Một đoàn tàu đang chạy nhanh nhìn từ đường ngang thường trông như đang bò chậm rãi, và đó là một trong những ảo giác nguy hiểm nhất mà mắt người gặp hằng ngày. Các nhà nghiên cứu tâm lý giao thông gọi đây là ảo giác kích thước – tốc độ: cùng một tốc độ thật, vật to hơn trông như đi chậm hơn vật nhỏ.
Ở chiều ngược lại, một chiếc xe máy đang lao tới ngã tư lại dễ bị người lái ô tô đánh giá là còn xa, đến muộn hơn thực tế. Hai sai lệch này, một với vật lớn và một với vật nhỏ, có mặt trong rất nhiều tình huống giao thông ở Việt Nam. Bài này giải thích vì sao mắt mắc lỗi, những gì nghiên cứu đã ghi nhận và các thói quen quan sát giúp bạn không phải dựa vào cảm giác.
Mắt ước lượng tốc độ của vật đang lao tới ra sao
Khi một vật tiến thẳng về phía bạn, nó gần như không dịch chuyển ngang trong tầm nhìn. Thông tin chính để đoán tốc độ và thời điểm nó tới là việc hình ảnh của nó lớn dần lên. Các nhà nghiên cứu thị giác gọi tốc độ phình to này là một tín hiệu cho biết thời gian còn lại trước va chạm. Khi vật còn ở xa, hình ảnh lớn lên rất chậm; chỉ trong vài giây cuối, hình ảnh mới phình to đột ngột.
Điều đó có nghĩa là khi một đoàn tàu còn cách đường ngang vài trăm mét, sự thay đổi kích thước của nó trong mắt bạn rất nhỏ, và não diễn giải là tàu đang đi chậm hoặc còn xa. Khi hình ảnh bắt đầu lớn nhanh, khoảng thời gian còn lại đã rất ngắn. Hiện tượng này đúng với mọi vật lao thẳng tới, nhưng với tàu hoả nó đặc biệt nguy hiểm vì tàu không thể dừng gấp.
Người quan sát đứng bên đường, nhìn tàu chạy ngang qua trước mặt, có thêm thông tin chuyển động ngang nên đoán tốc độ tốt hơn. Nhưng người chuẩn bị băng qua đường ngang thường nhìn tàu từ phía đầu, gần như thẳng hướng, đúng là góc nhìn kém thông tin nhất.
Vật to trông chậm hơn: những gì đã được ghi nhận
Đề xuất của Herschel Leibowitz. Nhà tâm lý học thị giác người Mỹ Herschel Leibowitz, trong bài viết năm 1985 về tai nạn ở đường ngang, đã nêu rằng vật lớn có vẻ di chuyển chậm hơn vật nhỏ ở cùng tốc độ, và cho rằng đây là một nguyên nhân khiến người lái ô tô cố băng qua trước mũi tàu. Ý tưởng này sau đó được nhiều tài liệu an toàn đường sắt trích dẫn.
Giải thích được nêu. Một vật to như đoàn tàu chiếm nhiều chỗ trong tầm nhìn, và mắt dường như đánh giá tốc độ dựa trên tốc độ các chi tiết của vật trôi qua so với chính kích thước của vật. Đoàn tàu dài vài trăm mét đi được một đoạn bằng chiều dài một toa vẫn chỉ là "dịch chuyển một chút" so với toàn bộ đoàn.
Ví dụ quen thuộc. Máy bay chở khách cỡ lớn khi hạ cánh trông như đang trôi lơ lửng chậm rãi, dù tốc độ thực tế lớn hơn ô tô trên cao tốc nhiều lần. Xe tải container chạy trên quốc lộ cũng thường bị đánh giá là chậm hơn xe con cùng tốc độ.
Mức độ chắc chắn. Hiện tượng được mô tả rộng rãi và có thí nghiệm ủng hộ, nhưng độ lớn của sai lệch thay đổi theo điều kiện quan sát. Điều nên giữ lại là: cảm giác "tàu còn chậm, kịp qua" không đáng tin.
Xe nhỏ trông như còn xa: chiều ngược lại ở ngã tư
Một nhóm nghiên cứu tâm lý giao thông công bố năm 2005 đã thử cho người lái xem video các phương tiện có kích thước khác nhau đang tiến lại, rồi bấm nút vào thời điểm họ nghĩ phương tiện sẽ tới vị trí của mình. Kết quả cho thấy với xe nhỏ như xe máy, người tham gia có xu hướng đoán thời điểm tới muộn hơn so với xe lớn chạy cùng tốc độ. Nói cách khác, xe máy bị coi là còn xa hơn thực tế.
Lý do được nêu cũng liên quan đến tín hiệu phình to: một vật nhỏ ở cùng khoảng cách chiếm ít chỗ trong tầm nhìn hơn, và sự lớn dần của nó khó nhận thấy hơn. Người lái ô tô chuẩn bị rẽ hoặc ra khỏi ngõ có thể nhìn thấy chiếc xe máy nhưng vẫn quyết định đi vì nghĩ còn đủ thời gian.
Ở Việt Nam, nơi xe máy chiếm phần lớn phương tiện, sai lệch này có mặt ở mọi ngã tư, mọi lối ra từ ngõ nhỏ ra đường lớn. Nó không có nghĩa người lái ô tô vô ý; nó có nghĩa là mắt mọi người đều có xu hướng sai cùng một kiểu, và cách phòng là thói quen chứ không phải cố gắng nhìn kỹ hơn.
Tình huống hay gặp và sai lệch tương ứng
Bảng dưới đây gom những tình huống giao thông mà hai kiểu sai lệch về kích thước và tốc độ dễ xuất hiện, cùng thói quen giúp giảm rủi ro:
| Tình huống | Sai lệch dễ gặp | Thói quen nên có |
|---|---|---|
| Qua đường ngang đường sắt | Tàu trông chậm, tưởng còn kịp | Thấy tàu là dừng chờ, không đua với tàu |
| Vượt xe tải, xe khách trên quốc lộ | Xe lớn đi ngược chiều trông chậm hơn thật | Chỉ vượt khi tầm nhìn rất xa và trống |
| Ô tô rẽ trái qua dòng xe máy | Xe máy trông như còn xa | Đợi thêm một nhịp, nhìn lại lần hai trước khi đi |
| Từ ngõ nhỏ ra đường lớn | Xe nhỏ đến nhanh hơn dự đoán | Dừng hẳn ở mép đường, nhìn hai phía hai lần |
| Người đi bộ qua đường | Xe buýt, xe tải tưởng còn xa và chậm | Qua ở nơi có vạch, đèn; chờ xe lớn đi hẳn |
Điểm chung là không dùng cảm giác "còn kịp" làm căn cứ. Khi không chắc, chờ là lựa chọn rẻ nhất.
Vì sao không thể đua với tàu
Ngoài ảo giác về tốc độ, còn có những sự thật vật lý khiến việc cố băng qua trước tàu đặc biệt nguy hiểm:
- Tàu không dừng gấp được. Một đoàn tàu nặng hàng trăm tấn, bánh thép trên ray thép có độ bám thấp, cần quãng đường rất dài để dừng hẳn, có thể tới hàng trăm mét hoặc hơn tuỳ tốc độ và tải. Khi người lái tàu thấy bạn thì thường đã quá muộn.
- Tàu không đánh lái được. Tàu chỉ đi theo ray. Mọi việc né tránh đều phải do người trên đường làm.
- Tàu rộng hơn ray. Thân toa nhô ra hai bên ray, nên đứng sát ray chờ tàu qua vẫn có thể bị va.
- Có thể có tàu thứ hai. Ở đoạn có nhiều đường ray, một đoàn tàu đi qua có thể che khuất đoàn khác chạy ngược chiều.
- Tiếng còi và tiếng động đến muộn. Trong cabin ô tô đóng kín, mở nhạc, hoặc khi đội mũ bảo hiểm trong gió, bạn có thể không nghe thấy tàu cho tới khi rất gần.
Những điều trên là thường thức an toàn chung. Quy định cụ thể về đường ngang, tín hiệu và nghĩa vụ của người tham gia giao thông được nêu trong luật và các văn bản về giao thông đường bộ, đường sắt hiện hành.
Thói quen quan sát ở đường ngang
Vì mắt dễ sai, an toàn ở đường ngang dựa vào một chuỗi thói quen cố định, làm như nhau mỗi lần, không phụ thuộc vào việc bạn cảm thấy tàu xa hay gần:
- Giảm tốc từ xa khi thấy biển báo đường ngang, tắt nhạc hoặc hạ cửa kính nếu đi ô tô để nghe được tiếng còi.
- Dừng hẳn trước vạch dừng hoặc cách ray một khoảng an toàn khi có đèn đỏ nhấp nháy, chuông, rào chắn đang hạ, hoặc khi đường ngang không có người gác.
- Nhìn cả hai phía dọc theo đường ray, nhìn lại lần thứ hai. Nếu thấy tàu ở bất kỳ khoảng cách nào, chờ tàu qua hẳn.
- Chỉ đi khi phía bên kia đường ray có đủ chỗ cho cả chiếc xe của bạn. Không dừng xe trên ray vì kẹt xe phía trước.
- Nếu xe chết máy trên ray, đưa mọi người ra khỏi xe ngay, đi xa khỏi ray theo hướng chếch về phía tàu đang tới để tránh mảnh vỡ, rồi báo cho người có trách nhiệm.
Với trẻ em và người lớn tuổi đi bộ gần đường sắt, nhắc rõ rằng tàu luôn nhanh hơn mình nghĩ. Giải thích ngắn gọn về ảo giác kích thước – tốc độ thường giúp lời dặn dễ nhớ hơn là chỉ nói "phải cẩn thận".
Ban đêm, sương mù và mưa: sai lệch nặng thêm
Ban ngày, ngoài kích thước, mắt còn dựa vào nhiều chi tiết xung quanh để đoán khoảng cách của một chiếc xe: nó đi qua cột điện nào, cây nào, che khuất ngôi nhà nào. Ban đêm, những chi tiết đó chìm vào bóng tối. Thứ còn lại chủ yếu là một hoặc hai đốm đèn pha. Đoán khoảng cách và tốc độ chỉ dựa vào độ sáng và khoảng cách giữa hai đèn khó hơn nhiều, và sai số lớn hơn.
Với tàu hoả, đèn pha đầu máy thường là một nguồn sáng mạnh ở giữa. Một đốm sáng đơn lẻ không cho thông tin bề ngang để mắt theo dõi nó lớn dần, nên người đứng ở đường ngang khó biết đèn còn cách một cây số hay ba trăm mét. Đèn quá sáng còn có thể làm loá, khiến mắt càng khó ước lượng.
Sương mù và mưa làm mọi vật trông mờ hơn, và não có thói quen coi vật mờ là vật ở xa. Kết quả là trong sương, xe cộ và tàu hoả dễ bị đánh giá là xa hơn thực tế, tức là đến sớm hơn bạn nghĩ. Trong những điều kiện này, cách an toàn là giảm hẳn tốc độ, dừng lâu hơn ở đường ngang và ngã tư, và chỉ đi khi không thấy đèn nào tiến lại. Nếu thấy đèn mà không chắc nó xa hay gần, hãy coi như nó đang ở gần.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tàu hoả nhìn từ xa trông như đi rất chậm?
Khi tàu lao thẳng về phía bạn, hình ảnh của nó chỉ lớn dần rất chậm cho đến vài giây cuối. Thêm vào đó, vật lớn thường trông như di chuyển chậm hơn vật nhỏ cùng tốc độ. Hai yếu tố này làm cảm giác về tốc độ của tàu thấp hơn thực tế.
Ảo giác kích thước – tốc độ là gì?
Đó là hiện tượng vật lớn trông như di chuyển chậm hơn vật nhỏ khi cả hai có cùng tốc độ thật. Hiện tượng được nhà tâm lý học Herschel Leibowitz nêu trong bối cảnh tai nạn ở đường ngang và hay được nhắc trong tài liệu an toàn đường sắt.
Người lái ô tô có hay đánh giá sai tốc độ xe máy không?
Một số nghiên cứu cho thấy người lái có xu hướng đoán xe nhỏ đến muộn hơn thực tế so với xe lớn cùng tốc độ. Vì vậy khi rẽ qua dòng xe máy, nên đợi thêm một nhịp và nhìn lại lần hai thay vì tin vào ấn tượng đầu tiên.
Tàu hoả cần bao xa để dừng hẳn?
Tuỳ khối lượng đoàn tàu, tốc độ, điều kiện ray, nhưng quãng đường dừng thường rất dài, có thể hàng trăm mét hoặc hơn. Con số cụ thể của từng loại tàu do ngành đường sắt tính toán. Điều cần nhớ là tàu không thể dừng kịp khi thấy người trên ray.
Nếu xe chết máy trên đường ray thì làm gì?
Ưu tiên đưa mọi người ra khỏi xe ngay và đi xa khỏi ray, không cố đẩy hay nổ máy lại khi có dấu hiệu tàu tới. Đi chếch về phía tàu đang tới để tránh mảnh vỡ văng theo hướng tàu chạy, rồi báo cho người gác hoặc cơ quan chức năng.
Đi bộ qua đường ngang có cần dừng lại không?
Có. Người đi bộ cũng bị ảo giác tốc độ như người lái xe. Nên dừng lại, nhìn hai phía dọc đường ray, lắng nghe, và chỉ qua khi không thấy tàu. Tuyệt đối không đi dọc theo đường ray hay ngồi gần ray.