Tâm lý học Gestalt là trường phái nghiên cứu tri giác ra đời ở Đức đầu thế kỷ 20, với ý tưởng trung tâm: não không ghép hình ảnh từ từng điểm sáng rời rạc mà tự động tổ chức chúng thành những tổng thể có nghĩa. Chữ Gestalt trong tiếng Đức nghĩa là hình dạng, cấu hình. Khi bạn thấy một hàng chấm đều nhau là "một đường", hay thấy ba góc rời là "một hình tam giác", đó là não đang làm việc Gestalt.
Các quy luật gom nhóm của trường phái này, như gần nhau, giống nhau, khép kín, liên tục, đã trở thành bài học vỡ lòng của ngành thiết kế. Bài này nhìn chúng từ phía người xem: chúng sinh ra từ câu hỏi khoa học nào, mắt và não thật sự gom nhóm ra sao, khoa học thần kinh ngày nay giải thích được tới đâu, và chỗ nào vẫn còn tranh luận.
Một trường phái ra đời để phản bác cách nhìn ghép mảnh
Cuối thế kỷ 19, tâm lý học thực nghiệm chịu ảnh hưởng mạnh của quan điểm cho rằng mọi trải nghiệm có thể phân tích thành những cảm giác cơ bản, giống như hoá học phân tích chất thành nguyên tố. Theo quan điểm ấy, nhìn một cái bàn là tổng của vô số cảm giác về màu, độ sáng, vị trí. Hiểu được từng mảnh thì sẽ hiểu được tổng thể.
Năm 1912, Max Wertheimer công bố nghiên cứu về chuyển động biểu kiến: hai vạch sáng bật tắt nối tiếp ở hai vị trí, với khoảng cách thời gian phù hợp, được thấy như một vạch đang di chuyển. Không có cảm giác "chuyển động" nào trong từng vạch riêng lẻ, vậy mà người xem thấy chuyển động rõ ràng. Với Wertheimer, đây là bằng chứng rằng tri giác có những thuộc tính của tổng thể không thể suy ra từ các phần.
Cùng với hai đồng nghiệp Wolfgang Köhler và Kurt Koffka, Wertheimer xây dựng trường phái Gestalt, gắn với Berlin và Frankfurt trong những năm 1920. Câu thường được trích là "tổng thể lớn hơn tổng các phần", nhưng Koffka từng nhấn mạnh cách nói chính xác hơn: tổng thể khác tổng các phần, nghĩa là nó có tính chất riêng. Koffka sang Mỹ từ năm 1927, còn Wertheimer và Köhler rời Đức sau khi phát xít lên nắm quyền. Xa trung tâm gốc, trường phái dần nhạt đi như một phong trào, nhưng các phát hiện về gom nhóm thì ở lại.
Các quy luật gom nhóm mà ai cũng đang dùng mỗi ngày
Gần nhau. Những thứ đứng gần nhau được thấy là một nhóm. Trên một tờ đơn, nhãn "Họ và tên" đặt sát ô điền bên dưới thì mắt hiểu chúng đi với nhau; đặt cách đều giữa hai ô thì người điền phải đoán.
Giống nhau. Những thứ cùng màu, cùng hình, cùng cỡ, cùng độ đậm được gom thành nhóm, kể cả khi đứng xen kẽ với thứ khác. Trên bản đồ tuyến xe buýt, các trạm cùng màu được hiểu là cùng một tuyến dù rải khắp thành phố.
Khép kín. Mắt tự lấp chỗ hở để thấy một hình hoàn chỉnh. Một vòng tròn bị đứt vài đoạn vẫn được thấy là vòng tròn. Nhiều biểu tượng đơn giản dựa vào điều này: vài nét gợi ý là đủ để não vẽ nốt phần còn lại.
Liên tục. Mắt ưa đi theo đường cong hay đường thẳng mượt nhất. Hai đường cắt nhau hình chữ X được thấy là hai đường chéo, không phải bốn đoạn gặp nhau ở giữa. Dây điện chằng chịt trên cột điện vẫn được mắt lần theo từng sợi nhờ quy luật này.
Chung số phận. Những thứ chuyển động cùng hướng, cùng tốc độ được gom thành một nhóm. Một đàn cá đổi hướng cùng lúc trông như một khối; một chiếc xe máy chạy ngược dòng nổi lên ngay giữa dòng xe.
Hình và nền. Não luôn tách cảnh thành vật được nhìn và phần nền phía sau. Nhà tâm lý học Đan Mạch Edgar Rubin nghiên cứu kỹ hiện tượng này năm 1915 với những hình có thể đọc theo hai cách. Vùng nhỏ hơn, khép kín, nằm phía dưới thường được thấy là hình.
Đơn giản nhất. Còn gọi là quy luật Prägnanz: trong nhiều cách tổ chức có thể, não chọn cách đơn giản, đều đặn, ổn định nhất. Đây vừa là nguyên lý bao trùm vừa là điểm bị phê bình nhiều nhất, vì "đơn giản" khó định nghĩa chặt.
Những quy luật được bổ sung về sau
Danh sách quy luật không dừng ở những năm 1920. Vào thập niên 1990, nhà khoa học nhận thức Stephen Palmer và cộng sự mô tả thêm hai nguyên lý có sức mạnh lớn trong thực tế. Thứ nhất là vùng chung: những thứ nằm trong cùng một khung, một nền màu, một đường viền được thấy là một nhóm, và sức gom này thường thắng cả khoảng cách. Hai món đứng xa nhau nhưng cùng nằm trong một ô có nền xám vẫn thuộc về nhau trong mắt người xem.
Thứ hai là nối liền: những thứ được nối với nhau bằng một nét vẽ được gom thành nhóm mạnh hơn cả giống màu hay gần nhau. Một sơ đồ tổ chức nối các ô bằng đường kẻ, một biểu đồ đường nối các điểm dữ liệu, đều tận dụng nguyên lý này.
Điều đáng chú ý là các quy luật có thể cạnh tranh nhau. Khi gần nhau kéo về một hướng còn giống màu kéo về hướng khác, kết quả tuỳ vào độ mạnh tương đối của từng tín hiệu. Các thí nghiệm hiện đại đo được sự cạnh tranh ấy, cho thấy gom nhóm không phải một bộ luật cứng mà là sự cân nhắc liên tục giữa nhiều gợi ý. Người thiết kế khi đặt hai món gần nhau nhưng tô khác màu đang vô tình tạo ra một cuộc giằng co trong mắt người xem.
Khoa học thần kinh giải thích được tới đâu
Lời phê bình lớn nhất dành cho trường phái Gestalt là các quy luật mô tả rất hay nhưng không giải thích cơ chế. Köhler từng đề xuất rằng não có những "trường điện" phản ánh hình dạng của vật được nhìn. Ý tưởng này bị bác bỏ qua thí nghiệm vào thập niên 1950, khi người ta đặt các dải kim loại hay chèn vật cách điện vào vỏ não động vật mà khả năng nhận hình gần như không bị ảnh hưởng.
Từ khi David Hubel và Torsten Wiesel phát hiện các tế bào thần kinh ở vỏ não thị giác phản ứng chọn lọc với đường nét theo một hướng nhất định, khoa học có lối vào cụ thể hơn. Các nghiên cứu sau đó cho thấy những tế bào nhạy với các đoạn nét gần nhau, cùng hướng, có liên kết hỗ trợ lẫn nhau. Đây là cơ sở thần kinh khả dĩ cho quy luật liên tục: một chuỗi đoạn nét xếp nối đuôi nhau dễ "kết nối" trong não hơn những đoạn xếp lộn xộn.
Nhiều nhà nghiên cứu cũng giải thích các quy luật Gestalt theo hướng thống kê: trong thế giới thật, những điểm gần nhau và cùng màu thường thuộc về cùng một vật, nên não học được cách đặt cược như vậy. Quan điểm này coi gom nhóm là suy đoán khôn ngoan dựa trên kinh nghiệm, không phải luật bẩm sinh tuyệt đối. Đến nay, mức độ bẩm sinh hay học được của từng quy luật vẫn là chủ đề đang nghiên cứu.
Gom nhóm ngoài đời: chỗ giúp mắt và chỗ đánh lừa mắt
Các quy luật Gestalt hoạt động ở mọi nơi có nhiều thứ cần nhìn cùng lúc. Bảng dưới gom vài tình huống đời thường để thấy cùng một quy luật có thể giúp hoặc gây nhầm, tuỳ cách sắp đặt.
| Tình huống | Quy luật đang chạy | Khi giúp | Khi gây nhầm |
|---|---|---|---|
| Kệ hàng trong siêu thị | Gần nhau, vùng chung | Thẻ giá đặt ngay dưới đúng món | Thẻ giá nằm giữa hai món, khách đọc nhầm giá món bên cạnh |
| Tờ khai, biểu mẫu | Gần nhau | Nhãn sát ô cần điền | Nhãn cách đều hai ô, người điền ghi lệch một dòng |
| Bảng công tắc đèn | Gần nhau, liên tục | Công tắc xếp theo đúng vị trí đèn trong phòng | Một hàng công tắc giống hệt nhau, phải bật thử mới biết |
| Bản đồ tuyến xe | Giống nhau, nối liền | Mỗi tuyến một màu, đường nối liền mạch | Hai tuyến màu gần giống nhau, chạy song song |
| Bảng thông tin trên bao bì | Vùng chung | Thành phần, hạn dùng gom trong một khung | Cảnh báo nằm lọt trong khung quảng cáo, bị lướt qua |
Điểm chung: khi cách sắp xếp thị giác trùng với cách tổ chức thực của thông tin, người xem hiểu ngay mà không cần đọc kỹ. Khi hai thứ lệch nhau, mắt vẫn gom nhóm theo luật của nó, và người xem hiểu sai một cách rất tự tin.
Hiểu lầm hay gặp khi nói về Gestalt
Hiểu lầm thứ nhất: coi các quy luật Gestalt là "nguyên tắc thẩm mỹ" do giới thiết kế đặt ra. Thực ra chúng là phát hiện của tâm lý học thực nghiệm về cách tri giác vận hành, có trước khi được đưa vào giáo trình thiết kế. Việc người thiết kế dùng chúng không biến chúng thành quy ước tuỳ chọn; mắt người xem vẫn gom nhóm dù người làm có biết hay không.
Hiểu lầm thứ hai: nghĩ rằng có một danh sách quy luật chuẩn, cố định. Mỗi giáo trình liệt kê một kiểu, từ năm đến hơn mười quy luật, vì các tác giả gộp hoặc tách khác nhau. Điều quan trọng là hiểu cơ chế chung: não dùng gợi ý về khoảng cách, đặc điểm, khung bao, đường nối, chuyển động để đoán thứ gì thuộc về thứ gì.
Hiểu lầm thứ ba: tin rằng trường phái Gestalt đã lỗi thời. Phong trào học thuật mang tên này đã kết thúc, nhưng câu hỏi nó đặt ra, làm sao não biến những điểm sáng rời rạc thành vật thể, vẫn là một trong những câu hỏi trung tâm của khoa học thị giác. Các mô hình thị giác máy tính hiện đại cũng phải giải quyết đúng bài toán phân vùng và gom nhóm mà Wertheimer đặt ra hơn một trăm năm trước.
Câu hỏi thường gặp
Gestalt đọc là gì và có từ tiếng Việt tương đương không?
Gestalt là từ tiếng Đức, thường đọc gần như "ghê-stan". Chưa có từ tiếng Việt thống nhất; tài liệu hay dịch là "cấu trúc tổng thể" hoặc "hình thể". Trong tâm lý học và thiết kế, người ta thường giữ nguyên chữ Gestalt để tránh hiểu lệch.
Quy luật Gestalt có đúng với mọi nền văn hoá không?
Các quy luật cơ bản như gần nhau, giống nhau, liên tục được quan sát rộng rãi ở nhiều nhóm người và cả ở một số loài động vật. Tuy vậy, có nghiên cứu cho thấy thói quen chú ý vào tổng thể hay chi tiết khác nhau đôi chút giữa các nền văn hoá, nên mức độ mạnh yếu có thể dao động.
Trẻ nhỏ có gom nhóm hình ảnh như người lớn không?
Nghiên cứu trên trẻ sơ sinh cho thấy một số kiểu gom nhóm xuất hiện rất sớm trong vài tháng đầu, trong khi một số kiểu khác như gom theo hình dạng phức tạp phát triển dần theo tuổi. Điều này gợi ý gom nhóm vừa có phần bẩm sinh, vừa được hoàn thiện qua kinh nghiệm nhìn.
Gestalt liên quan gì tới liệu pháp Gestalt trong tâm lý trị liệu?
Liệu pháp Gestalt do Fritz Perls phát triển vào giữa thế kỷ 20 mượn tên và một số ý niệm về tổng thể, nhưng là lĩnh vực khác, thuộc về trị liệu. Các quy luật gom nhóm thị giác trong bài này thuộc về tâm lý học tri giác, không phải liệu pháp đó.
Làm sao biết một bố cục đang gom nhóm sai?
Cách đơn giản là nheo mắt hoặc lùi xa cho hình nhoè đi, rồi xem các khối nào dính vào nhau. Nếu những thứ khác nghĩa lại dính thành một khối, hay một nhóm cùng nghĩa bị tách rời, bố cục đang khiến mắt gom nhóm khác với ý của nội dung.
Máy tính có nhìn theo kiểu Gestalt không?
Các hệ thống thị giác máy tính phải giải bài toán gom nhóm và tách hình khỏi nền, nhưng cách chúng làm khác não người. Một số nghiên cứu thấy mạng học sâu đôi khi bỏ lỡ gom nhóm mà người thấy ngay, và ngược lại, nên đây vẫn là vùng so sánh đang được nghiên cứu.