Thiết kế thân thiện với người mù màu không có nghĩa là bỏ màu, mà là không để màu một mình mang thông tin quan trọng. Khi đèn trạng thái chỉ khác nhau ở đỏ và xanh lá, khi bản đồ chỉ phân biệt khu vực bằng sắc độ, khi bài kiểm tra ghi "chọn ô màu xanh", một bộ phận người xem sẽ bị bỏ lại. Cách sửa thường đơn giản: thêm chữ, hình dạng, hoa văn, hoặc chọn những cặp màu chênh lệch độ sáng rõ.
Bài này giải thích người mù màu thấy gì ở mức đủ để thiết kế đúng, những cặp màu hay gây lẫn, bảng màu được thiết kế riêng cho mọi người cùng đọc, và một quy trình kiểm trước khi in hoặc đăng. Bài không dùng để tự kiểm tra hay chẩn đoán mắt; ai nghi ngờ mình nhìn màu khác thường nên khám ở cơ sở nhãn khoa.
Người mù màu thấy gì: chuyện về tế bào nón
Người nhìn màu bình thường có ba loại tế bào nón, nhạy với sóng dài, sóng trung và sóng ngắn. Màu sắc được não tính ra từ tỉ lệ tín hiệu giữa ba loại này. Ở người mù màu phổ biến nhất, loại nón sóng dài hoặc sóng trung bị thiếu, hoặc có nhưng độ nhạy lệch về gần loại kia. Khi đó, khả năng so sánh đỏ với lục bị suy giảm, nên các màu chỉ khác nhau theo trục đỏ – lục trông gần giống nhau.
Thuật ngữ "mù màu" dễ gây hiểu lầm. Hầu hết người mù màu vẫn thấy nhiều màu, chỉ là bảng màu của họ hẹp hơn theo một trục. Nhóm phổ biến nhất là yếu nhạy sóng trung, mức độ từ nhẹ đến nặng; nhiều người ở mức nhẹ chỉ phát hiện khi được kiểm tra. Mù màu hoàn toàn, chỉ thấy sáng tối, là trường hợp rất hiếm.
Dạng đỏ – lục di truyền liên kết với nhiễm sắc thể X, nên nam giới gặp nhiều hơn nữ giới rõ rệt. Ở các nhóm dân gốc Bắc Âu, tỉ lệ thường được nêu là khoảng 8% nam giới và khoảng 0,5% nữ giới; các khảo sát ở châu Á thường cho tỉ lệ thấp hơn đôi chút. Dù con số chính xác ở Việt Nam là bao nhiêu, trong một lớp học, một văn phòng vài chục người, khả năng có ít nhất một người nhìn màu khác thường là đáng kể. Dạng thiếu nón sóng ngắn, lẫn xanh lam – vàng, hiếm hơn nhiều.
Những cặp màu hay gây lẫn nhất
Bảng dưới liệt kê các cặp màu mà người mù màu đỏ – lục hay khó phân biệt, kèm ví dụ nơi chúng hay xuất hiện. Điểm chung là chúng khác nhau chủ yếu theo trục đỏ – lục, trong khi độ sáng gần nhau.
| Cặp màu | Vì sao dễ lẫn | Nơi hay gặp |
|---|---|---|
| Đỏ và xanh lá | Khác nhau gần như hoàn toàn theo trục đỏ – lục | Đèn trạng thái đúng/sai, tăng/giảm trong bảng số, biểu đồ |
| Xanh lá và nâu, cam và vàng ngả lục | Cùng độ sáng, khác trục đỏ – lục | Bản đồ, biểu đồ nhiều nhóm |
| Xanh lam và tím | Tím là xanh lam có thêm đỏ; khi đỏ yếu, tím thành xanh lam | Liên kết đã bấm và chưa bấm, phân loại danh mục |
| Hồng và xám | Hồng nhạt mất phần đỏ trông như xám nhạt | Ô đánh dấu, nền vùng chọn |
| Đỏ và đen (với dạng thiếu nón sóng dài) | Đỏ trông tối đi nhiều | Chữ đỏ trên nền tối, đèn báo đỏ trên mặt máy đen |
Cần nhớ rằng nhiều người mù màu vẫn phân biệt được một số cặp này khi diện tích lớn và đặt sát nhau, nhưng thất bại khi diện tích nhỏ, như một chấm trên biểu đồ, một chữ, một vạch mảnh. Màu càng chiếm ít chỗ, khả năng phân biệt càng giảm, kể cả với người nhìn màu bình thường.
Nguyên tắc cốt lõi: mã hoá kép
Màu luôn đi cùng một kênh thứ hai. Nếu màu xanh lá nghĩa là đạt và đỏ là chưa đạt, hãy thêm dấu tích và dấu chéo, hoặc chữ "Đạt", "Chưa đạt". Người nhìn màu bình thường được lợi từ tốc độ của màu, người mù màu đọc được kênh thứ hai.
Hình dạng và vị trí là kênh mạnh. Đèn giao thông dựa vào vị trí cố định của từng đèn. Biển báo dựa vào hình tam giác, hình tròn, hình bát giác. Trên biểu đồ đường, mỗi đường có thể có kiểu điểm đánh dấu riêng như tròn, vuông, tam giác.
Hoa văn thay cho vùng màu phẳng. Bản đồ và biểu đồ cột nhiều nhóm có thể dùng gạch chéo, chấm, kẻ sọc kết hợp với màu. Cách này cũng giữ được thông tin khi tài liệu bị in trắng đen hoặc photo.
Ghi nhãn trực tiếp thay vì chú giải tách rời. Thay vì bắt người xem dò màu giữa chú giải và biểu đồ, đặt tên nhóm ngay cạnh đường hay khối tương ứng. Việc so màu giữa hai vị trí cách xa là thao tác khó nhất với người mù màu, và cũng tốn công với người nhìn màu bình thường.
Chênh lệch độ sáng giữa các màu. Khi buộc phải dùng nhiều màu, chọn sao cho chúng khác nhau rõ về độ sáng, không chỉ về sắc độ. Ví dụ dùng xanh lam đậm và cam nhạt thay vì đỏ tươi và xanh lá tươi.
Bảng màu Okabe – Ito: tám màu cho mọi người cùng đọc
Năm 2002, hai nhà nghiên cứu Nhật Bản Masataka Okabe và Kei Ito công bố một bảng màu được thiết kế để người nhìn màu bình thường và người mù màu các dạng phổ biến đều phân biệt được. Bảng gồm tám màu: đen, cam, xanh da trời, xanh lục ngả lam, vàng, xanh lam, đỏ son và tím ngả đỏ. Các màu được chọn sao cho khác nhau cả về sắc độ lẫn độ sáng, và không có cặp nào chỉ khác nhau theo trục đỏ – lục.
Bảng màu này được dùng rộng rãi trong biểu đồ khoa học và đã được nhiều phần mềm vẽ đồ thị đưa vào như một lựa chọn sẵn có. Giá trị của nó không nằm ở tám màu cụ thể mà ở cách chọn: thay đỏ – xanh lá bằng đỏ son – xanh da trời, thay các tông xanh lá gần nhau bằng những màu cách xa nhau trên cả hai trục màu.
Có hai lưu ý khi dùng. Thứ nhất, tám màu là giới hạn trên thực tế cho bất kỳ bảng màu phân loại nào; quá số đó, ngay cả người nhìn màu bình thường cũng khó nhớ màu nào ứng với nhóm nào, và nên chuyển sang ghi nhãn trực tiếp. Thứ hai, màu vàng trong bảng có độ sáng rất cao, không nên dùng cho chữ hay đường mảnh trên nền trắng.
Quy trình kiểm một bản thiết kế trước khi in hoặc đăng
Bạn không cần biết người xem nào mù màu. Kiểm theo các bước sau là đủ để bản thiết kế đọc được với số đông.
- Liệt kê những chỗ màu đang mang nghĩa. Màu nào nghĩa là gì: đạt/không đạt, nhóm A/nhóm B, tăng/giảm. Chỗ nào màu chỉ để trang trí thì không cần kiểm kỹ.
- Với mỗi chỗ mang nghĩa, hỏi: nếu bỏ màu đi, còn kênh nào cho biết nghĩa không. Nếu không, thêm chữ, hình dạng, hoa văn hoặc vị trí.
- Chuyển bản thiết kế sang thang xám. Các nhóm còn phân biệt được bằng độ sáng không? Nếu hai nhóm thành cùng một màu xám, đổi một trong hai.
- Dùng công cụ mô phỏng mù màu. Nhiều trình duyệt, phần mềm thiết kế và ứng dụng điện thoại có chế độ mô phỏng các dạng mù màu phổ biến. Xem bản thiết kế qua ít nhất hai dạng đỏ – lục chính.
- Kiểm phần nhỏ nhất. Chấm nhỏ trên biểu đồ, chữ màu, vạch mảnh là nơi hay thất bại; nếu cần, làm chúng to hơn hoặc dày hơn.
- Hỏi người thật nếu có thể. Nếu trong nhóm làm việc có người nhìn màu khác thường và họ sẵn lòng xem giúp, ý kiến của họ quý hơn mọi công cụ mô phỏng.
Công cụ mô phỏng chỉ là ước lượng; mỗi người mù màu có mức độ khác nhau, và mô phỏng không tái hiện được hoàn toàn trải nghiệm của họ. Vì thế mã hoá kép luôn an toàn hơn chỉ đổi màu cho "qua" mô phỏng.
Biểu mẫu, lớp học và trong nhà: những chỗ hay quên
Màu cũng hay bị dùng như cách duy nhất để báo lỗi trên biểu mẫu: ô điền sai chỉ đổi viền sang đỏ, không có dòng chữ nào giải thích. Người nhìn màu kém thấy ô đó gần như không đổi, bấm gửi lại nhiều lần mà không hiểu vì sao. Một dòng chữ ngắn ngay dưới ô, nói rõ sai chỗ nào, giải quyết được cho mọi người.
Ở trường, rất nhiều tài liệu học tập dựa vào màu: bản đồ, sơ đồ, phiếu bài tập "tô màu đỏ vào hình tròn", bảng phấn màu, bút dạ màu trên bảng trắng. Một học sinh mù màu nhẹ có thể chưa từng biết mình nhìn khác bạn, và chỉ thấy mình hay "làm sai" những bài liên quan tới màu. Giáo viên không cần, và không nên, đoán hay chẩn đoán em nào mù màu; chỉ cần thiết kế tài liệu có mã hoá kép là mọi em đều làm được.
Phấn đỏ và phấn xanh lá trên bảng xanh là ví dụ kinh điển: với nhiều người mù màu đỏ – lục, chữ phấn đỏ trên bảng xanh đậm gần như biến mất. Phấn trắng và vàng cho chênh lệch độ sáng lớn hơn hẳn. Trên bảng trắng, bút đen và xanh lam đậm dễ đọc nhất; bút đỏ, xanh lá, cam nhạt kém hơn.
Ở nhà, những chỗ màu mang nghĩa thường là đèn báo trên thiết bị: đèn sạc đỏ chuyển sang xanh khi đầy, đèn nồi cơm, đèn ổ cắm. Nếu trong nhà có người nhìn màu kém và họ thấy bất tiện, có thể dán nhãn chữ nhỏ cạnh đèn hoặc dựa vào trạng thái nhấp nháy, sáng tắt thay vì màu. Khi nghi ngờ con em hay bản thân nhìn màu khác thường, việc nên làm là đưa đi khám ở cơ sở nhãn khoa, không phải tự kiểm qua các hình trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Mù màu có chữa được không?
Hiện chưa có cách chữa mù màu di truyền được sử dụng rộng rãi. Một số loại kính lọc màu giúp tăng tương phản giữa một số cặp màu với một số người, nhưng không phục hồi khả năng nhìn màu bình thường. Ai quan tâm nên hỏi bác sĩ nhãn khoa để có thông tin đúng với tình trạng của mình.
Có nên tránh hoàn toàn màu đỏ và xanh lá trong thiết kế không?
Không cần tránh hoàn toàn. Có thể dùng đỏ và xanh lá nếu chúng khác nhau rõ về độ sáng và luôn có kênh thứ hai như chữ, biểu tượng. Điều cần tránh là để cặp đỏ – xanh lá cùng độ sáng làm nhiệm vụ duy nhất phân biệt thông tin quan trọng.
Bảng màu Okabe – Ito có phù hợp cho mọi loại biểu đồ không?
Bảng này hợp với dữ liệu phân loại, tức các nhóm không có thứ tự. Với dữ liệu có thứ tự như nhiệt độ, mật độ, nên dùng dải màu đi từ nhạt tới đậm theo độ sáng tăng dần, vì độ sáng là kênh mà người mù màu vẫn đọc tốt.
Người mù màu có được lái xe không?
Quy định về sức khoẻ người lái xe do cơ quan có thẩm quyền ban hành và có thể thay đổi, nên cần kiểm văn bản hiện hành và khám theo quy định. Về mặt thị giác, nhiều người mù màu đỏ – lục vẫn nhận biết đèn tín hiệu nhờ vị trí và độ sáng của đèn.
Vì sao liên kết trên trang web không nên chỉ khác màu chữ thường?
Liên kết màu xanh lam giữa chữ đen có thể khó phân biệt với người nhìn màu kém hoặc người lớn tuổi có thuỷ tinh thể ngả vàng, nhất là khi xanh lam rất đậm. Thêm gạch chân hoặc chữ đậm cho liên kết giúp ai cũng nhận ra mà không phải dựa vào màu.
Thiết kế cho người mù màu có làm sản phẩm kém đẹp đi không?
Thường là không. Những bảng màu thân thiện vẫn có thể rất đẹp, và mã hoá kép bằng chữ, hình, hoa văn thường làm bố cục rõ ràng hơn với mọi người. Điều thay đổi chủ yếu là thói quen chọn cặp đỏ – xanh lá theo phản xạ.