Cảnh ngoài đời đẹp mà ảnh chụp lại tối om, cháy trắng hay ám màu là vì mắt và máy ảnh không nhìn giống nhau. Mắt người liên tục đảo, tự điều chỉnh độ nhạy cho từng vùng và để não ghép thành một hình đều đặn; não lại tự trừ màu của nguồn sáng để tờ giấy trắng vẫn trắng dưới đèn vàng. Máy ảnh, kể cả máy trong điện thoại có nhiều thuật toán hỗ trợ, vẫn phải chọn một mức phơi sáng cho cả khung hình và một cách đoán màu ánh sáng.
Người chụp ảnh lâu năm vì thế tập một thói quen: nhìn ánh sáng trước khi nhìn chủ thể. Bài này giải thích ba khác biệt lớn giữa mắt và máy, rồi hướng dẫn cách quan sát hướng sáng, độ cứng mềm, màu ánh sáng và bóng — những điều bạn thấy được bằng mắt trần nếu biết nhìn, để đoán trước tấm ảnh sẽ ra sao.
Ba chỗ mắt và máy ảnh nhìn khác nhau
Thứ nhất là dải tương phản. Đứng trong một quán cà phê nhìn ra con phố nắng, bạn thấy cả gương mặt người ngồi trong bóng lẫn mái nhà bên kia đường. Lý do là mắt không nhìn cả cảnh trong một lần: nó nhảy từ chỗ này sang chỗ khác vài lần mỗi giây, đồng tử và võng mạc điều chỉnh theo từng vùng, rồi não ghép lại. Máy ảnh chụp một lần phơi sáng cho cả khung hình; chọn đủ sáng cho gương mặt thì con phố cháy trắng, chọn đủ cho con phố thì gương mặt tối đen. Chế độ HDR của điện thoại ghép nhiều lần chụp để bù, nhưng kết quả thường phẳng và đôi khi giả.
Thứ hai là hằng định màu. Não người tự bù trừ màu của nguồn sáng, nên áo trắng dưới đèn sợi đốt vàng vẫn được thấy là trắng. Máy ảnh phải đoán màu nguồn sáng qua chức năng cân bằng trắng, và khi cảnh có hai nguồn sáng khác màu — đèn huỳnh quang trong nhà và trời xanh ngoài cửa — nó chỉ chọn được một. Phần còn lại sẽ ám xanh hoặc ám vàng rõ rệt, dù lúc đứng đó bạn không hề thấy.
Thứ ba là chú ý. Mắt bạn bỏ qua dây điện chằng chịt, cái thùng rác sau lưng người mẫu vì não đang chú ý gương mặt. Máy ảnh ghi lại tất cả với độ ưu tiên ngang nhau. Hiểu ba khác biệt này là bước đầu: thay vì hỏi "cảnh có đẹp không", người chụp hỏi "máy sẽ thấy cảnh này thế nào".
Quan sát hướng sáng: ánh sáng đến từ đâu
Sáng thuận. Nguồn sáng ở sau lưng người chụp, chiếu thẳng vào chủ thể. Màu lên rõ, chi tiết đủ, nhưng bóng nằm phía sau vật nên hình phẳng, ít khối. Người được chụp dưới nắng thuận còn hay nheo mắt. Hợp với ảnh tài liệu, chụp đồ cần đúng màu.
Sáng xiên, sáng cạnh. Nguồn sáng chiếu từ một bên, khoảng bốn mươi lăm đến chín mươi độ so với hướng nhìn. Một nửa vật sáng, một nửa chìm vào bóng, bề mặt lộ kết cấu: vân gỗ, nếp vải, nếp nhăn trên tường vôi. Đây là ánh sáng tạo khối mạnh nhất, cũng là ánh sáng làm lộ khuyết điểm da nhiều nhất.
Sáng ngược. Nguồn sáng ở phía sau chủ thể, hướng về ống kính. Viền tóc, mép lá, khói bếp, bụi trong không khí sáng lên; chủ thể có thể thành bóng đen. Mắt bạn vẫn thấy rõ gương mặt người đứng ngược sáng vì tự cân sáng, máy ảnh thì không — đây là chỗ hay hỏng ảnh nhất.
Sáng đỉnh. Mặt trời giữa trưa chiếu từ trên xuống, tạo bóng sâu dưới hốc mắt, dưới mũi, dưới cằm. Ở Việt Nam, nhất là các tỉnh phía Nam, khoảng thời gian nắng gần đỉnh kéo dài, nên người chụp ngoài trời hay tìm bóng râm, mái hiên hoặc chờ nắng xiên.
Cách tập nhìn hướng sáng. Mỗi khi đi qua một cảnh, hãy tự hỏi bóng đổ về phía nào. Bóng luôn chỉ ngược về nguồn sáng. Nhìn bóng của một cột đèn, một chiếc xe máy dựng bên đường là đọc ra ngay hướng sáng mà không cần ngẩng lên trời.
Ánh sáng cứng và ánh sáng mềm: đọc qua mép bóng
Độ cứng hay mềm của ánh sáng phụ thuộc vào kích thước nguồn sáng so với chủ thể, nhìn từ vị trí của chủ thể. Mặt trời rất lớn nhưng ở rất xa, nên từ mặt đất nó là một điểm sáng nhỏ: ánh nắng trực tiếp tạo bóng sắc cạnh. Khi có mây che, cả bầu trời biến thành một nguồn sáng khổng lồ, ánh sáng đến từ nhiều hướng và bóng gần như tan. Cửa sổ lớn chiếu ánh sáng trời vào phòng là nguồn mềm; bóng đèn trần trụi là nguồn cứng.
Cách quan sát nhanh nhất là nhìn mép bóng. Đưa bàn tay lên cách mặt bàn một gang và xem bóng của nó: mép sắc như cắt là ánh sáng cứng, mép nhoè chuyển dần là ánh sáng mềm. Làm thói quen này ở nhiều nơi — dưới mái hiên, trong quán ăn, dưới tán cây — bạn sẽ dần nhận ra ngay từ cái liếc đầu tiên.
Ánh sáng mềm hợp với chân dung, đồ ăn, sản phẩm cần chi tiết đều; ánh sáng cứng hợp với kiến trúc, đường phố, cảnh cần tương phản và hình khối mạnh. Không có loại nào tốt hơn tuyệt đối. Điều quan trọng là bạn chọn có chủ ý: muốn mềm hơn thì đưa chủ thể vào bóng râm hoặc lại gần cửa sổ; muốn cứng hơn thì đưa chủ thể ra nắng hoặc lùi xa nguồn sáng.
Màu của ánh sáng trong một ngày
Màu ánh sáng được người làm ảnh đo bằng nhiệt độ màu, đơn vị Kelvin: con số thấp là ánh vàng cam, con số cao là ánh xanh. Mắt bạn gần như không để ý sự thay đổi này vì hằng định màu, nhưng máy ảnh ghi lại rất rõ. Bảng dưới đây là mức tham khảo phổ biến, thực tế dao động theo thời tiết và mùa.
| Lúc / nguồn sáng | Màu máy ảnh ghi nhận | Mắt người cảm nhận | Gợi ý khi quan sát |
|---|---|---|---|
| Ngay sau bình minh, trước hoàng hôn | Vàng cam ấm, bóng dài | Ấm nhẹ, dễ chịu | Ánh xiên thấp, hợp phong cảnh và chân dung ngoài trời |
| Giữa trưa nắng to | Gần trung tính, tương phản gắt | Trắng chói | Tìm bóng râm hoặc mảng phản sáng |
| Trong bóng râm ngày nắng | Ám xanh do chỉ nhận ánh trời xanh | Gần như không thấy ám | Chỉnh cân bằng trắng hoặc đặt chủ thể gần mảng tường sáng màu |
| Trời nhiều mây | Hơi xanh, mềm, đều | Xám dịu | Hợp chụp người, đồ ăn, hoa |
| Sau hoàng hôn ít phút | Xanh lam sâu | Chạng vạng | Cảnh phố lên đèn có hai màu xanh và vàng đẹp nhưng tối nhanh |
| Đèn sợi đốt, đèn vàng trong nhà | Vàng cam đậm | Trắng ấm | Đừng trộn với đèn trắng nếu không muốn ảnh hai màu |
Một bài tập đơn giản: đặt một tờ giấy trắng ở cửa sổ, trong bóng râm, dưới đèn bàn rồi chụp cả ba bằng cân bằng trắng cố định. Ba tờ giấy hiện ra ba màu khác hẳn nhau, trong khi lúc đứng nhìn, mắt bạn thấy cả ba đều trắng. Đó là hằng định màu được bóc ra rõ nhất.
Quy trình quan sát năm bước trước khi bấm máy
Các bước dưới đây mất chừng một phút, áp dụng được cho máy ảnh lẫn điện thoại. Mục đích là thay thói quen giơ máy chụp ngay bằng thói quen nhìn trước.
- Tìm nguồn sáng chính. Ánh sáng chủ yếu đến từ đâu: mặt trời, cửa sổ, đèn trần, biển nước phản chiếu? Nhìn bóng để xác nhận.
- Đọc mép bóng. Bóng sắc hay nhoè? Từ đó biết ánh sáng cứng hay mềm và chủ thể sẽ có khối mạnh hay dịu.
- Nheo mắt tìm vùng sáng nhất và tối nhất. Nếu chênh lệch quá lớn, quyết định trước vùng nào được giữ chi tiết; nếu chủ thể là người thì ưu tiên gương mặt.
- Xem có mấy màu ánh sáng. Ánh trời, đèn vàng, đèn trắng có trộn lẫn không? Nếu có, tắt bớt đèn hoặc đổi vị trí chủ thể để chỉ còn một nguồn chính.
- Quét viền khung hình. Lia mắt dọc bốn cạnh khung hình để tìm thứ não đã bỏ qua: dây điện, cành cây cắt ngang đầu, mảng trời cháy trắng ở góc.
Lúc đầu, năm bước nghe chậm và gượng. Sau vài tuần, chúng trở thành phản xạ diễn ra trong vài giây. Chụp thử một tấm ở chế độ đen trắng cũng là cách kiểm nhanh: khi màu bị lấy đi, bạn thấy ngay ảnh có đủ tương phản và khối hay không.
Chụp người: nhìn vào đôi mắt và hốc mắt trước tiên
Với ảnh chân dung, chỗ đáng quan sát nhất là vùng mắt. Hốc mắt nằm lõm dưới cung mày nên rất dễ chìm vào bóng khi ánh sáng đến từ trên cao: dưới đèn trần, dưới nắng trưa, dưới mái hiên thấp mà nguồn sáng lại là bầu trời ngay trên đầu. Mắt bạn khi trò chuyện vẫn thấy đôi mắt người đối diện rõ ràng, vì não chú ý vào đó và tự bù; ảnh chụp thì cho ra hai hốc tối khiến gương mặt mệt mỏi, già đi.
Thử quan sát đốm sáng phản chiếu trong con ngươi — người làm ảnh gọi là điểm bắt sáng. Đốm sáng đó cho biết nguồn sáng nằm ở đâu, to hay nhỏ, có mấy nguồn. Nếu không thấy đốm nào, đôi mắt trong ảnh thường trông đờ đẫn; chỉ cần người được chụp xoay mặt nhẹ về phía cửa sổ hoặc ngẩng cằm một chút, đốm sáng xuất hiện và ánh mắt sống lại.
Một bài tập dễ làm ở nhà: nhờ người thân ngồi cạnh cửa sổ, bạn đi vòng quanh họ thật chậm và chỉ nhìn vào hốc mắt, sống mũi, gò má. Ở góc nào bóng mũi đổ dài xuống má, ở góc nào gương mặt phẳng như tờ giấy, ở góc nào hai bên má sáng tối cân nhau? Làm vài lần, bạn sẽ chọn được vị trí đứng trong vài giây thay vì chụp hàng chục tấm rồi mới lọc.
Luyện nhìn ánh sáng hằng ngày, không cần mang máy
Kỹ năng quan sát ánh sáng luyện được cả khi không chụp. Các thói quen dưới đây gần như không tốn thời gian.
- Ghi nhận bóng của cùng một vật vào ba giờ khác nhau. Ví dụ bóng cây trước nhà lúc bảy giờ sáng, mười hai giờ trưa và bốn giờ chiều; bạn sẽ thấy độ dài, hướng và độ sắc của bóng đổi thế nào.
- Quan sát gương mặt người thân dưới các nguồn sáng. Ngồi gần cửa sổ, dưới đèn trần, cạnh màn hình máy tính; chú ý hốc mắt, sống mũi, má đổi khối ra sao.
- Để ý ánh phản chiếu. Tường vàng hắt ánh vàng lên mặt người đứng cạnh, mặt đường ướt sau mưa hắt ánh đèn xe lên gầm mái hiên; người làm ảnh gọi đó là ánh sáng phụ tự nhiên.
- Xem lại ảnh cũ của mình và đoán hướng sáng. Tấm nào đẹp thường có lý do về ánh sáng; tìm ra lý do đó là cách học nhanh hơn đọc lý thuyết.
- Không nhìn thẳng vào mặt trời, kể cả qua kính ngắm hay ống kính tele lúc hoàng hôn; khi chụp ngược sáng, nhìn qua màn hình chứ không nhìn qua ống ngắm quang học khi mặt trời còn gắt.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chụp bằng điện thoại ngược sáng lại thấy mặt người tối đen?
Vì máy ảnh chọn mức sáng theo vùng sáng lớn phía sau. Mắt bạn tự cân sáng cho gương mặt, máy thì không. Có thể chạm vào gương mặt trên màn hình để máy lấy sáng theo đó, đổi góc đứng, hoặc dùng một tấm bìa trắng hắt sáng trở lại mặt người.
Giờ vàng có thật sự đẹp hơn hay chỉ là thói quen của người chụp?
Ánh sáng lúc mặt trời thấp có ba đặc điểm thật: chiếu xiên nên tạo khối và bóng dài, đi qua lớp khí quyển dày nên ngả vàng cam, và dịu hơn buổi trưa nên ít cháy sáng. Còn đẹp hay không vẫn tuỳ đề tài; nhiều ảnh phố hay kiến trúc lại cần nắng gắt.
Có nên để điện thoại tự cân bằng trắng không?
Trong phần lớn trường hợp chế độ tự động làm khá tốt. Nó hay sai khi cảnh có hai nguồn sáng khác màu, khi cảnh có một màu chiếm gần hết khung hình, hoặc lúc hoàng hôn khi bạn muốn giữ màu ấm. Lúc đó nên chỉnh tay hoặc chỉnh lại khi hậu kỳ.
Làm sao biết trước ảnh có bị cháy sáng không mà không cần chụp thử?
Nheo mắt nhìn cảnh: những vùng vẫn chói sáng khi đã nheo là vùng có nguy cơ cháy. Mặt trời, mặt nước phản chiếu, tường trắng dưới nắng là các ứng viên quen thuộc. Tuy vậy, chụp thử một tấm rồi xem biểu đồ sáng của máy vẫn là cách kiểm chắc nhất.
Người đeo kính màu hay kính đổi màu có quan sát ánh sáng sai không?
Kính màu và kính đổi màu làm thay đổi màu và độ sáng cảnh mà bạn thấy, nên đánh giá màu ánh sáng qua kính sẽ lệch. Khi cần quan sát màu, nên nhìn qua kính trong suốt hoặc nhìn ảnh xem trước trên màn hình máy. Kính đúng độ không màu thì không ảnh hưởng.
Mắt nhìn được nhiều mức sáng hơn máy ảnh bao nhiêu lần?
Không có một con số duy nhất, vì mắt tự thích nghi theo thời gian và theo từng vùng nhìn, còn cảm biến máy ảnh khác nhau tuỳ đời máy. Điều chắc chắn là trong một cái nhìn qua cảnh có cả bóng tối lẫn nắng gắt, mắt và não cho bạn cảm giác thấy rõ cả hai, còn một lần phơi sáng thì thường phải hy sinh một bên.