NhinThay.comNhìn Thấy
Thị giác trong thiết kế

Vì sao một chi tiết khác màu nhảy vào mắt ngay: tìm kiếm thị giác và hiệu ứng nổi bật

Mắt tìm một thứ giữa đám đông thế nào: đặc điểm nào nổi lên tức thì, khi nào phải dò từng món, và vì sao nhấn mạnh mọi thứ là không nhấn được gì.

Wide aerial view of a rice field in Dong Thap with one red conical hat among many pale ones, farmers bending far apart, early morning haze

Một chiếc nón đỏ giữa cánh đồng nón trắng được mắt tìm thấy gần như tức thì, dù cánh đồng có mười người hay một trăm người. Nhưng nếu phải tìm một chiếc nón trắng có quai đỏ giữa những chiếc nón trắng quai xanh và nón đỏ quai trắng, mắt phải dò từng chiếc, và càng đông người càng lâu. Khác biệt đó là nền tảng của ngành nghiên cứu tìm kiếm thị giác.

Hiểu cơ chế này giúp giải thích nhiều chuyện đời thường: vì sao đèn báo lỗi trên bảng điều khiển phải khác màu với mọi đèn còn lại, vì sao một trang tô đỏ khắp nơi lại không ai thấy chỗ cần thấy, vì sao người dùng mạng bỏ qua khung quảng cáo dù nó sặc sỡ. Bài này đi từ thí nghiệm gốc tới cách dùng đúng chỗ.

Hai kiểu tìm: nổi lên tức thì và dò từng món

Năm 1980, nhà tâm lý học Anne Treisman và Garry Gelade công bố một loạt thí nghiệm trở thành kinh điển. Người tham gia nhìn một màn hình có nhiều ký hiệu và phải trả lời thật nhanh có hay không một ký hiệu mục tiêu. Khi mục tiêu khác các ký hiệu còn lại ở một đặc điểm đơn, ví dụ là ký hiệu màu xanh giữa toàn ký hiệu màu nâu, thời gian trả lời gần như không đổi dù số ký hiệu gây nhiễu tăng lên. Mục tiêu "nổi lên", người tham gia không cần nhìn lần lượt.

Khi mục tiêu chỉ khác ở sự kết hợp của hai đặc điểm, ví dụ một chữ T màu xanh giữa những chữ T màu nâu và chữ X màu xanh, thời gian trả lời tăng đều theo số ký hiệu. Không đặc điểm đơn nào tách được mục tiêu, nên mắt và sự chú ý phải đi qua từng món. Khi mục tiêu không có mặt, người tham gia còn mất lâu hơn nữa, vì phải dò hết mới dám trả lời là không có.

Treisman giải thích bằng thuyết tích hợp đặc điểm: ở giai đoạn đầu, não xử lý song song những đặc điểm cơ bản như màu, hướng nét, kích thước trên toàn bộ trường nhìn. Nhưng để "dán" các đặc điểm lại thành một vật cụ thể, như biết màu xanh này thuộc về chữ T kia, cần sự chú ý tập trung, mà sự chú ý thì chỉ đi được từng chỗ một. Các nghiên cứu sau này, đặc biệt mô hình tìm kiếm có định hướng của Jeremy Wolfe, chỉnh lại rằng ranh giới giữa hai kiểu tìm không tuyệt đối: thông tin đặc điểm ở giai đoạn đầu vẫn hướng sự chú ý tới những chỗ khả nghi, nên tìm kết hợp thường nhanh hơn dò ngẫu nhiên.

Đặc điểm nào nổi lên mạnh, đặc điểm nào yếu

Không phải mọi khác biệt đều nổi lên như nhau. Bảng sau tổng hợp mức độ dẫn hướng sự chú ý của một số đặc điểm thường gặp, theo các tổng quan nghiên cứu tìm kiếm thị giác. Mức độ ở đây mang tính so sánh, không phải con số đo được cho mọi hoàn cảnh.

Đặc điểmMức nổi lênGhi chú khi dùng
Màu sắc (khác hẳn sắc độ)MạnhHiệu quả khi chỉ một hai thứ mang màu khác; mất tác dụng với người mù màu nếu chỉ khác đỏ – lục
Chuyển động, nhấp nháyRất mạnhKéo mắt cả ở thị giác ngoại vi; dùng nhiều gây khó chịu và mỏi
Kích thướcMạnhMột khối to giữa khối nhỏ nổi rõ; nhiều cỡ lộn xộn thì triệt tiêu nhau
Hướng nét (nghiêng, đứng)Khá mạnhMột vạch nghiêng giữa vạch đứng nổi lên nhanh
Độ sáng, độ tương phảnMạnhHoạt động cả với người nhìn màu kém
Hình dạng chi tiếtYếu đến trung bìnhTròn giữa vuông nổi lên khá; khác biệt nhỏ về chi tiết thì phải dò
Chữ, con số cụ thểYếuMột chữ số khác giữa dãy chữ số gần như luôn phải đọc từng ô

Có một hiện tượng đáng chú ý gọi là bất đối xứng trong tìm kiếm: tìm một thứ có thêm một đặc điểm giữa đám không có thường dễ hơn chiều ngược lại. Một vòng tròn có vạch giữa đám vòng tròn trơn dễ tìm hơn một vòng tròn trơn giữa đám vòng có vạch. Muốn đánh dấu, hãy thêm cho thứ cần tìm, đừng bớt đi.

Cái lạ dễ nhớ: hiệu ứng Von Restorff

Nổi bật không chỉ ảnh hưởng tới việc tìm thấy, mà còn tới việc nhớ. Năm 1933, nhà tâm lý học Hedwig von Restorff mô tả hiện tượng: trong một danh sách các món cùng loại, món khác loại được nhớ tốt hơn hẳn. Một con số chen giữa danh sách các âm tiết vô nghĩa, hay một từ in màu khác giữa các từ in đen, được nhắc lại nhiều hơn khi người tham gia làm bài nhớ.

Hiện tượng này thường được gọi là hiệu ứng cô lập. Nó có một mặt trái ít được nói tới: món nổi bật được nhớ tốt hơn, nhưng các món đứng sát cạnh nó đôi khi bị nhớ kém đi, như thể sự chú ý bị hút hết vào một chỗ. Với người làm tài liệu hướng dẫn, đây là lời nhắc rằng đánh dấu một bước là có thể đẩy các bước lân cận ra khỏi trí nhớ người đọc.

Hiệu ứng Von Restorff cũng giải thích vì sao các tờ hướng dẫn an toàn tách riêng phần cảnh báo vào một khung khác màu, khác nền. Nhưng điều kiện để nó hoạt động là sự khác biệt phải hiếm. Khi mỗi trang có năm khung cảnh báo, khung nào cũng là "khác loại", và không khung nào còn khác loại nữa.

Nhấn mạnh tất cả là không nhấn được gì

Cơ chế nổi lên dựa trên sự tương phản giữa mục tiêu và phần còn lại, không dựa trên độ chói tuyệt đối của mục tiêu. Một chữ đỏ trên trang chữ đen nổi bật vì nó là chữ đỏ duy nhất. Khi người soạn muốn mọi thứ đều quan trọng và tô đỏ, in đậm, gạch chân khắp nơi, thứ duy nhất còn khác biệt là vài chữ thường hiếm hoi.

Ngành hàng không và điều khiển công nghiệp hiểu điều này từ lâu. Bảng điều khiển được thiết kế theo triết lý buồng lái "tối và yên": khi mọi thứ bình thường, hầu như không có đèn nào sáng, nên bất kỳ đèn nào bật lên cũng nổi bật tức thì. Ngược lại, một bảng mà mười đèn cùng sáng thường trực khiến người vận hành quen mắt và dễ bỏ sót chiếc đèn thứ mười một vừa bật.

Hiện tượng mệt mỏi vì báo động trong bệnh viện và nhà máy là phiên bản âm thanh và ánh sáng của cùng vấn đề: khi tín hiệu cảnh báo xuất hiện quá thường xuyên, phần lớn không dẫn tới sự cố gì, người ta học cách phớt lờ chúng. Bài học cho bất kỳ bố cục nào là dành điểm nhấn mạnh nhất cho thứ thật sự cần hành động, và giữ phần còn lại yên tĩnh.

Khi mắt cố tình làm ngơ: mù quảng cáo và mù do không chú ý

Mù quảng cáo là có thật. Năm 1998, Jan Panero Benway và David Lane mô tả hiện tượng người dùng web không nhìn thấy những khung thông tin trông giống quảng cáo, kể cả khi khung đó chứa đúng thông tin họ đang tìm. Sau nhiều năm lướt mạng, người dùng học được rằng vùng có hình dạng, vị trí, màu sắc kiểu quảng cáo thường không đáng nhìn, nên mắt né đi.

Sặc sỡ hơn không giải quyết được. Phản xạ tự nhiên là làm khung đó nổi hơn nữa, nhưng càng giống quảng cáo thì càng bị né mạnh. Cách hiệu quả hơn là đưa thông tin quan trọng vào luồng nội dung chính, với hình thức giống phần nội dung người đọc tin tưởng.

Nhìn thẳng vẫn có thể không thấy. Thí nghiệm nổi tiếng của Daniel Simons và Christopher Chabris năm 1999 cho thấy khoảng một nửa người xem mải đếm số lần chuyền bóng đã không nhận ra một người mặc bộ đồ khỉ đột đi ngang qua cảnh. Hiện tượng gọi là mù do không chú ý: thứ không thuộc nhiệm vụ đang làm có thể lọt khỏi nhận thức dù nằm ngay trong tầm nhìn.

Thiết kế phải tính tới nhiệm vụ của người xem. Một biển báo đặt ngay giữa tầm mắt vẫn có thể bị bỏ qua nếu người đi đường đang tập trung vào việc khác, như tìm số nhà. Đặt tín hiệu ở đúng chỗ người ta đang tìm kiếm, vào đúng lúc họ cần, hiệu quả hơn đặt ở chỗ "dễ thấy" theo nghĩa hình học.

Dùng điểm nhấn cho đúng: một quy trình kiểm nhanh

Những bước sau dùng được cho một trang tài liệu, một bảng thông báo ở chung cư, một bảng điều khiển, hay một kệ hàng.

  1. Chọn đúng một thứ cần được thấy đầu tiên. Nếu phải chọn hai, chấp nhận rằng thứ hai sẽ yếu hơn rõ rệt.
  2. Cho thứ đó khác biệt ở đặc điểm mạnh. Ưu tiên chênh lệch độ sáng, kích thước, khung bao riêng; màu sắc là lớp bổ sung chứ không phải lớp duy nhất.
  3. Giữ phần còn lại đồng đều. Gỡ bớt in đậm, màu, biểu tượng thừa ở những chỗ không cần hành động, để khoảng tương phản đủ rộng.
  4. Tránh điểm nhấn dựa trên kết hợp đặc điểm. "Chữ đỏ in nghiêng trong khung xanh" là kiểu mục tiêu phải dò từng món; một khác biệt đơn và mạnh tốt hơn hai khác biệt yếu chồng lên nhau.
  5. Thử bằng cách nhìn thoáng một giây. Mở trang hay nhìn bảng trong khoảng một giây rồi quay đi. Thứ còn đọng lại có phải là thứ bạn muốn không.
  6. Thử với ảnh trắng đen. Chuyển ảnh chụp bố cục sang thang xám. Nếu điểm nhấn biến mất, nó đang dựa hoàn toàn vào màu và sẽ không hoạt động với người nhìn màu kém.

Quy trình này không đòi hỏi công cụ gì ngoài một chiếc điện thoại chụp ảnh, nhưng tránh được lỗi phổ biến nhất: trang có nhiều thứ quan trọng tới mức không thứ nào được thấy.

Câu hỏi thường gặp

Màu nào nổi bật nhất trong mọi trường hợp?

Không có màu nổi bật tuyệt đối. Một màu nổi bật vì khác với xung quanh: đỏ nổi trên nền xanh lá, nhưng chìm trên nền đỏ cam. Muốn biết màu nào nổi, phải nhìn màu của cả bối cảnh, gồm cả độ sáng, không chỉ sắc độ.

Vì sao tìm chìa khoá trong ngăn kéo bừa bộn lại lâu như vậy?

Vì chìa khoá thường không khác các đồ xung quanh ở một đặc điểm đơn mạnh: cùng ánh kim, cùng cỡ nhỏ, cùng hình dáng lổn nhổn như các vật khác. Mắt phải dò kiểu kết hợp. Móc chìa vào một vật có màu khác hẳn mọi thứ trong ngăn sẽ biến việc tìm thành kiểu nổi lên.

Hiệu ứng nổi bật có mất đi khi người ta quen không?

Đặc điểm cơ bản như màu khác hẳn hay chuyển động vẫn kéo mắt dù quen. Nhưng việc người ta có dừng lại để xử lý hay không thì phụ thuộc vào kinh nghiệm: tín hiệu thường xuyên không dẫn tới gì sẽ bị gạt đi rất nhanh dù mắt có lướt qua.

Nhấp nháy có phải cách tốt nhất để gây chú ý?

Nhấp nháy kéo mắt rất mạnh, kể cả ở góc nhìn ngoại vi, nhưng gây khó chịu, làm khó đọc nội dung, và có thể ảnh hưởng tới người nhạy cảm với ánh sáng nhấp nháy. Nên dành nó cho tình huống khẩn cấp thật sự và tắt khi đã được xử lý.

Người lớn tuổi có tìm kiếm thị giác chậm hơn không?

Các nghiên cứu cho thấy tìm kiếm kiểu dò từng món thường chậm đi theo tuổi, trong khi kiểu nổi lên tức thì ít bị ảnh hưởng hơn. Vì vậy, thiết kế dựa trên một khác biệt đơn và mạnh đặc biệt có ích cho người lớn tuổi.

Có nên dùng biểu tượng thay cho màu để đánh dấu không?

Nên dùng cả hai cùng lúc. Biểu tượng hay hình dạng khác giúp người nhìn màu kém và khi in trắng đen; màu giúp mục tiêu nổi lên nhanh. Hình dạng chi tiết đứng một mình thường nổi lên yếu hơn màu hay kích thước, nên đừng dựa riêng vào nó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138