảnh trên võng mạc xuống tờ giấy; nó chuyển khái niệm về vật đó — cốc thì miệng tròn, mắt thì hình quả hạnh nằm giữa mặt, cửa sổ thì vuông. Kết quả là bức vẽ đúng ý nhưng sai hình: miệng cốc tròn xoe trong khi mắt thật thấy một hình bầu dục dẹt, đôi mắt nằm quá cao, cửa sổ nhìn chéo vẫn bị vẽ vuông vức.

Tin tốt là cách nhìn này luyện được, và không cần năng khiếu đặc biệt. Bài này đi qua vì sao não cản đường người vẽ, rồi đến các thao tác quan sát mà lớp hình hoạ nào cũng dạy: đo bằng bút chì, nhìn khoảng trống giữa các vật, nheo mắt để thấy mảng sáng tối, kiểm góc nghiêng và vẽ ngược hình. Mỗi thao tác đều gắn với một thói quen của hệ thị giác mà nó giúp bạn tạm gác lại.

Vì sao não vẽ điều nó biết chứ không vẽ điều mắt thấy

Hệ thị giác được tiến hoá để nhận ra vật và dùng vật, không phải để chép lại hình chiếu của vật. Một trong những cơ chế giúp ta sống yên ổn là tính hằng định: cái bàn vẫn được cảm nhận là hình chữ nhật dù ảnh của nó trên võng mạc là hình thang, người đứng xa vẫn được cảm nhận là cao bình thường dù ảnh của họ nhỏ bằng ngón tay, tờ giấy trắng vẫn trắng dù đặt trong bóng râm. Hằng định hình dạng, hằng định kích thước và hằng định độ sáng đều là thành tựu của não, nhưng với người vẽ, chúng là lực kéo ngược.

Khi bạn nhìn miệng cốc từ trên chéo xuống, mắt thu được một hình bầu dục khá dẹt. Não lập tức sửa thông tin đó thành "miệng cốc tròn" vì đó mới là điều có ích khi rót nước. Lúc cầm bút, thứ được chuyển xuống tay là phiên bản đã sửa. Tương tự, người mới vẽ chân dung thường đặt mắt quá cao vì trong khái niệm của ta, mắt là phần quan trọng ở "nửa trên" khuôn mặt, trong khi ở người trưởng thành nhìn thẳng, mắt nằm gần đường giữa của chiều cao đầu tính cả tóc.

Các thầy dạy hình hoạ gọi hiện tượng này bằng nhiều tên, nhưng ý chung là bạn đang vẽ biểu tượng của vật. Biểu tượng hữu ích trong chữ viết và biển chỉ dẫn; trong hình hoạ, nó làm bức vẽ phẳng và cứng. Mọi bài tập quan sát dưới đây đều nhằm một mục tiêu: buộc bạn so sánh từng đoạn, từng góc, từng mảng với nhau như những hình phẳng vô nghĩa, để não không kịp thay chúng bằng khái niệm.

Đo tỉ lệ bằng bút chì: cây thước luôn mang theo người

Đo bằng bút chì giữ tay là thao tác cơ bản nhất, và làm sai thì đo cũng như không. Các bước dưới đây áp dụng cho vẽ tĩnh vật, phong cảnh lẫn người mẫu.

  1. Duỗi thẳng tay, khoá khuỷu. Khoảng cách từ mắt tới bút phải giữ nguyên qua mọi lần đo; chỉ cần co tay một chút là mọi số đo lệch theo.
  2. Nhắm một mắt. Hai mắt cho hai hình hơi lệch nhau, đo bằng một mắt mới có một hình phẳng để so.
  3. Giữ bút song song với mặt phẳng nhìn. Bút nghiêng về phía trước hoặc ngả ra sau là số đo bị co lại.
  4. Chọn một đơn vị chuẩn. Ví dụ chiều cao của cái cốc, hoặc chiều cao cái đầu người mẫu. Đặt đầu bút trùng mép trên, dùng ngón cái đánh dấu mép dưới.
  5. Đem đơn vị đó đi so. Bình trà rộng bằng mấy lần chiều cao cốc? Từ cằm đến vai bằng mấy phần đầu? Ghi tỉ lệ ra lề giấy.
  6. Đo lại sau mỗi mảng lớn. Lỗi tỉ lệ cộng dồn rất nhanh; đo lại lúc còn phác thì sửa dễ hơn nhiều so với lúc đã tô bóng.

Đo bằng bút chì không phải để chép số chính xác đến từng li mà để não ngừng đoán. Sau vài chục bức, nhiều người nhận ra mắt đã tự ước được tỉ lệ khá sát mà không cần giơ bút, và giơ bút chỉ còn là bước kiểm lại.

Nhìn khoảng trống giữa các vật thay vì nhìn vật

Một cách lách khái niệm hiệu quả là vẽ cái không có tên. Khoảng trống giữa chân ghế, phần tường lộ ra giữa cánh tay chống hông và thân người, mảng trời giữa hai ngọn cây — người vẽ gọi đó là khoảng âm. Não không có sẵn khái niệm "hình dạng của khoảng trống giữa hai chân ghế", nên khi bạn nhìn vào đó, nó buộc phải ghi nhận hình đúng như mắt thấy.

Thử với một chiếc ghế gỗ đặt chéo: thay vì vẽ chân ghế, hãy vẽ những ô trống được tạo bởi chân, nan và mặt ghế. Mỗi ô là một hình đa giác lệch, chẳng giống gì cả. Khi các ô đúng, chân ghế tự hiện ra đúng vị trí và đúng độ nghiêng. Bài tập này được phổ biến rộng qua cuốn sách dạy vẽ của Betty Edwards xuất bản năm 1979, và đến nay vẫn là bài quen thuộc ở các lớp hình hoạ.

Cần nói rõ một điều: cuốn sách đó giải thích bài tập bằng chuyện "chuyển sang não phải", một cách nói đã lỗi thời. Khoa học thần kinh hiện nay không ủng hộ ý tưởng nửa não này sáng tạo, nửa kia lý trí; việc vẽ huy động nhiều vùng ở cả hai bán cầu. Bài tập khoảng âm có tác dụng vì nó đổi đối tượng chú ý từ vật có tên sang hình không tên, không phải vì nó bật tắt một nửa bộ não. Bạn có thể dùng bài tập mà không cần tin lời giải thích cũ.

Nheo mắt để thấy mảng sáng tối

Vì sao nheo mắt lại giúp. Khi nheo, lượng ánh sáng vào mắt giảm và hình bị nhoè đi. Chi tiết nhỏ — đường viền nút áo, vân gỗ, từng sợi tóc — biến mất, chỉ còn các mảng sáng tối lớn. Đó chính là cấu trúc mà bức vẽ cần có trước tiên. Người mới hay sa vào chi tiết vì chi tiết dễ gọi tên; mảng sáng tối thì phải nhìn mới thấy.

Tìm ba đến năm mảng. Nheo mắt nhìn tĩnh vật và hỏi: đâu là vùng sáng nhất, đâu là vùng tối nhất, phần còn lại chia được thành mấy mức trung gian? Phác các mảng đó bằng nét mờ trước khi vẽ bất cứ đường viền nào. Phần lớn bức vẽ có chiều sâu đều đứng vững trên ba đến năm mức độ đậm nhạt rõ ràng.

Coi chừng hằng định độ sáng. Mặt bàn trắng nằm trong bóng có thể tối hơn tấm vải xám ngoài nắng, nhưng não vẫn báo bàn trắng, vải xám. Muốn so cho thật, hãy nheo mắt và nhìn hai vùng cùng lúc, hoặc khoét một lỗ nhỏ trên tờ bìa rồi nhìn từng vùng qua lỗ để tách nó khỏi khung cảnh xung quanh.

Bóng đổ khác bóng bản thân. Phần tối nằm trên chính vật (bóng bản thân) thường có mép mềm và có ánh phản chiếu từ mặt bàn; phần tối vật đổ xuống nền (bóng đổ) thường đậm nhất ngay sát chân vật rồi nhạt dần. Quan sát kỹ chỗ tiếp xúc giữa vật và mặt bàn: một vệt tối mảnh ở đó là thứ làm vật "ngồi" xuống bàn thay vì lơ lửng.

Kiểm góc nghiêng và đường dóng

Ngoài tỉ lệ, góc nghiêng là chỗ não hay sửa sai nhất: mái nhà nhìn chéo, mép bàn chạy vào sâu, đường vai nghiêng khi người mẫu dồn trọng tâm sang một chân. Bảng dưới đây gom các lỗi hay gặp và cách quan sát để sửa.

Chỗ hay saiNão thường làm gìCách quan sát để sửa
Miệng cốc, miệng bát, bánh xeVẽ tròn hoặc gần trònSo chiều cao với chiều rộng của hình bầu dục; càng nhìn từ thấp lên, hình càng dẹt
Mép bàn chạy vào xaVẽ gần nằm ngang hoặc song song mép giấyGiơ bút ngang làm chuẩn, ước góc giữa mép bàn và bút rồi chép góc đó
Cạnh nhà, cột điện nhìn từ dướiVẽ thẳng đứng hoàn toànGiơ bút dọc, xem cạnh có chụm vào nhau ở phía trên không
Mắt, tai, mũi trên chân dungMắt quá cao, tai quá nhỏDóng đường ngang từ khoé mắt, chân mũi sang tai để xem chúng thẳng hàng với gì
Bàn tay, bàn chânVẽ ngón đều nhau, bàn chân nhìn từ trênVẽ khối chung trước, so độ dài ngón với đơn vị đo, chú ý phần bị che khuất

Đường dóng là đường tưởng tượng thẳng đứng hoặc nằm ngang nối hai điểm trên mẫu. Ví dụ, khoé miệng bên trái của người mẫu nằm thẳng dưới con ngươi hay lệch vào trong? Mỗi câu hỏi kiểu này kéo bạn khỏi khái niệm "khuôn mặt" và trả về quan hệ vị trí cụ thể giữa hai điểm.

Vẽ ngược hình và các bài tập phá thói quen

Đặt một bức tranh chép hoặc một tấm ảnh lộn ngược rồi chép lại đúng như thế là bài tập cổ điển khác. Khuôn mặt lộn ngược đặc biệt khó nhận ra — tâm lý học gọi đây là hiệu ứng lộn ngược khuôn mặt, được ghi nhận từ cuối thập niên 1960 — nên não thôi áp khái niệm "mắt, mũi, miệng" và bạn thấy đường nét đúng như chúng là. Nhiều người ngạc nhiên vì bản chép ngược của họ chuẩn hơn hẳn bản chép xuôi.

Bài thứ hai là vẽ đường viền mù: nhìn mẫu và di bút thật chậm theo mép vật mà không nhìn xuống giấy. Bức vẽ thường méo mó, nhưng đó không phải mục tiêu. Mục tiêu là luyện cho mắt bò dọc theo mép vật thay vì nhảy cóc qua những chỗ não cho là đã biết. Mười phút mỗi ngày với một bàn tay, một chiếc giày cũ hay một bông hoa là đủ thấy khác sau vài tuần.

Bài thứ ba là vẽ nhanh có giới hạn thời gian: ba mươi giây, một phút, hai phút cho mỗi tư thế hoặc mỗi vật. Thời gian ngắn ép bạn chọn điều quan trọng nhất — hướng chuyển động, khối lớn, trọng tâm — thay vì sa vào chi tiết. Ba bài tập này bổ sung cho nhau: vẽ ngược phá khái niệm, vẽ viền mù luyện độ chậm và kỹ, vẽ nhanh luyện khả năng chọn lọc.

Quan sát ngoài đời và những giới hạn cần biết

Thói quen nhìn của người vẽ dần dần lan ra đời sống, nhưng cũng nên giữ kỳ vọng đúng mức.

  • Ký hoạ ngoài trời. Ngồi ở một góc chợ, bến xe hay quán cà phê và vẽ những dáng người đang đứng chờ là cách luyện quan sát chuyển động tốt; khi vẽ người lạ nên giữ khoảng cách, không vẽ cận mặt và dừng lại nếu ai đó không muốn.
  • Vẽ từ mẫu thật thay vì từ ảnh khi có thể. Ảnh đã dẹt hoá không gian và thường làm bóng tối đặc lại; vẽ từ vật thật buộc mắt xử lý chiều sâu và ánh sáng thay đổi.
  • Luyện gì giỏi nấy. Nghiên cứu về chuyển giao kỹ năng cho thấy luyện một việc thường làm giỏi việc đó và những việc rất gần; người vẽ giỏi ước tỉ lệ tốt hơn trên mẫu, nhưng không vì thế mà nhìn đâu cũng thấy mọi thứ.
  • Đôi mắt cũng cần nghỉ. Vẽ chi tiết lâu ở khoảng cách gần dễ mỏi mắt; cứ khoảng hai mươi phút nhìn ra xa một lúc, và nếu thấy nhìn mờ, nhức mắt kéo dài thì nên khám nhãn khoa.
  • Không có lối tắt kỳ diệu. Không bài tập nào biến bạn thành hoạ sĩ trong một tuần; những gì bài tập làm được là cho thời gian luyện của bạn đi đúng hướng.

Câu hỏi thường gặp

Không có năng khiếu thì có học vẽ theo mẫu thật được không?

Được. Vẽ theo mẫu thật chủ yếu là kỹ năng quan sát và đo đạc, phần lớn người học đều tiến bộ rõ khi tập đều đặn với các thao tác đo, so, nhìn khoảng trống. Năng khiếu có thể giúp nhanh hơn lúc đầu, nhưng không phải điều kiện bắt buộc để vẽ đúng hình.

Vẽ từ ảnh có làm hỏng mắt quan sát không?

Không hỏng, nhưng ảnh đã làm sẵn một phần việc: không gian bị ép phẳng, bóng tối thường đặc hơn mắt thấy, màu bị máy ảnh chỉnh. Vẽ từ ảnh tốt để luyện tỉ lệ và bố cục; nên xen kẽ với vẽ vật thật để mắt quen xử lý chiều sâu và ánh sáng thay đổi.

Có nên nhắm một mắt suốt khi vẽ không?

Chỉ nên nhắm một mắt lúc đo tỉ lệ và kiểm góc, vì lúc đó cần một hình phẳng. Khi quan sát khối, chất liệu và chiều sâu, nhìn bằng hai mắt cho nhiều thông tin hơn. Nhắm một mắt quá lâu cũng dễ mỏi.

Vì sao nhìn từ xa thấy bức vẽ của mình sai rõ hơn?

Lúc vẽ, bạn nhìn từng phần ở cự ly gần nên chỉ thấy chi tiết. Lùi xa hoặc đặt bức vẽ cạnh mẫu, mắt thấy được tổng thể và lệch tỉ lệ nổi lên. Một mẹo cũ là soi bức vẽ qua gương: hình bị lật làm não nhìn nó như hình lạ, lỗi lộ ra nhanh.

Đeo kính cận khi vẽ có ảnh hưởng gì đến việc đo bằng bút chì không?

Kính đúng độ không làm sai phép đo, vì bạn so tỉ lệ chứ không đo kích thước tuyệt đối. Điều quan trọng là giữ cùng một tư thế đầu và tay qua mọi lần đo. Nếu thấy mẫu bị nhoè khi đeo kính hay khi bỏ kính, nên kiểm tra lại độ kính ở cơ sở nhãn khoa.

Mỗi ngày nên luyện quan sát khi vẽ bao lâu?

Mười lăm đến ba mươi phút đều đặn thường hiệu quả hơn một buổi dài mỗi tuần. Có thể chia thành vài bức ký hoạ nhanh, một bài vẽ viền mù và một bài đo tỉ lệ. Quan trọng là mỗi buổi có một mục tiêu nhìn cụ thể thay vì vẽ vu vơ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138